Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Prakriyasarvasva,pt.2"

See other formats


वम च 
५ 
4 अ ५/१. 
४, 


ः 
| 


@ @ @ ओ 
(^ 
९ 
५4 
0, 


= [1॥॥ 
\|5\/॥ 21624 || 


(© 





1 ॥,1 + ॥ 11४४ 3426814 ३ ॥ 1113 
पि0. 2५ 21९. 
प 1797 111 
पण. १.१ (१५ 


1111. 


{२५५२।४5।२४ 5 # ^ 


१) 
अग 1311818 


११1 {€ (्कााााला{वार 


() | 


|. 44 114 £। ४.५ €^ ~] 


2०८ चि, 


एवह) ए, 


८. 54 #1}^81४॥ 848, 


(14८07 ०/ ८16 0९041100; ८11८ 140८६५04 - 


५ @११९९८५५१ ` 14199486 1009, 114 ४०१४१, 


एमा 61.भा षा) एद्ष्ठार कभा + ्ठाप्मकप 07 काष्ठ तए द्रप घष्टापा 0 


11> पत्र नि88 (118 ४141141५ व+ 0 11४4 प्र. 


॥४.१3./.१.00,.19/॥.16.1 
07 क) 77 णा 8८0; ०0४ पषा 171४1195; 
॥१३४. 


470 4045 2०8५ ४०्द.) 


अनन्तशवनसंस्कृतम्न्थावलिः 
म्रत्थाङ्कः १३९. । 
भ्रीचिन्रोदयमञ्नरी 
श्रन्थः २८. 


श्रीनाराथणभह प्रणीतं 

( क्रियास £ * 

प्क्यास्वस्व 
के. स।भ्बिवरालिप्रणीतया 


सथिकास्यया व्याख्यया 
समेतम्‌ । 


द्वितीयः सम्पुटः । 


पोरस्त्यग्रन्थप्रकारनका्याध्यृक्षेण 
के, साम्बदिवराश्िणा 
संशोषितम्‌ । 


[षप 


तच 
अनन्तशयने 
महोन्नतभहामदहिमभ्रीचिच्रावतारमहाराजकदासनेन 
रजकीयसुद्रणयन्त्राटये तदध्यक्षेण 
युद्रयित्वा प्रकितम्‌ । ` 


1१ 8 ० 1 ' ६ ॥ 


को रम्बाम्डाः १११२. कैस्ताष्दाः १९३८. 











^ +॥ त च? ५ ~+ (५ == <~ ५ न्न 9 ॥ > 9 
१ (0 र [व [1 | १ --८ कः ४ [4 <~ ~~~ ८ ~ ® 8 ह प 
५. $, त ॥ (न. ह < + # - 
4.4 अ £ अ्यरन्म्र ज: 

०९9 ५ ५५५ 
ौ ५ 4 9 ~ $ ५" च 
7 (2) (+ , ५ 
क 





नि इ 
| [4 \ 

| । 
॥ |, 


श्रीमूढावनिपाटमोटिमणिना सङ्कसितश्रीपि 
श्रीमूलातमजनिस्तथा सदजया रक्ष्या च सम्भावितः। 

स्वातिञ्योतिरिवादितः सभृदितैशिज्ावतारः स्वयं 
माताण्डा्रसरो विराजति महाराजः स रामाभिषः॥ 


मास्वदणमणिः प्रवारमृदुरा श्रुतयद्नरङ्कार्णी 
भ्रीमद्रथिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशामिका । 

उत्युसुकृतिपरसाधनधृतामोदोन्नद डिण्डिमा | 
श्रीचिन्रोदयमश्चरी सुमनसां स॑स्भुज्जम्भताम्‌ ॥ , 





/ के. साम्बद्रिवशाश्नी. 





? ६7९ 0. 


¶ 1115 18 {11€ ध्मात 8 त रिः 86६1 ४०8४2 छात तता. 
प्लान. 11116 व्गणाालााश्चःफ 00 ६06 78४ [ष फलाद 70८ 
एन6 ९ड्छाता0द्ु 98 1६ १०६३ न] प) (० 8 [कलमा न [पता ०१8, 
{8 [णण (018 [णत फ प (गाणाणलातिा$) 3618, छा 
6 तााक्ष्राण गत्र) ज (096 १049 10 (द०ाणिा्ति फाप्) ४6 
1९80 प्रौग) ग € ^ वराऽजा फ 30970 01 116 शप्रल्ल, 


(€ &1058 ०प्मात९त्‌ हात्‌ 8][06146. {0 (118 श्णुप्राप€ ४8 ॥1£ , 
प्र 10168016 0प्रा८गाा€रण = व्मापपणप्ह ६९) 18 १ णठाद्ए€ ग 
ला (0 1४ (जपदौ इप्ाभा 1 5126 11 18 दाक्ष ध]1€ 0 118 
नृषा कात्‌ पपााप्ि इप्षटष्टट्शा7र्6 ज (6 कप्राा86 सित्ल ज 
71601960 [11६ [8 910 18 ‰&€ाच8 ४ व्ा18 # धप म 
वणप, 116 पला० € ल्ललष ग पाताङु कगामज06 प्र 
81101) ४४ ६619 [४ 2108588 €10 110 00 प्ाा६16त 0606 1844 
४7"त 1914 ^. 7, ४ 


6 ९२०९]]6ाल€8 ग € एण ऋ] ७९९०116 117८ क 
61९1४ ति (16 {लह 11086 1४8 ९0710081101, प्ल कात्‌ प्रणा - 
18916 प्र्ााश्लात्रठा 711 ५९ वप्ता 0 [कषात 81 तद्वालं 
10 पर. १. 43) गादप्राकष] ककिरिष्धिद्धुप फला एके कालपाल त्‌ 
ललाट फलतु 8100 (१6 शप्रत्रानः 11) &००प 81९त्‌ 1 0718 पाल्‌ 
९01 8ालृशणि) प्ण 90 कल्लवला्‌ एप सद््ल0€ कृल्)।. ¶16 
1 एला४6€ 0010]0086त॑ 0) , {£ 0त्ठवशठा 18 = पृप्रष्प 

ष !-~ 


८यस्योच्चेदेययेव दुीतिमयस्तीर्णो मयार्णोनिभि- 
स्मृ पूणेमनोरभेन च पुनरुब्धा मतिः श्रायसी । 
पस्थ शीकुरुरेखरस्य विदुषां पद्युर्विसासेशितु- 
भक्त्यां न्यस्तमिदे स्वहस्तरिखिते पादाग्जयोः पुस्तकम्‌ ॥' 


{॥6 †गा०णणप् ९०8८७ = कषप््ला ए लाता) ६१६५६, 
€]1{॥णापाड7ाद्टुं 1181गा९०्‌ = शलिऽ वकात्‌ कण्ठो (16 प्ण 
[शश्वालष्व वशनण क 9 6 कण 10४ जा] 01861086 1४8 प्रा 8- 
८10) 1 [78 छा पपात [पाः ०10 धााठत 106 णा € क्वा6प 
एटा ण पह साहरानुकषवकवडषठ 9 लपका कोवक्षषककषएषछ 
धतत ~ | 


५ भूखण्डे भूगुपुङ्गवसुवमयपकरान्तपाथोनिषो 
नावाक्ेतरपबिनितोपरिनवग्रामे नियास्तदे । 
भीनोरायणभड्‌ ईत्यमिहितः श्रीमातृदत्ताख्यया 
निस्यातस्य विपथितोऽवनिुरस्याभूदभिदः युतः ॥ 


12 


थः साक्षाद्‌ .सुजगेनद्र एव भगवान्‌ मूटोकमूः कीर्तितो 
बेष्ठा चासरचतुष्टयस्य कविखोकोतं समुक्तमणिः । 
भातुदाह्वेतिक्राव्य चम्पुपरदलखनारायणीयाभेध- 
श्रीमद्धागबताथसङ्कहमयस्तोत्ादिकम्रन्थङ्रत्‌ ॥ 
यः पृष्टो गगनापगाधिपतिना श्रीदेवनारायण- 
क्षोणीदेवकेरेणः ““धमैतनयः किं सत्यबद्योऽपि. सन्‌; 
पाश्चाटीवरणपत्सवेऽनृतमुवाचे'!ति ब्रवीति स्मतं 
नासो केतवमूचिचवान्‌ कक्िदिदो वाक्यं तदाकण्यताक्ण)ः 


वमोत्‌ स्यातततमे द्विजाधिषकुरे जातोऽहमेषा चमे 

माता पावनजन्मतामभिवदहन्‌ नन्वेष मे सोदरः । 
्िन्वाखण्डरसस्ममोदजनको आता ममायं. परो 

नासत्योदित्तमत्न बिद्धि सहजद्वन्द्रं मेथताबपि (" 
त्त्वा रसिकाम्रणैः स धरणीवृन्दारकममामणी- 

-नौणीयस्तमरामणीमकमदाद्‌ यस्मे मणीकङ्कणम्‌ ॥ 
धस्थावयनिमुक्तसूक्तरुहरीपीयुषपारभ्परी 

स्वार्व॑स्वदमसीमसोख्यनरूषो खेरन्त्ममी केरल; ॥ 
धस्सवैस्वभ्खस्थमज्रूदलं भट्ोजियज्वा कृतो- 

ऽप्याकण्याह स केवरोज्ज्वरमशाल्नारम्मयुक्तं पुरी `| 
्रसिवाभुपदं तदु्तरद रु सम्यक्ष्‌ तदू चेऽलिलं 

यस्ात्यदू॒तधादुकाभ्यमवरोक्यासीद्‌ दिशश्च यभ ॥ 
परद्ीक्षङुदुकोत्तरङ्गहृदयो धीरस्ततः क्थेमुदी- 

क्रः केररुमण्डरं प्रति किक प्रस्य मध्येपथमः | 
श्रत्वा यस्थ परायुतां निववृते यद्वजितां तां दद्य 

गत्वा क क्रियतामिति प्रतिंहतोष्छादः ध्व भरति ॥ 
करम्ब. नथनग्रहाश्वगणिते- शन्दागमग्रक्रिमा- 

सर्वस्वं स मनीभरिणामन्रमः ष्टमा दिनेर्निभमे । 
सूत्रा: सहितं कचित्‌ कचिदपि स्पष्टीकृतं रिष्पगै- 

स्तत्‌ संश्चोध्य ङ्खिामि सादसमिवं सन्तः स्हून्तां ममं ॥१ 


11 


116 एल्लप्ण) ग 0689 (8 [1416 198 रली प्रगा३ [89701 
46 {0 [18४९ &21116त (146 . दपटया€} भ्रात कृगुपाभ्नपन्ति, 


06 (०फणाःाला{वि क, तीति, पत्रा १1) [पठरुहतो 10 (ष्ट 
[0 9 118 कापि 8६ (्०ाणृरावैोठवड 6४ [ल्या ण ४6 १६४६४) 
ल्णाला71& ९॥ [द्ठप्राक्षि1४€ः र त1001001681 0 प्रठ) $ ८०ृ0पइ 
६ भुत) {५ पापडक्पाजार लहत ठा) घल [प्व्वप्त० 18 ज 
लापा [0६५ = [ [18५९ 1113 €वत्तय ८0८ उ लणह्लकत्प्‌ 
एप शध त भावजा 006 ॥1१; { भा 03 {0४6 1 
0101710 (0 11017 6 एला्राारट् [7.3 जा चौल (जपापलण( कार 
8 #6]], 


[४ [पोः 


22.12-1113. ५. 44 ,17481* 46287, 


भरी 


अवतारिकिा । 


द्वितीयोऽयं भागः प्रक्रियासर्वस्वस्य व्याख्यया समेतभ्य । यथपि 
भूयांस उत्तरे भागाः शिष्यन्ते, तथापि कयाचन व्याष्यया छृत्खण्डकदेश्चमा- 
ब्रध्यापिन्या समुपक्रान्तप्रसाधनं पूर्वमागमनु समवशिष्टोऽपि इत्लण्ड़ीयो भागः 
पूरणीय इद्युपदेशकपरिषन्निश्वयानुरोधेन मया विरचितया सञ्िकाल्यया 
व्याछ्यया सहितोऽयं द्वितीयो भागस्तावदवधिकः सच्च: प्रसाध्य प्रकाहयते । 
बहोः कारादारभ्य क्रियमाणस्य चिरायान्वेषणथमस्य एरमिवोपाहर्ता >ेवेन 
समुपरम्भिता कापि रिप्पणी चात्र समायोजिता मूषणायते । भङ्ृया र्ध्व 
ख॒ वीयसारसम्पुटितेव मधुश गुलिका सेयं महत उपकाराय जिज्ञासमानानां 
सम्पद्यते । अस्याश्च रिप्पण्याः कतोरः सुप्रसिद्धाः केरकाश्दिासादि बहुनि - 
स्दविभूषिताः ?८४४-१९१४ ्रिस्तुवर्षजीविनः केरलवपेदवाः । या - 
च्छिकमपि महदस्याहितं स्वविरजितया टिप्पण्या समायोजितस्य प्रकरिया- 
सरवैस्वस्य स्वहस्त्खिखितप्रसाधितस्य समपणेन प्रसन्नन्य महोन्तमहामहिम- 
शीविश्षाखमहाराजस्य करुणया परिहतवतरामेषां चयौ स्फोरयति तावदवैम- 
वमस्य सर्वस्वस्य । अयं च तदाते तैः सन्निधापितः समपेणश्छाकः -- 
“ध्यस्थोचवेदययेव दुगतिमयस्तणिो' मयार्णोनिधि- 
स्तृण पणमनोरथेन च पुनरुब्धा गतिः श्रायसी । 
तस्य श्रीकुरुशेखरस्य विदुषां पद्युविशाखेशितु- 
भक्तया न्यस्तमिद्‌ स्वहसतङिखितं शदाठजयोः पुर्तकम्‌ ॥१ 
भ्रीमन्नारायणमदूपादमुनिभणीतस्य प्रक्रियास्स्वस्य महिमानम. 
सीमानं गायन्तस्तसख स्वकृतरिप्पणेन केखनं ®ेकैरित्थं ते केरखवर्मदेवा उप- 
शछोकयन्ति- | 
८“मूखण्डे भूगुपुङ्गवसुवभयापक्रान्तपाथोनिधो 
नावाक्षेत्रपविनितोपरिनवग्रामे निखयास्तरे । 
भ्रीनारायणन ट इत्यमिदहितः भ्रीमातुदरत्ताख्यया 
विख्यातश्य विपश्चितोऽवनियुरस्यामूदभिज्ञः पुतः ॥ 
यः साक्षाद्‌ युजगेन्द्र एव भगवान्‌ मूरोकभूः कीर्तितो 
वेत्ता दाख्लचनुष्टयस्य कविखोकोत्तसमुक्तामणिः । 


र्‌ 

धातुदाहतिकाभ्यचम्पुपटरीनासथणीयामिध- 

शीमद्धागवताथसष्रहमयस्तोज्ादिकम्रन्थङ्खत्‌ ॥ 
यः पृष्टो गगनापगाधिपतिना श्रीदेवनारायण- 

क्षोणीदेववरेण ““धर्मृतनयः कं सत्यवदयोऽपि सन्‌ । 
पाञ्चारीवरणोत्सत्रेऽनरृतमुवाचे"'ति व्रवीति स्मतं 

नासो केतवमूनिवान्‌ कचिददो वाक्यं तदाकण्यताम्‌ ॥ 
५धमीत्‌ ख्याततमे द्विजापिप्कुके जातो ऽहमेषा च मे 

माता पावनजन्मतामभिवहन्‌ नन्वेष मे सोदरः । 
किम्चाखण्डलससखमोदजनको भ्राता ममायं परो 

नासत्योदितमत्र विद्धि सहजद्वन््रं ममेतावपि ॥'' 
तच्छत्वा रसिकाप्रणीः स घरणीवृन्दारकग्ममणी- 

नौणीयस्तभरामणीयकमदाद्‌ यसे मणीकड्कणम्‌ । 
-अस्यावयविुक्तसु्तरुहरीपीयुषपारभ्परीं 

स्वादंस्वादमसीमसोख्यजरूधौ खेखन्त्वमी करखः ॥ 
यत्सवस्वमुखस्थमङ्गल्दलं मटोजियञ्वा कृतो- 

ऽप्याकण्यीह स केवलोञ्ज्वरूमक्षासरारम्भयुक्तं पुश । 
श्रुतेवानुपदं तदुत्तरदल. सम्यक्‌ तदूवेऽस्िरं 

यस्यात्यद्‌ मुततधादुकान्यमक्क्यासीद्‌ विदक्ुच "गम्‌ ॥ 
बद्रीदौ कुतुकोतरङ्गहदयो भीरस्ततः कोमुदी- 

"कारः केररमण्डरं प्रति फिर प्रस्थाय मध्येषथम्‌ | 
शुत्वा घस्य परासुतां निववृते क्ट्रजिंतां तां दिशं 

गत्वा किं क्रियतामिति प्रतिहतोत्साहः स्वगेहं प्रति ॥ 
कोटठम्बे नयनग्रहाश्वगणिते चब्दागमप्रक्रिथा- 

सर्वस्वं स-मनीषिणामचरमः षया वितिरे .। 
सूत्राङकेः सदितं कचित्‌ कवचिदपि श्श््टीरृते रिप्णे . 

स्तत्‌ संशोध्य श्लिमि साहसमिदं ' सन्तः सहम्वां मम ॥'” 

एभिः परेव चरितसुगन्धिमिः सर्वस्वकारस्य सर्वस्वस्य नानितरसाध।रणः 
प्रथाबिशेषः परिकीर्तितः । अन्यदन्यच्च महूपादचरितं सवैतः भ्रसरद्‌ न पुनः 


६ 
पषव्यते । मदीया च व्याख्या नाम्ना सञ्चिका ययेक्षिताधिकविवरणङ्केदमद- 
दाना महाकवीनामुदाहरणेयीवत्सम्भवं परकरियामूषिकायां प्फुरीङृतस्य शब्दस्य 
पमुचितसुपयोगं पददयन्ती कमपि नवीनं पन्थानमाश्रयति । देवादस्य सुव. 
स्दस्योत्तरानपि भागान्‌ प्रपूयं प्रसाधनाय भवेयमहं हृतमागषेय इति प्रति- 
यन्‌ सद्योऽं तीयं भागमवतापएयामि ॥ 


भनन्तक्षयनम्‌ , ` 
२२-१२-११. | के. साम्बिवशाज्ी, 


विषयानुक्रमणी । 


विषयः, 


कत्रथङृत्ु णिनिः 

खश्‌ 

भूतेऽर्थे क्विप्‌ 

कमाणि इनिः 

क्वनिप्‌ 

डः 

निष्ठा 

तत्कार्याणि 

वनिप्‌ 

अत्रन्‌ 

क्वसुः 

कानच्‌ 

वतेमनेऽये शत्ृ्ाननौ 
भविष्यदर्थे ॥ 
वतेमानेऽर्थ दानन्‌ 
तच्छीलादिषु घान्‌ 
अथविरोषे शता 
तृच्‌ 

“णुच्‌ 

क्यः 

कसुः 

भिनुण्‌ 

वुञ्‌ 

युच्‌ 

उकन्‌ 


षाकन्‌ 
ग्निः 


पषठम्‌. 
१-४ 


५९; £, 


# ९, 


५ 
१२३-४१ 
४९ 

39 

४२- ४९. 
चु 0 

५५१, ५२ 
५५३ 

११ 

+ 

+, ५०५ 
32 

५५६ 

2१ 

५५९५ 
५५५७-९ 
११ 

६० 

६१ 


99 


विषय द 


आच्‌ 


क्मरच्‌ 
धुरच्‌ 
कुरच्‌ 
क्वरप्‌ 
ऊक: 
र 


1 
॥ 


नजिङ्‌ 
आरुः 

कृ-क्छकन्‌-क्रुकनः 

वरच्‌ 

क्विप्‌ 

ड 8 

कमणि कारके टन्‌ 

करण ५ 

करणे इत्रः 

करणे कतरि च )) 
उणादोनेयमाः 

मविष्यदर्थे तुस॒नपवुरो 
तुमुनविषये कर्मणि अण्‌ 
कारत्रयानियमेषु घञ्‌ 
तदपवादो अजयो 

करण कः 

भवे अकतेरि च कारके क्त्रिः 
अथुच्‌ 


० 


ष्ठम्‌. 


७०, ७१ 
७२ 
७९, ५७२ 
\9 9 
५७५५ 
७६- ९.१ 
८ र 
९१-९& 
९,१५ 
९६ 
९७ 


विषयः. 


नन्‌ 

किः 
कर्मण्युपपदेऽधिकरणे किः 
कमेव्यतिहारे णच्‌ 

भवे इनुण्‌ 

भावे अकतरि च कारके लियां क्तिन्‌ 
क्यप्‌ 

दाः 

अः 

अङ्‌ 

युच्‌ 

प्वुख्‌ 

इम्‌ 

प्कच 

अनिः 

नपुंसके भवि ल्युट्‌ 
करणाधिकरणयोः घः 
घापवादघजन्ताः 

इच्छ ङृच्छाथयोः खल्‌ 
तदपवादो युच्‌ 

आशिषि क्तेच्छो 
भवेऽ क्ता 
पोवैकारिकी ,, 

तस्यां किच्वन्यवस्था 
इड्ग्यवस्था 
क्त्वानिमित्तकं कार्यान्तरम्‌ 
ल्यप्‌ 


चष्ठत्‌ * 


९.९ 


१०५०. १०९ 


१०३ 
१०४ 
१०५ 


१०६, १०७ 


१०८ 
१०९ 
११० 
१११ 


११ 


१११-११२ 


११४ 
९१५ 


९१६. ११७ 


९१८ 


११ 
१५९९ 
१२० 
१२९१ 


१२२, १२३ 


१२४ 
१२५५ 


विषयः. 


तत्कार्याणि 
अपूवैकाठे क्त्वानिधिः 
सुल 

खमुम्‌ 
अभविष्यदथंस्तुमुन्‌ 


पष्ठम्‌ . 


१२६, १२७ 
१२८ 
१२९१४५५ 
१३१ 
१४६- १४८ 


॥ श्रीः ॥ 
श्रीनागयणमदप्रणीनं 
क्रिया = 
प्रक्रियासवर 
साम्बरिवशासिप्रणीतया 


सथिकार्यया व्याख्यय। 
समेतम्‌ । 


न ज मन 


(द्वितीयो भागः ।) 


मनः (३. २. ८२) 
सुभन्तपूबोन्मन्यतेणिनिः स्यात्‌ । कृष्णे शत्रं मन्यत इति शाञ्च 
मानी ष्णस्य कंसः ॥ 


| 1 2 ए 


स्फुरतु पुरतोऽनवरतं शब्दाधिष्ठानमक्षरं ज्योतिः । 
यदुमूषणमणिकिरणः स्पष्टमभासिष्ट तन्मदाभाष्यम्‌ ॥ १ ॥ 
स्मरतु हृदयं मुरारेमणिकिङ्किणिमन्जुशिज्ञितानुगतम्‌ † 
भनुगोपिकमनुगीतं मुरणीसरलानुनादमधुरतरम्‌ ॥ २ ॥ 
व्याघपुराभिजनं श्रीवशीन्द्राश्रयेकजीवातुम्‌ | 
श्रीढृष्णाख्यं पितरं बन्दे शब्दागमाभ्यानेष्णातम्‌ ॥ ३ ॥ 
भरीमद्विश्षाखनृपतेः श्रीकेरलवरभंणश्च पर्षपतेः । 
करुणामद्चणं साष्चं यत्पाण्डित्यप्रतिष्ठया सफलम्‌ ॥ ४ ॥ 
तस्यालसजोऽस्मि साम्बो वियाधिगमाय पितरमनवसरे । 
स्वगंतमनवाप्य बत श्रीनारायणङृपाबरोद्बृभम्‌ ॥ ५ ॥ 


£. क, १ 1494, 90७, १८; .1 1.11}. 4; 


~ न व १ ए श त 1 त ष 1 4 


र सव्याख्ये प्रकियासर्वस्वे 


आत्ममाने खश्च (३. २. ८३) 


आरमभिषये मननेऽ्थ मनः खज्‌ णिनिश्च स्यात्‌ । दिबादित्वा- 
च्छयन्‌ । मन्‌ य अ, पररूपं मन्य, सित्वान्युम्‌ । आत्मान बुधं प- 
न्यत्र इति बुधमन्यः ब्ुधमानी । 'सित्यनन्ययस्यः (६-३-६६) इति 
हस्वः । सुन्दसरिमिन्या सनी । अव्ययस्य तु न दृस्वभुमो । दोषामन्य- 
महः ॥ 


[कि 7 श 7 ~~~ ~~~ ~= => ~~~ क 1 1 1 


पुरुकरुणवेभवतो नारायणगुरुवरात्‌ पितुः शिष्यात्‌ । 
पारम्पयीवा्तः शाब्दी विद्यामिहास्मि जीवामि ॥ ६॥ 
उल्षतमहामदि्नः श्रीवभ्नचिक्षोणिमद पारयतः । 
श्रीचित्रोदयनृपतेः कृपया परिपास्य पोप्यमणिऽस्मिन्‌ ॥ ७ ॥ 
पाचीनम्रन्थानां मुद्रापणकार्यधिष्ण्यमाध्यक्ष्यम्‌ । 
रमितेऽभ्यस्तगुणनिकासम्पादनधन्यतास्ति काप्यन्या ॥ ८॥ 
तत्तादश्चसन्दरभे पण्डितसदसा मियोजितः करवै । 
भषटश्रीनारायणसवेस्नस्येष सञ्िकां काञ्चित्‌ ॥ ९॥ 
या सा प्रकाशिकार्पा विवृतिरविज्ञातकरतैनामा ताम्‌ | 
कृरखण्डांशावधिकामनुगच्छन्त्यस्तु सञ्चिका पूणां ॥ १०॥ 
मन्यतेरिति । उत्तरश्त्रे खशि स्यननन्तस्यैव विवक्षणाद्‌ बहुलग्रहणा- 
युवृतयेह मन इति तानादिकस्य अहणं निवायेते । मनः सकर्मकतयोपपदं 
सुबन्तं कर्मैव सम्भवि, प्रत्यासतेः । अतो विगरृहाति- शत्रं मन्यत इति । कृष्ण- 
भक्तस्य कवैयौवत्सम्भवं सर्व॑मप्युदाहरणजातं तत्परतां नेतुसुत्सादेन इष्णमिति। 
शत्रुमानी । वृत्या वस्तुतोऽशत्रावसाम्रतमिदं राश्ुत्वमननमिति ध्वन्यते ॥ 
आस्ममान इति ¦ सूत्रे आत्मनो मान इत्यर्थे कर्मणि षष्ठया समासेन मात्ममान 
इति स्थितम्‌ । प्रत्ययाथतयेव कर्तुः एथगवस्थानादात्मग्रहणसामथ्याच्च आसन 
इति कर्मणि षष्ठी अरहीतन्या । तदाह -- आस्मविषरय इति । पूर्वोक्तरीत्या 
कष्यन्नन्तस्थेब मन इद विवक्षणाद्‌ यकि इयनि च द्ये स्वरे वा विरोषाभावाव्‌ 
“कर्मकतेरि खज चेति वक्तन्यम्‌” इति वाधिकं भाष्ये प्रत्याख्यातम्‌ । ख- 
चिति । शित विकरणार्थम्‌ । आत्मानं बुधमिति । विरेपकथनस्यैव वुतति- 
विषयत्वमिति यावत्‌ । अत्रायं विवेको णिनिखशोः -- भार्ममान एव खश्‌, 
णिनिरूमयोः । अनेन बुधमानी हृष्णस्व दिदुरः इत्याद्चपि विवरणं सम्भवि । 


कृत्खण्डः । । 
इच एकाचोऽम्परलययवश्च (६. ३. ६८) 


भमिति द्विरावस्येः । इणन्तस्येकाबः खिदन्ते परंषदेऽग्‌ स्यात्‌ 
स चाम्प्रत्ययवत्‌ स्यात्‌ । दितीयेकवचनस्यामः कायोण्यत्न स्युरि- 
.त्यथैः । चोशब्दे, 
ओतोऽम्‌शसोः (६. १. ९३) 


आ ओत इति च्छेदः ¡ ओदन्तादमि शासि च परे पूवेपरथोः 
सहात्वं स्यात्‌ । द्यांमन्या भूमिः । भियंमन्येत्यादि । 


छ्ीमे त्वत्रान्यणिङ्खोऽपि छीबं स्यादिति भाष्यञ्त्‌ । 
तेन छीबोदितो दस्वोऽप्यमोऽम्प्रस्ययवन्वतः ॥ 
स्वमोरित्यादिना क्‌ च िमन्यं बनिताङ्लम्‌ । 
इति त्रेकाल्यतुल्यानाघ्ुष्टासोऽयं कृतां कृतः ॥ 


8 


अत्रोदाहरणानि - 
““रामसुेरुपालन्ष शूरमानी कपिपरभुः | 
नणवेदनया ग्लायन्‌ साधुम्मन्यमसाधुवत्‌ ॥' 
इति भट्टिः । 


'भन्यमानी सुभव्योऽपि परेषामेव यज्धनः । 
शुरमान्याव्यमान्यायम्मन्मो वा जातु न त्वभूत्‌ ॥› 
इति सुभद्रादरणकती नारायणः ॥ दिरावस्यं इति । तन्त्रेण निर्देशादिति शेषः । 
अम्प्रत्ययवदिति । अतिदेश प्रयोजनमास्वपूवेसवणगुणेयङ्वङदेशाः । 
अवतवे-गाम्मन्यः । पूर्वसवर्णे - सरीम्मन्यः । गुणे - नरम्मन्यः । इयङ्वडोः- 
शरियम्मन्यः, युवम्मन्यः । द्विती यकभचनस्याम इति । सुबन्तभङृ्वर्थस्य 
कर्मत्वमर्थोपापिः । 'ओौरतोऽशसेरित्यत्र शस्साहचर्यं शब्दोपाधिश्च निभित्तमिह 
वक्तव्यम्‌ ॥ आमि शसि चेति । द्वाविमो "वा सुप्यापिशङेरि'स्यतः घुषीत्यनु- 
वृत्तेः साहचयौश्च द्वितीयाविभक्तिपत्ययो । अतो न नपृसकप्रथमामस्तद्धित 
सश्च प्रदणम्‌ । अन्यरिङ्गोऽपि दीव स्यादितीति । यथा प्रादयः 
परित्यक्तस्वलिङ्ाः पुंयोगात्‌ क्षिया वतन्ते प्रष्ठी गणिकेत्यादि, तथेह श्रीशब्वः 
परित्यक्तस्वरिङ्गः छ्वीगः सन्‌ कुरे वर्तत इति भावः । भिमन्यपिति । शदा- 


१, ऽम्‌, २, (पद्म्‌ ।' क, ज, पाठः, 





, सब्याल्ये प्रक्रियास्स्वे 
भूते (३. २. ८४) 


इतः परं लटः प्रार्‌ भूतेऽ्य प्रत्ययाः ॥ 
करणे यजः (१. २. ८५) 


करणपूर्शाद्‌ यजेभूतेऽय णिनिः स्यात्‌ । अगरिष्टोमेनेष्टवानभि- 
शेमयाजी ॥ 
कमेणि हनः (३. २. ८६) 


कमैपूवोद्धनेभूते णिनिः स्यात्‌ । ङुत्सिते चेति वाच्यम्‌ । गो- 
घाती । माठ्षाती ॥ । 
न्तरङ्गपरिमाषाप्रवत्तो 'स्वमेर ,ति छगमावात्‌ शरिवम्मन्यमिति केचित्‌ | परन्तप 
इत्यादावनुस्वारसिद्धये उत्तरपदाधिकारऽन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तिमभ्युपयतां 
छक्पवृत्त्या श्िमन्यमिति च न्याय्यम्‌ । अत्र शब्दरत्नकारः अन्तरङ्गपरिभाषाया 
उत्तरपदाधिकारे प्रवृ स्यभावनिरूपणपरं भाष्यं 'पूरवपक्षिण इत्यभ्युपेत्य त्रियम्मन्य- 
मिति रूपे मति कुरुते । त्रैकाल्यतुस्यानां साधैकाल्िकानामित्यथः। तेन कचित्‌ 
कारसम्बन्धविरहेऽपि केवरुताच्छीलिकादो न हानिः ॥ भूते इति । अभि. 
कारोऽयं "वतमाने रुडिःत्येतदनभिन्याप्य । भत एवाह -- लटः भ्रागिति । 
प्रसिद्धेभूत इह कारो विवक्षितः । तस्य चाधिक्रियमाणेन धतेरित्यनेन क्रे- 
याद्वारा सम्बन्धः धातुवाच्यायां क्रियायां भूतायां यक्ष्यमाणः प्रत्यया भव- 
न्तीति यावत्‌ । भूत शति किम्‌ । कुमारघाती, शीरषधाती, आखुहा बिडाल 
इत्यादयो सविष्यदरेमानयोरिव मूतेऽपि प्रसजेयुः ॥ करणपूरवादिति । करणे 
उपपदे इति यावत्‌ । णिनिरिति । ुप्यजातौ' इति णिनिः । प्रकृतत्वादनु- 
वृतिभ्याप्त्या च णिनिरेबेह सम्बध्यते ¦ 'जात्ममाने खश्‌ चे'ति खश्‌ तु णिनि- 
सयुष्वायकः कश्चिद्‌ विरोषविभिः । सयवं स्वरितत्वभतिक्ञानात्‌ खशनिषृत्य 
ल प्रयतितन्यम्‌ । अध्रिष्टोमेनेष्टवामिति । इदं णिन्यन्तस्य शृत्तस्यार्थावबोधकं 
विग्रहवाक्यम्‌ । अश्नष्टोमयाजीति । फरमावनायामभिष्टोमस्य करणत्वम्‌ । 
एवं सोमयाजीत्यपि । किन्तु तत्र सोमस्य रताविशेषरूपसाधनत्वात्‌ करणत्व 
विषः । तथाश्ोदाहरणानि -- ““मृषासि त्वं हवियाजी'? इति भद्टिः । 
“'दूनोऽगिष्टोमयाजी स'” इति सुभद्राहरणकती नारायणः । ““अश्वमेषयानिनो- 
$मूरवस्लय्यप्रसत्रे कुतो जनाः” इति रावणाजुनीयम्‌ ॥ वाच्यमिति । शब्द्‌. 


हृत्खण्डः | ५ 
बह्मभरुणवृत्रेषु किप्‌ (३. २. ८७) 


एपूपपदेषु हनेभूते किबेव । अत्रैवकारथतुधौ योज्यः । ब्रह्माणं 
हतवान्‌ ब्रह्महा इत्यादि । कंसहेत्यादो तु भूतकालाबिवक्षया किप्‌ 
च' (३-२-७६) इति क्षिप्‌ ॥ 


शक्तयेव गोषातीत्यादेः कृत्सनथोतनादिदं फलिताथकथनम्‌ । अतोऽकुस्सिते 
चोरं हतवानित्यादावस्य न प्रवृत्तिः । तथाच प्रयोगाः --- “अन्यभ्यासक्त- 
धातित्वाद्‌? इति भट्टिः । “न साघुधाती गोघाती” इति पुभद्राहरणम्‌ । 
(“मातृषातिनोऽपि चश्युद्धि नैवागतास्तवामुपगताः,, इति रावणाञुनीये ॥ 
चतुधो योज्य इति । किप्‌ चेति सर्वधातुभ्यो विदहितक्रिपैव निर्हि 
सूत्रमिदं चतुधा नियमा्थमि्यभिसन्धिः । चतुर्धा योजनं च सर्षस्वकारवाक्य 
एव सुकरम्‌ । यथा -- एपृपपदेष्वेव, हमेरेव, भूत एव, कियेवेति । अत्र 
ध्यावत्य॑नि -- पुरुषं हतवान्‌ # ब्रह्माधीतवान्‌ , ब्रह्मणं हन्ति हनिप्यति बा । 
चतुधौ नियमयोजनं वृत्तिकारमतेन । भाप्ये तु -- ्रक्षादिप्वेव हन्तेमूते 
किन्‌ भवति । क्रिबेव हन्तभते ब्रमादिष्विति धातुनियमः कारनियमश्वाहतः 
म तृतीयो न वा चतुथः उपपदस्य वा प्रत्ययस्य वा । तथाचेोक्तमुपाध्याय- 
पदेः रेखे -- “श्रुदयुपस्थितोपपदपरत्यययोरुपरोधपेक्षया प्रकरणरक्षणजघ 
न्यप्रमाणोपस्थित्तथातुकारूयोरेवोपरोषो स्याय्यः' इति । तेन ब्रह्माणं हन्ति, 
हनिष्यति वेत्यर्थे “किप्‌ चे'ति किन्‌ भवत्येवेति तत्वम्‌ । अत्र चोदाहरणा- 
नि -- “्रह्मध्नां पापस्तम्मितः' इति भट्टिः । 
` ्र्महा भणहापि वा | 

राष्ट युधिष्ठिरस्यास्मिन्‌ वात्रेष्न इव हश्यते ॥'? 
हति सुमद्राहरणे । 

““त्वां जह्महभूणहनावुपेतौ मध्ये मवेतां भणिपत्य पूतौ । 

तथाश्वमेधेन विशयुद्धदेहः स वृत्रहसीद्‌ दिवि देवराजः ॥'! 
इति रावणाजुनीयम्‌ । कंसहेति । गृहीतेषूपपदेष्वनन्तर्मावाद्‌ भगवति 
धीङृष्णे कंसदेति भयोगस्य कवितासयैनिषयत्वाचायं विचारः । शब्द - 
स्वाभाभ्यात्‌ कंसं हतवति भगवति स्थितस्यास्य शब्दस्य शक्रिप्‌ चे"त्यनेन 
किपमानेतुं भूतकारे न विवक्षितः । तदिदं "बहुलं छन्दसीणघ्यु्तरसत्र- 


६ सन्यास्ये परक्रियासर्वस्वे 


छुकमेपापमन्तरपुण्येषु कुजः (१. २. ८९) 
तुश्‌ । शोभन हृतवान्‌ सुङृदित्यादि ॥ 

सोमे सुजः (३. २. ९०) 
सोभ सुतबान्‌ सोमसुत्‌ ॥ 

अभो चेः (३. २. ९१) 
अभ्रिचित्‌ ॥ 

के्मण्यग्न्याख्यायाम्‌ (३. २. ९२) 


अग्निचयननाम्नि चेः कमोर्थे किप्‌ स्यात्‌ । श्येन इव चीयतं 
इति श्येनचित्‌ । कङ्चित्‌ ॥ 


[ ह 1 नी क, 


स्थस्य बहुलम्रहणस्येहापकषंणात्‌ , कंसस्य गृहीतानन्तभीवेऽपि भूतकाल- 
मविवक्षिसवापि युयोजम्‌ । ब्रह्मादिष्वेव भूतु एवेति नियमदिशान्येषूपपदेषु 
भूतभिन्नेऽपि सामान्यप्राप्तस्य किपोऽनाधादपि कंसहादिवेसमानभविष्यतोः 
सिध्यति । भादिपदेन “अरिहयोगविचक्षण' इत्यादिषटकारिहादयः सङ्गब्याः ॥ 
सुकर्भपि । शन्निविधश्चात्र नियम हप्यत' इति कारिका । स च धातुनियम- 
वृर्जमुपपदकारुपरत्ययेषु भवति । धातुनियमाभावाद्‌ अन्यत्राप्युपपदे पङ्किप्‌ चेति 
सम्भवति । तेन भाप्यज्ृत्‌ , शाश्जङ्ृत्‌ , सूत्रृत्‌ › वार्मिकङृदित्यादि सिध्यति । 
काटनियमात्‌ कमं कृतवानित्यत्राणा कर्मकार इति न । उपपद्नियमान्मन्न- 
भधीतवान्‌ न्त्राध्याय इस्यणेव । प्रत्ययनियमान्मन्ं करिष्यति करोति वेति 
बिवक्षायामणेव । तुगिति । स्वस्य पिति कृति तगि'व्यादिः । सुदत्या 
दीति । आदिना कर्मङृत्‌ , पापहृत्‌ , पुण्यकृद्‌ इल्युदाहरणानि आक्षाणि । 
““पापङ्खत्‌ युङृतां मध्ये राज्ञः पुण्यश्ृतः सुतः ।'' 
इति भद्िः । 
““पुरोहितैरमाव्येश्च मन्तरकृद्धिरूपासितः ।” 

इति नारायणः ॥ कमेणीति । भाख्याग्रहणं रूढिबोधनाय । श्येन इव वितः 
इयेनचित्‌ इति कौमुदी । मूत इत्यधिकारात्‌ चीयत इति र्ट्‌ तु सामान्य- 
ग्रहणात्‌ । स्येनचिदिति समुदायेनाग््याधारस्थरुविशेष इष्टकाचय उच्यते । एवं 


क्कचित्‌ । ________ 
१, प्वेष्येः क, ख. पाठः, 





करत्खषण्डः; । ® 


कर्मणीनि विक्रियः (३. १. ९३) 
कमपूबषू विक्रीज इनिः स्यात्‌ । मां सविक्रयी । इर्सित एवां 
यम्‌ । धान्यवबिक्रायोऽन्यः ॥ 
टरेः कनिप्‌ (३. २. ९४) 
कमेपूवादेव । हरिं दृष्टवान्‌ हरिद्धा ॥ 
राजनि युधिकुजः (३. २, ९१५) 
युधेर्यथैवृत्तेरेव । साहाय्याद्‌ वैरकरणाद्‌ षा स्वीयमन्यं बा 
नृपं योधितवान्‌ राजयुध्वा मन्त्री । प्रागसत्कखं स्वशक्त्या वषं कृत- 
धान्‌ राजङृत्वा ॥ 
सहे च (३. २. ९६) 
युधिकृञोः क्वनिप्‌ । सहयुध्वा सहृस्वा ॥ 


4 ~ ० ०9 सभो ४,०१) (धिन 


‹“भान्ति सोमसुतामभिचितां स्येनचिदादिभिः । 
अभिमिर्भूमयोऽगलव रचितः कुररेरद्जेः ॥› 
इति सुभद्राहरणम्‌॥ र्षित एवायमिति । कर्मणि कुस्सिते" इति भाष्यादिति 
शेषः । शाख्लनिषिद्धानां सोमघ्रतरसादीनां विक्रयः कुत्सनावद्‌ इति तत्र 
भवति । सोमविक्रयी रसविक्रयीत्यादीन्यष्षानि । धान्येति । अत्र कुत्साविर- 
हाननेनिः, किन्त्णेव । अन्यः अकुस्सितः । 
““वृतविक्रयिणां नित्तेसतरषिक्रयिणामपि । 
अन्येषामपि दण्ड्यानां नृपः कोशान्‌ विवर्धयेत्‌ ॥'. 
अत्र॒ दण्ड्यानामिति विरेषणात्‌ कुत्सा योतिता ॥ हरिं दष्टवानिति । 
एवं पारं दष्टवान्‌ पारहस्वेत्यादि । भूत इत्यधिकाराद्‌ दष्टवानिति बि- 
गरहः । “अन्येभ्योऽपि इयन्त" इति क्वनिपि सिद्धे पुनर्वचनं प्रत्ययान्तर- 
निश्रत्यथमिति काशिका । अनेन कालान्तरे अन्येभ्य इति भवत्येव । अतः 
धविश्वटश्चनयना वयमेवे''ति श्रीहैभरयोगे विश्च परयन्ति विश्वदश्वानीति 
निग्रहो नायुक्तः । पारदर्चीत्यादयः भयोगा अत एव॒ साधवो बोध्याः ॥ 
ण्यथेषत्तरेवेति । शुद्धस्याक्मेकतया कर्मोपपदमसम्भवीति ण्यश्चवततिरिप्यते । 
प्यर्थे सकर्मकत्वात्‌ तत्सम्भवः । स्वशक्त्या ठृएं कृतवानिति । करोति 
रुत्पादनाथः समभिव्याहृत एवमर्थविवरणानुकरकः । तादृशश्च राजकृत्वा 


08 2 





०७ ० ०० ५ = 1 


१, बबेदम्‌' क. ख. पाठ 


८ सन्यास्ये प्रक्रियासर्वस्व 


सप्तभ्यां जनेड; (३. ३, ९७) 
डिच्वात्‌ टिोपः । सिन्धो जातः सिन्धुजः ॥ 
पञ्चम्यामजातौ (३. २. ९८) 
अजातिवाचिनि पञ्चम्यन्ते पूं जनेडः । ज्ञानजः । विष्णुजः 
नातो स्वश्वाज्ञातः ॥ 
उपसर्गे च संज्ञायाम्‌ (३. २. ९९) 
प्रादिपू्ाज्लनेनौभ्नि डः स्यात्‌ । प्रजा ॥ 


अनो कर्मणि (३. २. १००) 


कर्मणि पूरवैऽुजनेडः स्यात्‌ । राममयुजातो रामायुनः ॥ 
अन्येष्वपि दश्यते (३. २. १०१) 


एक्तादन्यत्रापि डा दरयते । अजः । द्विजः । जातावपि ब्रा 
ह्णजः । क्षत्रियजः । अभिजाः परिजा वृक्षा इद्यनाम्न्यपि। अ- 
जज श्त्यनुपपदेऽपि ! क्वचिद्‌ धात्वन्तरेऽपि । भातीति भम्‌ । वारि 
सरतीति वार्चो हंस इत्यादि च भाजन निपातितम्‌ । क्वचिदकते- 
यपि । परितः खाता परिखेति खनेः कमेणि इति ॥ 


= ~~~ ~~ ~ 0 8 त 9 (१ -० ==> 0 1 


चाणक्यादिः युप्रभिद्धः ॥ सहे चेति । सहस्यासच््ववाचितया तेनोपपदं कर्मणा 
विशेष्यते । भूत इत्येव । सह योधितवान्‌ ङइतवांश्च सहयुध्वा, सदङृत्वा । यु- 
ध्यन्‌ कुरवश्च स॒हयोषी सहकारी च बोध्यः ॥ डिचादिति । दित्वसामर्थ्याद्‌- 
भस्यापीत्याश्यः । सिन्धुजः अश्वः । चिन्धुजा लक्ष्मीः ॥ अश्चाञ्जात 
इति । जातिवाचकत्वादुपपदत्वमसम्भवि प्रत्ययोत्यत्ति विहन्तीति वाक्यमेवोदा- 
हरति ॥ राममजुजातं इति । इद रामस्य कमत्वमनुयोत्यानुरष्यतिनिरूपितं 
बोध्यम्‌ । रामानुजः कृष्णः ॥ अजः, दिजः इति । न जायत इत्यजः । हि. 
जतो द्विजः । असक्तम्यामप्यभूतेऽपि डो भवतीत्याश्चयः ¦ जातावपीति । 
पञ्चम्यामजातावित्यिद्धेः । भन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वार्तिकं मनसिङृत्योदा- 
हरति- ब्रा्मणज इत्यादि । अनाम्न्यपीति । "उपसर्गे च संज्रायामि'स्यसिद्धेः । 
अनुपपदेऽपीति । भनौ कर्मणीति कर्मोपपदस्थक एव सम्भवात्‌ । बाच 
हति । रिकिपेनारोऽपदारात्‌ । कम्रणीति । वस्तुतस्तु सर्वोपाधिग्यमिचार्थेना- 





| कनलण्डः. {:: © 9. 
निष्ठा (२. २. १०२); 

स्वषातोयतेऽयं निष्ठा. स्यात्‌ ॥ 
क्तक्तवतू निष्ठा (१. १. २६) 


एतो निष्ठारूधो स्तः । तत्र क्तवतुः कतैरि । उकादितौ । कि 
स्वादगुणः । कृतवान्‌ । स्तु (तयोरेव इलयक्तखलथाः' (३-४-७०) 
इति भावकमंणोरेव । कृतः कटः । अकमेकरेभ्यो मावे । भूतमनेन । 
आदिकर्मणि निष्ठा वाच्या' (बा ३-२-१०२)। आरम्भश्चसो । तद्‌ 
द्योतनाय कचित्‌ प्रशब्दः । प्रधुक्तवान्‌ । मोजनमारग्धवानितयथैः ॥ 
आदिकमणि क्तः कतैरि च (३. ४.७१) 
आरम्भाय क्तस्तु फतैरि भावकमणोश्च स्यात्‌ । 
परञ्ुक्तो मोरसे ष्णः प्रथुक्तोऽनेन गोरसः 
प्रक्रीडितो वने शौरिः धरक्रीडितमिहाभरुना ॥ 
गयथोकममकष्छिषरीङ्स्थासवसजनदहजी्थतिभ्यश्च 
(३. ४.७२) 


षणी १ को 


पिद्ब्डेन सर्वमिदं सिद्धमित्याशयः । भोजेन वाचीदीनां निपातनं च त- 
स्वद्धस्येव कथिद्‌ भङ्गघन्तरानुवादः ॥ मिष्टा ख्याबिति ।. विष्टित 
सख्या, भख्यतयोविधनमित्यन्योन्याश्रयदोषो भाविसंज्ञाकद्िनेव्‌ परि 
तेभ्यः । 'स भूते भवति यस्योत्नस्य निष्ठेति संज्ञा भवती"ति इतिः । क- 
बतुः कतेरीति । "कतरि ङदि'लादिः । आरम्भ इति । भादिक्षब्दारथः । 
कविस्‌ प्ररच्द इति । शरोपाभ्यां समर्थाभ्याम्‌ इति सूते प्रशब्द्मसम्मा- 
येकत्वमाकमस्याभिमतम्‌ । य्मादुपेन तस्याथेता । तत्रेव चूत “वभनम 
स्ुस्पा्भेता आदिकर्मणीति दृषिः । श्रोपाभ्यां परम्म इत्येक सुकबमिःकि 
व्वारूयातारः ॥ ग्रह इत्यादि । सकर्मक्य कर्तरि कर्मणि. च 
पूवा्णैन, अकमेकस्म करैरि भये चेत्तरर्थेन वोदाहरणक्हहः ।. मोर 
कृभ्ण इति । पभुक्त. इत्वत्रतयेन खेन केर्मणोऽनमिषानात्‌ कहुरभिषाना् 


ममन भकना कियन न 


१. द्व्यौ। त, २. क्कस्तेन' ख. पाटः. 


१० सन्धराल्ये .भरकियासवस्व 
एभ्यः कतः कतेरि स्याद्‌ यथा मावकमेणोश्च । श्ीरूदेरक- 
भकत्वेन सिद्धावप्युपसगेवश्चात्‌ सकमकत्वे सिदृध्यथघुक्तिः 
गोपीं गतश प्रुदितस्तामाश्चिष्टस्तदङ्कमधिकश्चयितः । 
काननमधिष्ठितोऽसो निङ्कन्जमध्यांसितोऽच्युतो रेमे ॥ 
अनूषितोऽसो दुग्धाभ्धिमनुजातश्च वासवम्‌ । 
आरूढो गरुडं विष्णुरनुजी्णोऽयमिन्दिराम्‌ ॥ 
तामनुप्राप्यैतावन्तं कां स्थित इत्यथः । "चकाराद्‌ व्यवसिव- 
भरतिपन्नादिष्वपि कतेरि क्त' इति वामनः । एवं ढृष्णं नतोऽस्मी- 
यादि । मजेश्च भोजः । देहं विभक्तो हरः । ` मावकमेणोस्तु कृष्णेन 
गता गोपी । भुदितमनेन । अशिष्टा सा इत्यादि ॥ 


क्तोऽधिकरणे च धोग्यगतिप्रत्यवसानार्थेम्यः (३. ४.७६) 


भ्रौन्याथीः अकमेकाः । तेभ्यो गतिशरुक्त्यथभ्यश्वाधिकरणे क्तः 
स्थात्‌ । चकाराद्‌ यथाप्राप्तं च। 
यथाक्रमं द्वितीया प्रथमा च कृता.॥ क्तः कतेरि स्यादिति । आदिकर्मणीति 
सूत्रात्‌ ्तः कतैरीति चानुवतते । भावकमेणोशेति । चकाराद्‌ यथामापे 
` चेत्यर्थेन भावकर्मणोरपि यथायथं क्तः । अत्रोभयेषां धातूनां क्तः करि विधीयते 
पटितानां फेषान्चित्‌ सकरमकाणां समेषामकर्मकाणां च । तत्न शुद्धा इव गत्यर्थाः 
सोपसगीः श्िषादयः सकमेकाः इति तेषां कृते प्रथगूमरहणमित्याह -- श्ीङा- 
दरिति। शत्र गत्यादयः प्रहृत्योमयधमोणः । यथा गतः कृष्णः, मधुरां गतः 
हृष्ण इत्यादि । नैवं भुजिमज्यादिः । तस्माद्‌ वामनमतमवलम्न्य समाधान- 
मुपकरमते -- चकारादिव्यादिना । प्रतिपद्यतिनमस्यादीनां सकर्मकत्वादप्राप्तौ 
चिन्तनमिदम्‌ । काशिकाकारस्तु -- "चकाराद्‌ यथाप्राप्तं च भावकर्मणेोरि'ति 
भावकर्मणोः ऊसङ्म्रहणमेव चकारफटं पश्यति । उदाहरति च गतो भ्रामं 
देवदतः, गतो आमो देवदत्तेन, गतं देवदचेन । ग्खनो भवान्‌ , गानं भव- 
तेत्यादि । डृष्णेन गता गोपीति । भावकमंणोसियुपक्रमेऽपि यदितमनेनेति 
माबेदाहरणमर्थतोऽपि सम्पन्न चोतयन्‌ कृष्णेन गतति कर्वयुदाहरणमादिवः । 
भाङ्िष्टा सा इति च मोदनफरुत्वादा शेषस्य सपुचिवमनन्तरमुदाहरणं कर्मणि ॥ 
प्रीष्यार्था अकर्मक; इति । इदं स्वनिकायपसिद्धया । भव्यं स्थैर्यम्‌ । 





हृत्वण्ड; । ११ 


छृष्णस्य क्रीडतां भूमि तत्त च शयितं स्थर्म्‌ । 

यातानप्यरितान्‌ देश्चान्‌ मृगयन्ते स्म गोपिकाः ॥ 
क्ता; पीता अतिथय हत्यादौ तु कमाविवश्वयाकमेकत्वाद्‌ कतैरि क 
इति युमद्राहरणे ॥ 

नपुसके भावे तः (३, २. ११४) 

लकारवत्‌ साध्यभावे क्तः पूर्वोक्त धकमेकात्‌ । 

स्युडादिवत्‌ सिद्धभादे सर्वेभ्यः कतोऽयषघुस्यते ॥ 
यातं वीक्षितम्‌ ॥ 


न वन 





ग ७५.०० (०७.५.१८ 


शदसुपरक्षणमकर्मकक्रियातमककर्तृमात्रविश्रान्तव्यापारसामान्यस्य । अत आस्ते, 
तिष्ठति, वैते, शेत इत्यादयोऽकर्मका गृदन्ते भओव्याथेतयेति पूषक्ष्मम्‌ । 
यथाप्राप्त चेति । भोव्यार्थेभ्यः कतृभावाधिकरणेषु, गत्यर्थेभ्यः कर्मुकमे - 
भावाधिकरणेषु, भत्यवसानार्थेभ्यः कर्मभावाधिकरणेष्विति विवेकः । चकारात्‌ 
सकर्मकस्यापि प्रत्यवसानार्थस्य क्तरि क्तं स्वीकृत्य, आशित ओदने देवदत्त 
इत्यादिप्रयोग आ्युदात्तत्वसाधनायाङ्गीकिर्यते भाष्यप्रामाण्यात्‌ । उदाहियते च 
काशिकायां भुक्त ओदनं देवदत्त इति च कतैरि । ढृष्णस्येति । पूवौरषेन 
भोन्याथीनासुत्तरारधेन यथाक्रमं गत्यर्थपरत्यवसानार्थयोशोदाहरणानि । 


“(रामस्य शयितं भुक्तं जश्ितं हसितं स्थितम्‌ । 
क्रान्तं च मुहुः प्षट्वा हनूसन्तं व्यसजयत्‌ ॥'' 


इति भिः । शक्ताः पीता इति ! काशिकायां मत्वर्थीयेनाकारेणोपपततिरुका | 
भुक्तमेषामस्ति, पतमेषामस्तीति । भाष्यकारास्तु -- "कश तर्हिं कवृतवं ग- 
म्यते । अकारो मत्वर्थीयः । विभक्तमेषामस्तीति विभक्ताः । पीतमेषामस्तीति 
पीताः । अथवा उत्तरपदरपिऽत्र द्रष्टव्यः । विभक्तषनाः विभक्ताः । पीतो- 
दकाः पीताः, इति वदन्ति । भोजश्च ^“ व्वथाकमंकपिव्रतिमुजिभ्यो ऽभि ङ़रणे 
च" इति स्वतन्त्रेण सूत्रेण भुक्ताः परीता इति कतैयपि क्रमनुश्चास्ति । स्वं 
तृतीयेयं गतिः कमीविवक्षया क्रि क्त इति । सर्वेथा प्पीतप्रतिबद्धवत्सामिण वि 
काश्दासप्रयोगः सङ्गतः ॥ नपुंसक इति । इदं भावस्य सिद्धत्वधोतनायापि । 


१ (छः छक, ग, पाठ 





५, सन्यार्े भकरिासर्वस्व 
ओतः कः ६. २. १८७) 
 .-शीद्रयो धातुभ्यो वतैमान एव क्तः स्यात्‌ । निभौ भये । 
भीतः॥ ` ` ` 
मतिबबुदिपूजार्थेभ्यथ (१. २. १८८) 
इच्छान्नानपूनर्थभ्यशथ वर्तमान एव क्तः स्यात्‌ । इष्टोऽयम्‌ । 


इ्यमाण इत्यथः । एवमभिलक्तिः । जतः । पूजितः अकारादन्ये- 
भ्योऽपि | 


हिविधो हि कृदभिहितो भावः साध्यः सिद्धश्च । भये रिज्गसङ्खयाधनन्वयः 
सकारद्मच्य इव । तत्र च विभीयतेऽकर्मेकात्‌ कः । इष्णेन्‌ क्ीडितमित्प- 
धुदाहरणम्‌ । इद च इरयमाने नपुसकेकव चने परिनिशितत्वसन्प्रदनमानेष- 
यमिनी न स्वाभाविकं साध्यतां मवस्वारं विहन्दुम्‌ । 'भपदं न परयुज्ञीतिभति 
स्यानन्वितायकरिङ्ञविमाकिवचनपेश्षयानुददकवपुंघकभथनेकदचयत्य नया 
यत्का `तथा भयोगः । इृदाभिहितो भावो द्रव्यवत्‌ परकाडते" इत्यभिगुक्छ- 
बचत मकारानमित्यादिल्युडायन्दे सफढम्‌ । इह च वपुंसकपशमेकवचय- 
 दरनाद)पचारिकं वा नेयम्‌। अथवा श्वन्यवत्‌ प्रकाशत, इति वत्करणन्ावतय 
चा भवतु । द्वितीये च लिङ्गसङ्खधाकारकादयन्वयो दरन्यगुणयोखि। सिद्धत्वात्‌ । 
तत्र च क्तः सकमकाकरमैकसाधारण्येन सरवेभ्योऽप्यनेन विधीयते । तदाह-- 
लकारवदित्यादिना । कारसामान्येऽयं क्तः । स्निग्धं वीक्षित, यातं येति 
काक्दिस++ वीक्षणं, यानमित्वैः ॥ षतैमान एषेति । "वर्तमाने कडिणत्यतो 
बसेमान इति यतेते । बिश्िष्व विधानाद्‌ नियमाभिमानः । काकिकाक्ारो 
वतेमानेऽपरासे विभीयत इत्याह । तेन भीतं शृष्टमिति कर्दरि भावे भूतेऽपि 
सम्मवि ॥ मतिबुद्धिपूजारथम्यश्च । मतिरिच्छा । बुदिरशानम्‌ । तवाद 
इष्छालानेति । बतैमान एवेति । अत्रापि प्रत्ययनियमोऽमिमतः । भत्र 
तरे कयरस्तु -- जातमिति मूतेऽपि भवतीति वदन्‌ मूते करैरि कर्मणि भवि 
च यथामा्षमपि कतमिच्छति । तेनेत्यषिकारात्‌ तृतीयान्तादुपजचतिऽेऽण्‌- 
परत्यविषानात्‌ । बतेमाने दि “क्स्य च वर्तमने, शति षष्ठया भाव्यिति 
युनिवचनं चं प्र॑माणयुपन्यास्थत्‌ । चफारादन्येम्योऽपीति। नियमाभिमानात्‌ 
महृतिसम्॒मे इष्टिः । एतो तु भनु्तसमु्यारथश्यकार इस्येव स्थम्‌ । वेन 


इत्सण्डः १ ११ 
अपिवसिनिग्धसक्ताक्तल्गरिष्ठभतासिताः। 
सहितक्षुषितकुदधदिग्धकीरितरक्षिताः ॥ ` 
पूणोवती्णञुदिता आभस्तरुषितोधवाः । 
रषटौकृषटशिष्टतष्टटामिष्याहूतामृतांः ॥ 
हूढमृदौ द्षदपतमतैत्रीणिताषिसिताः । 
धान्वश्रान्तङ्ाम्तकान्ताः सरब्धारब्धसंयुताः ॥ 
लुष्टथैते वतमाने कष्टो भाविन्यपीष्यते । 
पीडां षन्‌ करिष्यन्‌ षा कष्टो मोजोदिता शमे ॥ 
सर्वेभ्यो हेतुसम्पत्तो वेति क्तं प्राह भाविनि। 
भोजस्ततो इतः शश्रुरित्यादि प्रागपीयते ॥ 

अथ निष्ठाकायोण्युच्यन्ते ॥ 

श्रयुकः किति (७.२. ११) 


भिज उगन्ताचैकाचः परस्य किसरत्ययस्येग्‌ न स्यात्‌ । 
भितः। श्रितान्‌ । उदृदन्तादीनां सेरदू्वात्‌ त्िषेधायेधुक इत्युक्तम्‌ । 


कष्टमिति भविष्यति सिध्यति । भोजमतेनेच्छाश्ञानपूजारथभ्योऽन्येष्वपि धातुषु 
कान्तान्‌ शब्दान्‌ कारिकामिः सङ्गृढति-- रायितस्निरधेत्यादिना । पीं 
्वैिंति । कष्टस्य वर्ेमानेऽप्युपयोगसम्भवोऽनेन भदरितः । सर्वेभ्य शति । 
ययय कर्मणि भवे कतरि च क्तपरत्यययोग्येभ्यः सकर्मकेभ्यो$करमेकेभ्यश् 
धातुभ्य इति हेषः । भत एवोदाहरणं हतः शश्रुरिति । हनिष्यमाणे शेश्रौ 
जभ्रत्यां हननहेतुसम्पत्तावचिरभाविनि हनने प्रयोगोऽयम्‌ । एवमेव ग्मभ- 
सामभ्रीसभ्यूर्तौ क्रीडाकारणपोष्कल्ये च भाविनि गमने क्रीडने च गतः कृष्णो 
मथुरां, हृष्णेनं क्रीडितमिष्यादयः प्रयोगा अपि भवन्ति ॥ भ्रिज शति । 
उगन्तत्वाभावात्‌ । एकाच इति । एकाच उपदेशः इत्यत एकाच इत्यनु 
वरेति । उपदेश हत्यस्वाप्यनुश्रतिरबक्तम्या । तेन तीण शत्यादिस्थकले सम्प्रति 
हेफान्ततवेऽपीणनिषेधः सिध्यति । कियत्य यस्येति । चर्त्वेन गकारपरशटेष 

भाभिष्य गितोऽधीण्निषेष इति पक्षान्तरम्‌ । तेन भूष्णुरित्यत्र मितो भ्ल्लोरि 


गणपो ण्‌ 


| ० 
१८ छ, २. नतः, गपा. ३. श्वः क,ख. पः 


१९ सम्याश्ये पक्रियास्ैष्व 


भूतः । भूतवान्‌ । अनेकाचः पुनरूगन्तत्वेऽपीडेव । जाग इ त । 
अत्र किस्वादगुणे प्राते ॥ 


जाम्रोऽविविण्णल्‌डिनतसु (७. ३. ८५) 


जाग्रधातोर्विचिण्णल्सिद्भथोऽन्यत्र गुण एव । जागरितः । 
इर्णेतिस्तु “वाच्य उर्णोणुबद्धाष' इति णुधातुबदेकार्त्वाननेद्‌ । ऊ- 
शतः । तृ त । “ऋत इद्धातोः, (७-१-१००) । तिर्‌ त ॥ 


रदाभ्यां निष्ठातो नः पूवस्य च दः (८. २.४२) 


रेफदकाराभ्यां परस्य निष्ठातकारस्य नत्वं स्यात्‌ पूवस्य दका- 
रस्य च स्यात्‌ । तिरन॥ 


हलि च (८.२.७७) 


हलि परे रान्तस्य बान्तस्य च धातोरुपधाया इको दीष 

| ४७ [कविर 
स्यात्‌ । णत्वं, तीणेः । तीणवान्‌ । कीणे; । दकाराम्नत्वम्‌ । भिमः । 
किमः ॥ 


~ ~~ ~~~ ~~ ~ 


ढभावः । उक इत्युक्तम्‌ । शर्क इति वक्तव्यम्‌ । श्रिजोऽपि तत्रैव पाठेन 
सेटूतवात्‌ किरेटो निषेधः ॥ जाग्रोऽविचिण्णल्‌(डत्सु । श्रयुकः कितीत्यत्र- 
काजनुवृतते,.फरुकथनाय जागर + इत इति खपे प्रद्नीये कित्वाद्‌ गुणा- 
परुतेस्तसतिप्रसवायास्य सूत्रस्येह विवरण । वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये चेदम्‌ । 
बेरगुणः जागृविः । ““जुदस्तृजागरभ्यः क्विन्‌” इति क्विन्‌प्स्ययान्तोऽयम्‌ । 
केचिद्‌ वकारादिपरत्ययसामान्यं पयुदसनीयं मन्वानाः क्वसावपि निषेधं स्वी- 
कुर्वते । यथा --जजागृवान्‌ । चिणि अजागारि । णि जजागार । उणेति- 
स्त्विति । वस्तुतोऽनेकाच्त्वादुगन्तत्वेऽपीड्‌ भवत्येवेति मनसिङृत्येदमुत्थापनम्‌ । 
निष्ठातकारस्येति । रदाभ्यामिति न निष्ठाया विद्येषणं, किन्तु तदबयव 
तफारस्य । तेन चरितमित्यादाविटा व्यवधानान्न नकारादेशः । पूवैस्य दकार. 
स्येति । अतो भिन्नवदूम्यां भिन्नवद्धिरित्यादिस्थे परस्य न ॥ "सिपि धातो- 
रि'स्यतो धातोः, "वोरुपधाया' इति च समप्रमनुवतत इत्यतो विवृणोति -- 


हतखण्डेः । १५ 


संयोगादेरातो धातोयेण्वतः (८. २. ४३) 
सेयोगादेरथण्वत आदन्ताद्‌ धातोर्निषठातस्य नरव स्यात्‌ । 
स्त्यानः । श्रा प्रणे' । प्राणः । गटानः ॥ 


स्वादिभ्यः (८. २. ४४) 


वादिभ्यो द्वाविशतेनिंष्ठानत्वं स्यात्‌ । दून इत्यादि । दुग्बो- 
दर्शेति वास्यम्‌ ।' (बा० ८-२-४४) 


गस्यथौद्‌ दोरसौ दनो दुनोतेदत एव हि । 
तदर्थे द्नसिद्धिस्तु पीडाथाद्‌ दूब १ ङ) ओदितः ॥ 
“गु परीषोत्सर्भ' । गूनः । (पूजो विनाशे" (वा० ८-२-४४) । 
पूना यवाः । अन्यत्र पूतस्‌ । 
गरासस्य कमेकैत्ये निष्ठानत्वं भवेत्‌ षिः 
स्वयमेव सिनो ग्रासः सुखबद्धस्तथोच्यते ॥ 


रे 








= --*~ पणी षष रि 1 
भनि ० -०-८७१७५०५५० 


हरि एर इत्यादि ॥ सयागादेरित्यादि. । सेयोगादित्वामावाद्‌ यातः, भाः 
दुन्तत्वविरहाच्च्युवः, अधातुरवाननिवातः, यणोऽभावात्‌ स्नातः, इप्यादिषु न 
नकारादेशः । प्राण इति। “प्रा पूरणे" इत्यदादिपठितस्येदम्‌ ॥ द्वा विंश्तेरिति। 
एकवविंशतेरिति दीक्षिताः । द्वा्विंशतो प्वादिषु पूजं बिहयेकर्विंशतिरिति 
केचित्‌ । तन्मते सम्प्रति पठितानां तरयोवंशतेगतिः कथङ्कारं युज्यताम्‌ । 
द्वादिंशतिरिति ठु "ज्‌ वयोहानौ" इत्यत्र ्र॒ इत्येके, धृ इत्यन्य इति दयोः 
पाटयेोरन्यतरपरित्यागेन स्यात्‌ सम्भवेत्‌ । हर्यते च धातुवृत्तौ धृ इत्यस्यैव 
केचियक्षतया परिमहः, न भ्र इत्यस्यापि । वस्तुतस्तु ऋ्टदन्तानां पञ्चदशानां 
रदाभ्यामिस्येव सिद्धाववधिष्टाः सप्तैव धातव इह नत्वविधये स्वादितवेन 
प्रायाः । गत्यथौदिति । भ्वादरिति शेषः । दुत एवेति । तथाच माघः -- 
“मृदुतया दुतयाधररेखया' इति । तदर्थे उपतापार्थे । ओदितं इति । 
स्वादय ओदितः इ्युक्तत्वात्‌ । पूरो विनाश्च इति । "पूञो विनाश इति 
वक्तम्यमि,ति वृत्तिः । षिजः । स्वादेः । क्रथादेस्तु सितः सितवानिति सपम्‌ । 


# रोण गणे परिषीषयगरपोाणरीणणििणिगीिीिििििोी 1 


.१६ भन्याष्ये प्रकियासर्॑सवे 


दध्यादियोगाद्‌ ग्रासो हि सतंश्िष्टो वेन्मिशः। 
 नानाथेल्वात्‌ तु धातूनां सुखश्क्त इतीररे ॥ 
अन्यत्र तु सितः पाशेन ॥ 
ओदितश्च (८. २. ४१५) 
ओदितो धातोनिष्ठानत्वं स्यात्‌ । “धजो कोरिस्ये' । धन्‌ न । 
नत्वस्यासिद्धतया श्चखादित्वात्‌ चोः ङः । य॒प्रः | ओहाङ्‌ त्यागे" 
घुमास्था--' (६-४-६६) इतीत्वम्‌। दीनः । "ओहाङ्‌ मता ल्वस्य 
त्वीतवं न । हानः। 'इमस्जो शुद्धौ" । अन्त्यात्‌ पूर्व नुभरू। तस्य “अनि- 
दितां -' (६-४-२४) इति नरोपः । “स्कोः-' (८-२-२९) इति 
सलोपः। चोः कः । मग्रः ' स्वादय ओदितः । ते च "वृङ्‌ प्राणिप्रसव' 
इत्यादयः श्यनि । 
घनो डीनो दीनद्‌नोौ खीनो धीनस््विहाधितः । 
वरीणो इतो भृतो मीनः (चु १ श्रुतो रीणो चैव ते ॥ 
एभ्यः प्रस्य तस्य नत्वोक्त्यास्य डीङः शदेण्‌ न । प्रघरूत इदि 
क्तः सिद्धम्‌ । षित ॥ 
 कमैकरदत्वं मआसस्याथवदासम्पन्नं विरादयति -- दध्यादिथोगादित्यादिनाः । 
सुखश्क्त इति । भिमो मोजनाथत्वमङगतयेदम्‌ । अन्यत्रेति । कर्मकरई- 
त्वविरहे, कणि । सितः । भास इति शेषः । ओहाङ्‌ गताधि्यस्य 
सिति । ईैस्वविधौ जहातीति स्वरूपमहणाद्‌ हागे जिदीतित्वादमरहणपि- 
त्याश्चयः । ¶त्यादय इति । तेषां सद्कदः कारिकया - 
॥ १-द्ङ्‌-दीङ्‌-डीर-तथा धीर्‌ च 
मीड्‌-रीङ्‌-ठीङ््‌-वीङ्‌ च धातवः । 
दिवाथन्तगंणाः प्रोक्ता 
ओदितः स्वादयो नव ॥ 
धितः, इतः, खत ्रुत॒ इति । धीरत्रर्गीष्रीस यथा- 
क्रमम्‌ आधार-वरण-हदिसा-भवणाथकानां निष्ठायां कारिकाषरकद्राहरणाना 
भिंदसर्थकथनम्‌ । ३ण्‌ नेति । अङृतव्यूहपरिभाषया वलादित्वरिभिचक्ष्य बह्व 


रि जज कवय 


दते ॥' ग. पाः 


कृत्छण्डः । १७ 


निष्ठायामण्यदर्थं (६. ४. ६०) 
। . भावकर्मणी ण्यदर्थो । ततोऽन्यत्र निष्ठायां क्षियो दीष 
स्यात्‌ । क्षीत॥ 
क्षियो दीधात्‌ (८. २. ४६) 
दीर्पात्‌ क्षियो निष्ठातस्य नं स्यात्‌ । क्षीणः, क्षीणवान्‌ । 
मावकर्मणोस्त दीर्धा नलं च न । कषितं दैत्यः । क्षिताः कृष्णेन 
दैत्याः । ण्यथोन्तभौोवात्‌ सकर्मकः ॥ 
वाक्रो शदैन्ययोः (६. ४. ६१) 
शापे दैन्ये च व्रोस्ये क्षिय उक्तदीर्घौ वा स्यात्‌ । दीधेष्षे 
नत्वम्‌ । क्षीणायुः क्ितायुवास्त॒ दुष्टः । क्षीणा कषिता वेय श्रान्त्या । 
भावेऽपि द्रीर्पो येति कोुदी । क्षीणं कषितं वानेन । इयर अत्विम्‌ । 
श्यात॥ 
द्रवमूतिसपशेयोः "श्यः (६. १. २४) 
द्रवस्य काटिन्ये स्पशचव्िशचेषे चां इ्याधातोर्निष्ठायां सम्प्रसा 
-रणं स्यात्‌ । पूरुषम्‌ । शि त॥ 
हुः (६. ४. २) 
अङ्गस्थदलः परं यत्‌ सम्पसारणं तदन्तस्याङ्गस्य देः स्यात्‌ । 
शी त॥ नतरां 
तकारस्य विनाशात्‌ । स्रतरिति। जदादिकस्यादित्वाभावादिति रेषः। निष्ठा 
श्रापण्यदरये। शक्षियो दी्घादि'ति निष्ठानत्वविषये निमित्तमूतं दी प्रदरयितु- 
पमिदम्‌। ण्यदथाविति । ण्यतः कृत्यप्रत्ययस्यार्थो भावकमैणी । भव्योयान्तम 
तराष्यान्यापात्ययोण्य॑तः कर्वैथकतवेऽपि क्षिसमभिव्यादहारे भावकर्मणोरेव सम्भव 
हैत्याशयः॥ सकमेक इति । षिता कृष्णेनेदयेतदथमिदम्‌ । श्षीणक्षीणः प्रविश 
{ति' इति साम्नः ॥ अस्त्विति । आकरोक्चयोतनायेदम्‌ । आत्वमिति । आदे 
(ब इत्यनेन ॥ द्रवमूतिंशब्दाथमाह -- द्रस्य काटिन्य इति । द्रवावस्थाया 
हतरावस्थाविरोषः द्रव्य मूर्तिः काठिन्यं नाम । स्परौश्च रूपादिसह चरितो 
` + न्लंचस्वाग, पाडः, ` 1 





१८ सन्यास्ये प्रञियासवैस्वे 


द्योऽस्पक्षे । (८, २, ४७) 


अस्परशेऽथे स्येडो निष्ठानत्वं स्यात्‌ । शीनं धृतम्‌ । द्रवावस्थातः 
कटिनीभूतमित्ययेः । स्पे तु नखामवात्‌ शीतं वतेते । शीतो वायुः। 
अर्थद्रयादन्यत्र तु श्यः प्रसारणाभावे यणवत्वान्नत्वम्‌ । ईषच्छुष्क 
आयानः कुन्तलः । शीतात्‌ संकुचितः संश्यान शेते ॥ 


प्रते (६. १. २५) 


प्रतिश्येडः काटिन्यस्पशोभ्यामन्यश्रापि प्रसारणं स्यात्‌ । 
अस्पर्ाथेत्वान्नत्वम्‌ । प्रतिक्यायरोगवान्‌. प्रतिश्शीनः ॥ 


विभाषाभ्यवपूवेस्य (६. १. २६) 


अभ्यवपूर्वस्य श्यै काटिन्यस्पगेयोरपि प्रसारणं वा स्यात्‌ । 
अभिर्रीनमभिहयानं वा प्तम्‌ । अभिर्चतोऽमिश्यानो वा वायुः । 
रपशचरथऽपि यण्वतो नरषमेव । एवमवादपि योज्यम्‌ । पूवग्रहणादाभे- 


[11 1 श १1 1 १ श 1 =^ =+ ~~न ~ मि क न ० ० ७ 


गुणः ॥ शीनं धतम्‌ । द्रव॑मूर्ति विवृणोति -- कटिनीमूतमित्यनेन । श्ीत- 
मिति । शत्यमित्यथः । शीत इति । गुणबत्यरोऽयम्‌ । गुणमात्रे 
तद्वति च शीतशब्दस्य वृततिदरष्टव्ये'ति कारिका । अन्यत्रेति । धातूनामने- 
फाथत्वात्‌ । पटितश्वाथस्तनूकरणम्‌ । तच काठिन्येन कचित्‌ , स्पर्ेनापरघर, 
दोषेणेतरत्र, सङ्कोवेनान्यत्रति नानात्मा प्रयोगेपाथिद्रष्टव्यः ॥ अन्यत्रापीति । 
एक्‌ सत्रारम्भादिति शेषः । द्रवमूतिस्प्चयोः पूर्वेणेव सिद्धः । प्रतिश्यमि- 
ति । 'प्रतिकषयायस्तु पीनसः" इत्यमरः । 'स्फेयृतस्य पिता प्रतिश्चीन' इति 
मगवान्‌ पतज्जकङिः ॥ विमाषारप्रवपूवेस्य । उभयत्र विमियम्‌ । काठिन्फत्य- 
धयोः पराप्तावन्यत्रप्रातो च विधानात्‌ । अभिशीनम्‌, अभियानं का । 
मावे कर्मणि च। पूतैग्रहणमभ्यवेतसपूर्वे मा मूत्‌। समभिदयानं समवस्फनम्‌ । 
अभ्यवसमुदायपूवत्वविरहाद्रा व्यवस्थितविभाषया वा नेह भवतीति पूर्वम - 
णस्य प्रयाजनान्तरमेव मृम्यमिति केचित्‌ । तन्मते पूरव्हणस्य प्रयोजनं 
सरवपूरवतयामेरवस्य वा य॑त्र सम्मेरनं तत्रापि विकल्येन यथा स्यादिति । 


कत्छण्डं; | १९ 


सरानोऽभिसेशष्यान इत्यपि स्यात्‌ । समभिश्यानं इत्पादौ त्वन्यपू- 
त्वात्‌ प्रसारणं नेलयेके ॥ 
अञ्चोऽनपादाने (८. ३. ४८) 
अपादानयोगाभावे अ्चेनिष्ठानत्वं स्यात्‌। अनिदिवां- 
(8-४-२४) इति नरोपः। नत्वस्यासिद्धय। रयि कुलं कः । समक्ना- 
विमो । सङ्गताबित्यथंः । अपादाने तु कूपादुदक्तथ्ुदकम्‌, उद्धृतं 
तत्‌ ॥ 
दिवोऽविजिगीषायाम्‌ (८. २. ४९) 
विनिगीषातोऽन्यत्र दिवो निष्ठानत्वं स्थात्‌ । च्छ्रवोः शुडनु- 
नासिके-' (६-४-१९) इति वस्य उद्‌ । यण्‌ । आयूनो भुक्ति- 
माज्रोत्साही । परिदरूनः क्षीणः । विजिगीषायां तु यूतम्‌ । दयूतवान्‌ ॥ 
निवौीणोऽवाते (८. २. ५०) 
वातादन्यत्र निवाणोऽभ्रिरित्यादि नत्वम्‌ । षाते निवीत पवनः 
शन्त इत्यथः । बाततिऽपि भत्रे वा नत्वमाह दरः । नि्बाणं निवीतं 
वा चायुना ॥ 
शुषः कः (८. २. ५१) 
श्ुषेनिष्ठातस्य कः स्यात्‌ । शष्कः, चुष्क्वान्‌ ॥ 
पचो वः (८. २. ५२) 
पक्तः परवान्‌ ॥ 





अभिसंथानम्‌ , अभिसंदधानं वा । अवसंशीनम्‌, अवसंदयान वा ॥ उद्‌- 
मिति । व्यक्तमित्यादिरपि । अञ्चः क्तान्ते अक्तपरिमाण इति स्वनि- 
कायप्रसिद्धिः ॥ सुक्तिमात्रोत्साद्दयी;, क्षीणः इति चाविजिगीषाोतनाय 
विवरणम्‌ ॥ इत्यादीति । आदिना निर्वाणो भिक्षुः, निर्वाणं ब्रह्मवषंसभित्या- 
युदराहायेम्‌ ॥ पचो बः । निधातक्रारस्य वकारः । पक्र । वत्वस्यासिद्ध- 


१, नमिया' फ. ख. पाडः. २, दावन्यःग. पाडः. ३. !डितिव' ख, 
य. पाडः. 


२० सम्यास्ये प्रकरियापरथस्व 


क्षायो मः (८, २. ५३) 
शष क्षयेः इत्यस्याते क्षामः । क्षामवाच्‌ ॥ 
सत्यः प्रपूवेस्य (६. १, २३) 
्रपुवैस्त्याधातोर्निष्ठायां प्रसारणं स्यात्‌ । (हलः (६-४-२) 
इति दीधः ॥ 
प्रस्योऽन्यतरस्याम्‌ (८, २. ५४) 
अस्भान्निष्टतस्य मत्व वा स्यात्‌ । प्रस्तीमः प्रस्तीतः। घनी- 
भूत इत्यथः । प्रपस्यत्युक्ते; भसारणं तु परसंस्तीत इत्यत्रापि स्यात्‌ ॥ 
अयुपसगत्‌ फुल्छक्षीबकृशोल्टाधाः (८. २. ५५) 
एते उपसगा भावे क्तान्ता निपात्यन्ते ¦ “नि फला विश्चरणः 
श्ट्यस्य फुः । अस्य क्तवतावपि रखत्वमिएटम्‌ । फुल्लवान्‌ । श्षीब 
मद" । क्षीवः । “कृश तनूकरणे! । शः । उल्लाषो नीरागः । उपस 
गातु प्रफट्‌ त। 


~ = कन ~ > [1 


त्वा.चोः कुरिति कुत्वम्‌ । "जम्बूफलानि पकानीत्याभाणकीयाः ॥ श्चामः । 
'क्षामक्षामकपोटामि'ति मवमूतिः ॥ स्त्य इति । "च स्य' दयनयोरूभयोरपि 
रहणमिति वृत्तिः ॥ प्रप्य इत्येव सिद्धे पू्म्रहणात्‌ परः पूर्वो यस्यति बहु- 
्रीहिणा प्रसंस्तीत इत्यत्रापि सम्प्रसारणं पिध्यति । भवं तु प्रस्त इटयक्तेः 
प्रसंस्तीत इत्यत्र न भवति । तदाह -- प्रसंस्तीत इति । प्रस्तीतः । 'संय- 
गादेरातो धातोर्यण्वतः त्यस्य पूवेत्रासिद्धतया कृते * सम्प्रसारणे निमित्त. 
म्याघातान्न नखमिति यावत्‌ ॥ निपालयन्ते इति । एस्तेर्निष्ठाया रतवं, 
क्षीवहृशिम्यासु्पूवीह्यापेश् क्तपत्ययस्य तलोप इडभावश्च निपात्यत इति 
भावः । फरेर्तवमिडमावश्चान्ययैव सिद्धे इति न निपातनमरैतः । पुष्टः 
पु्टवानिति । “फर निप्पचावि"तयस्य तु फर्तिः फरितिवानिल्येव र्पम्‌ । 
खदिताभावाद्विडमावस्यापि निपात्यतापक्तेन जिफलावह्त्वनिपातनं साम्पर- 
तम्‌ । 'पफुष्टारविन्दनयने नय नह शान्तिमि'त्यभियुक्ताः । क्षीबः । 'अषीत- 
्षीगकादम्बमि'ति दण्डी । उष्टाघो नीरोगः । "उद्वापो निर्गतो गदादि'- 


करत्खण्डः | २१ 


आदितश्च (७. २. १६) 
आदितो घातोर्निष्टायामिण्‌ न स्या | 
ति च (७. ४. ८९) 
तकारादौ परे चरफरोरत उत्‌ स्यात्‌ । प्रफुल्तः । वजादौ 
सेद्त्वादुत्वं न । प्रक्षीवितः , प्रक़वितः । भरोरखाधितः । “उत्फुल्ल - 
सफुर्लयोरुपसंख्यानम्‌ ।' (वा० ८-२-५५) परिङरशशेष्यते । (फरल 
विकसन' इत्यस्य पचाद्यचि श्रफुरराद्यपि स्यात्‌ । 
जुदविदोन्दत्राघरादीभ्योऽन्यतरस्याम्‌ (८. २. ५६) 
एभ्यो निष्ठानत्वं वा स्यात्‌ । नुमः, नुत्तः । "विद विचारणे" 
विन्नः, वित्तः । उन्नः, उत्तः । त्राणः, त्रातः । घाणः, घातः। दीणः, 
हीतः । वेेस्तु मेट्त्याद्‌ व्रिदितः । विचतिविन्दत्योविंन्न एव । 
न ष्याख्यापुमूच्छिमदाम्‌ (८. २. ५७) 
एभ्यो निष्ठानत्वं न स्यत्‌ । ध्यति: । ख्यातः । पु त। 
उदषएयपूवस्य (७. १. १०२) 


त्यमरः ॥ प्रफुटत इति । जिफङःधातीरनिष्ठायामिडमावात्‌ । उत्फुदेति । 
सोपसर्गतयेदं वचनम्‌ । “उक्फुलकमङ्कोरकंपरागगारचुत ¦ मग हि गोरि !' 
ईति नागानन्दे । इष्यत इति । भाप्ये तु पर्यागतः कार्येन परिेश इति 
व्युखत््या परे; कृ प्रत्नुपसगस्वं सम्पा परकिशः साध्रितः । प्रफुह्ठाय- 
पीति । तेन 'रोधदुमं सानुमतः फुलमि'ति क(िदास प्रयग" सङ्गच्छते ॥ 
अन्यतरस्यामिति ¦ दियोऽपाप्तरन्येषां प्रपते चोभयत्र विभाषेयम्‌ । विद 
विचास्णे इति । पेणोन्दिना साह वयद्‌ तयारूयानादू वा रोधादिकम्थव 
ग्रहणमित्याक्षयः । विदित ईति । 'विदितं व मुराः' इति काच्दिस्ः | 
इत्थमिह खूपसद्वटः कारिकया कारिकायां -- 
'वेत्तेस्त विदि निष्ठा विघतेर्विन्न इष्यते । 
विन्तेर्विन्नश्च वित्तश्च भागे ` वित्तश्च विन्दतेः ॥"१ 

इति ॥ न ध्याखूधति । आयोः संयोगादेरिति परेषां रदाभ्यामिति च 
परापठस्य नत्वस्यायं निषेधः । ध्यातः । (न ध्यात पदमीश्वरस्य 'ति भं हरिः ॥ 






२९ सन्याख्ये प्रक्रियासर्वस्व | 

अङ्गगनोषयपूरवो य ऋकारस्तदन्तस्थ धातेोरूत्‌ स्यात्‌ । पुर 
त । (हति च'(८-२-७७) इति दीेः ¦ पत्तेः । 'राररोप' (६-४-२१) 
इति छलोपः । मूत्त; । मत्तः ॥ 


वित्त मोगप्रयययोः (८. २. ५८) 
धने प्रसिद्धे च वाच्ये काभाथोद्‌ विदेरिदं निपात्यते ॥ 
भित्त शकटम्‌ (८. २. ५९) 
शकलनामेतत्‌ । भिनमन्यत्‌ । 
ऋणमाधमर्ण्ये (८. २. ६०) 


आधमण्येहेतुमेते द्रव्ये बाच्ये “क्र गतापि'त्यस्माद्‌ ऋणमिति 
स्यात्‌| ऋनमन्यत्‌ । उदीणं तु ऋणातेः । अथेद्कथा । 


अङ्कमतेति । न व्वङ्गमूतस्य । अङ्गावयवस्येति यावत्‌ । तेन सम्पूर्वस्य “ऋ 
गताविति धातेर्निष्ठायां समीण इत्येव रूपम्‌ । न तुता समूणं इति । ऋ 
इति चाङ्गं ; नाज्गावयवः । पूतैः ¦ श्रद्चुके' इति निषेधादिडमावः । मूत 
इति । 'सुच्छी' इत्यादिवादिडमावः । मल इति ! मदीतीदित्वान्नेट्‌ ॥ धने 
प्रसिद्धे चेति । भुज्यत £ति भोगो धनम्‌ । प्रतीयत इति प्रत्ययः प्रतीत 
प्रसिद्धः इति कर्मसाधनतया तदथेलामः । लाभायदिति । मथसाङ्ग- 
त्यात्‌ । 'तेन वित्तरचुञ्चुप्चणपा'विति पाणिनिसूत्र वित्तः प्रसिद्ध इत्यथः ॥ 
भित्तं राकरमिति । सामानाधिकरण्येनाथनिर्देशः । घटः; कम्वुभ्रीवादिमा- 
नितिवत्‌ । रशकरमेत्यर्थे भित्तमिति तधरित रूपम्‌ । तदाह -- शकट 
नामेतदिति । अतः पर्यायतया मित्तशाकख्योर्मै युगपस्परयोगो रके । निष्प- 
नस्य शकटस्यान्यस्मिन्‌ विदारणे प्रतिपाये भिन्नमिति भवव्येवे'दयुपाध्यायाः । 
५भित्ते शकरुखण्डे वे "त्यमरः ॥ णमिति । काखन्तरदेयं द्रव्यमननाभि 
घीयते । तदाद --- द्रव्य वाच्ये इति। अधम ऋणे = जधमणंः, तद्भाव 
आधमर्ण्यम्‌ । अनेनैव निर्देशेन सप्तम्यन्तेनोत्तरपदेन समासः । आधमण्यै- 
व्यबहारोऽय दातृभरीत्रोः सम्बन्धीदयुत्तमर्णाऽपि साधुः ` घररुत्तमणै' इति 
निर्देरथेवमर्थकल्पने किङ्गम्‌ । तदिदमखिङं भनसिङृत्य व्याचष्टे -- आध 
मण्यहेतुभूत इति । ऋतन्य॒त्‌ । सत्यमित्यर्थः । उदीणेमिति । इते 


[गगण [1 पी 


१ 0 8 7 9 ~= =----- ~*-* ^ ~~ ~ जि ० मछ कक = ४ कन ५८७०-५ 


१, “णष्त्रृणा ग. एः, 





कूत्छण्डः | २३ 
श्ीदीतो निष्ठायाम्‌ (७. २, १४) 
श्चिधातोरीदितश्च निष्ठायामिण्‌ न स्यात्‌ | इ भो श्वी्त्योदि- 
स्वान्नत्षम्‌ । यजादित्वात्‌ सम्पसारणम्‌ । दीः । शूनः । दीपी, 
दीप्त; । ओ लस्जी त्रीने' । ओदिरखान्नत्वम्‌ । नत्व॑स्यासिद्ध्या 
ज्ञस्त्वात्‌ स्कोः-- ' (८-२-२९) इति सापः इत्यं च । ठ्न: | 
लन्जाश्चम्दात्‌ (तदस्य सञ्ञातं-: (५-२-३६) इतीतचि ठर्नित- 
सिद्धिः। 
यस्य विभषा (७. २. १५) 
यस्य चिद्‌ विभाषेड्क्तेस्तस्य निषठयामिण्‌ न स्यात्‌ । उ- 
दितो वेडक्तः। गुपू, गुप्ठः गह, गृहत) शो दः, । गुद त। शष 
स्तथो-- (८-२-४०) इति तस्य धः । रुत्वम्‌ । गुद द टो ढे रोपः 
"दलोपे -' (६-३-१११) इति दीभैः। गूढः । ओ व्रर्‌" । वरस च्‌ तं 
श्रहिज्या-- ` (६-१-१६) इति प्रसारणम्‌ । वरम्‌ उ त । आदित्वान्न- 
त्वम्‌ । घस्‌ च्‌ न । नत्वस्यासिद्धथा क्लि “स्कोः-' (८-२-२९) इति 
सरोपः । षृच्‌ न । नत्वस्यासिद्धतयैव व्रशादिपे प्रपि । “निष्रादेशः षवे 
कार्ये सिद्धो बाच्यः' | वा० ~२-३) इति नकारस्थंव सिद्धस्बेन श्रर- 


हरीति दीर्घे स्वादित्वात्रष्वे णते च रूपमिदम्‌ ॥ भिधातारिति । अन्त- 
रङ्गतया सम्प्रसारणपृवस्वयोः कृतयोः “श्रश्क' इस्येव निषेधः सिद्ध इति न 
शङ्क्यम्‌ । तीर््वेत्यादिसिद्धये तत्रोपदरा इत्यनुवृत्तेः । 'स्वगेश्यूमरिकाविटुण्ठन 
वृथोच्छनेः किमेभिर्भजेः' । महानाटकम्‌ । ईदित उदाहरति - दीपी 
दीप इत्यादिना । लप्र इति । एवम्‌ “ओं विजी'त्यदिरुदिमर इत्यादि बोध्यम्‌ । 
काज्ञितरूपतिद्धावभ्युपायं दरयति -- लज्जाश्चब्दादिव्यादिना । ओदितां 
मध्ये पाठादेव ज्ञापकादिडमावेन डीड उङीन उङ्खीनवानिति च सिद्धम्‌ ॥ 
ऊदितो बडुक्तं इति । 'स्वरतिसूतिसूयतिधूज्दितो वे'त्यादिः । ओ व्रश्चू 
इति । अं दित्यं नववाय । निष्ठादेशः षत्वे कार्ये सिद्धो वाच्यः इति 
वारसिकेक्देराः । ` निष्ठादेशः षरवस्वरमत्ययेडविधिषु सिद्धो वाच्य' इति 


सम्पूणं बातिकशरीरम्‌ । स्वरपरस्ययग्राः क्षीवः क्षेविक इति आचुदा्ततवं स्वर 


[1 == ~~ "~ ~= - ~ भ [री -* णि भ 


१, "त्‌ प्रसा २३, तवाचि क, ख, पाठः, ३. भनस्या' ग, पाडः, 


२४ सव्याख्ये प्रकरियासर्ैस्मे 


भागान्न पत्वम्‌ । चोः कुः । इकणः । रधादिभ्यश्च (७-२-४५) इति 
वेद्‌ । द्धः । नशत । छां षः । ष्टुतं, नष्टः । द्रहादेर्वा घः । इग्धः 
दरू इत्यादि । 'तीषसह-' (७-२-४८) इति बेद्‌ । इष्टः । सद्‌ त । 
दत्वधत्वषटुत्वदलापाः । सद्धिवहो -'(६-३-११२.) इत्योखमू । सोढः । 
“उदितो बा'(७-२-५६) इति क्लायामिद्विकस्पः । शयु । 'अनुनाि- 
कस्य क्षिञ्चरोः-- ' (६-४-१५) इति दीधः । शान्तः । वृषु, बद्धः । धावु 
गतिश्चुद्ध्योः। उद्‌ । धा उ त | "एत्येषति -- (६ १-८९) शति बृद्धिः। 
धौतः । धौतवान्‌ । "यस्य विभाषा! (७.२-१५) इत्य स्यानित्यस्वादिरि 
धावितः धावितत्रानित्यपि साधवः । एर “तमु विस्तारः इत्यस्य 
तनितोऽपीति इरः । “मनु अवबोधन इस्यस्य मनितोऽपीति स्वामी । 
मनसा जानाति मनयतीति ण्यनगन्मनितपमिरयन्ये । पतिदरिद्रात्यो। 
सनि विकल्िपितेरकत्ेऽप्दानित्यत्यवशानिषठा ामिडेतरेति माधवः । 
पतितः । दरिद्रितः । सस्पुडक्वमित आधधातुके कन्ये दरिद्रति- 
राष्टोपो वाच्यः! (बा० ६-४-११४) इत्याष्टोपः । सेऽसिचि कृत- 
ठञ्‌ च प्रत्ययो यथासङ्ख्यं प्रयोजनम्‌ । रणादिभ्यश्च । रध्‌ , नश्‌ , तप्‌, 
ष्‌ , दुह्‌ › सुद , स्तृह्‌ , ह्‌ इति रधादिः । मोटः । 
'सोदस्त्वया सुतनु ! वारिधरोदयो यद्‌ 
वाटं तदन्तरतिषाष्र्थमिदं विचष्टे । 
ऊप्मणयुञज्वर्युदूढमहो दधाति 
प्रीष्मादतेऽपि युकुमारमुरोजयुम्मम्‌ ॥' 
ट्त्याभाणक्राः । 
'सोढा दुरसदरीतवाततपनञ्चयाः । 
मतेहरिः । 


ॐ क 


माधव इति । सेऽसिचि कतचृतच्छरृदतुदनृतः' इत्यनेन सकारादाविट्विक- 
श्पनात्‌ भयस्य विभाषे व्येव निष्ठायामिडभावि सिद्धे तत्साधनाय कृतीत्यादबी- 
्वकरणं तदनित्यत्वे ज्ञ।पकमिति मेत्रेयमतःवरम्ब्येद१ । 'भहो नु भावितो 
सारः" धावितवान्‌ वा । ण्यन्तादिति । 'कतृकरणाद्धालर्थे' इति णिचेत्यादिः। 
विकशिपतेति । 'तनिपतिदरिद्राणामुपसङ्खयानमि'ति वचनात्‌ । "पतितः 


कृत्पण्डः । २५ 


चृतण़्दतृदनरतः' (७-९-५७) इति साद्‌वरामिचि प्रत्यये कृतादी 
नामिश्विकसपः । कृतः । चत्त । (टद दीप्रो' । व्रदिर्हिसाथः | 

रदाभ्यां -- (८-२-४२) इति नत्वम्‌ । (कऋ्वणासेति वाच्यम 
(वा° €८-४-१) ईति णल्‌ । ष्णः । हष्णः । नृत्तम्‌ ॥ 

विभाषा भावादिकमेणोः (७. ३. १७) 
आदिता धातोभावादिकपणोनिष्ठायामिणनिपेधो षा स्यान्‌ । 
“चिता वर्णे" । शित्त श्वितिते वामेन । भष्वित्तः प्राश्वतितिः । एवं नपु 
सफ भावे क्तञ्प्यृद्यमर । मृच्टितोऽय त्वरिनास्वमिति वु रञ्जनितवत्‌। 
सानागाः कमणि निष्ठायां शकरिटमिच्छन्ति विकल्पन । शतः 
शक्तो वा हदिदरिषम्‌ । तुमुन्नन्तस्य कर्मव शकः कमे । ' अस्यतेमाव 
वा वास्यः' (वा० ७-२-१७) अम्तमासेते वानेन । अन्यत्रास्तः त्रः | 
पतितः पुनरूतितः' इत्यादिबहुरः प्रयोगः । नृचम्‌ । “वृसं च नत 
नमित्यमरः ॥ विभाषा भावादिकर्मणोः । 'ादितरे'ति कपरि निषे- 
भाय योगविभागः । स्विन्नो माधवः । चयस्य विभित्यनेन सिद्धिनिरूयणं 
प्रोदिवादः । इणानिषेधो चति । इड्विमाषायां पर्यवसानम्‌ । कौमुधां फनि- 
ताथेकथनं वाच्यमेवोच्यते -- इड वा स्यादिति ¦ प्रधित्तः । प्रोपसग आदि 
कमामि्यञ्जनाय । श्रमेदिताः सपुत्रासते' इति भिः । मृच्छरतोऽयामे 
यादि । कतेरि विकस्पविरहात्‌ कथमेकविध एवं प्रयोग इति श्व | 
सज्जितबदिति । मृच्छा त्वरा वा सन्जातास्यति व्यु्पत्ताविताचि बोध्यमिति 
दोषः | 
विश्वरूपमवरोक्य मद्रु सा 
मूच्छिता भूषि पपात यशोदा ।"' 

कमेणि निष्ठायां श्षकेरिति । ययि शकिः स्वयमरूमकस्तयापि वुभुन्नन्त- 
वाच्यक्रियाविषयतायां सकमक इति कृत्वेदं वचनम्‌ । तथाचोदाहरणम्‌ -- 
शषकितः शक्तो वा हरिदरष्ुमिति । तस्मात्‌ कर्मणि लाद योऽपि सिध्यन्ति । 
तेन शक्यो योगविभागः कदुमि'्यादि सिद्धम्‌ । कमेणीति वचनाद्‌ भावे 
क्तमननेत्येव । तुमुख्न्तस्येति । तसन्भङृतिदटरेः रकेश्च समानककतवा- 
दिदम्‌ । सकर्मकतुमुल्न्तसमभिन्याहरि शकिः सकर्मकः, अन्यत्राकर्मक इति 
विवेकः । भकमकस्थल -- कीडितुं शक्तः कृष्ण इत्यादि । भस्यतेभोव् 


९६ सम्यास्य प्रक्रियासवष्े 


'जपिषम्याश्वसिविश्वसिभ्य' इति भोजेन निष्ठायां वेडुक्तः । जप्त, 
जपितः । वान्तः, परमितः । आश्वस्तः, आश्वासितः ।. विश्वस्तः, 
विश्वसितः। आदितश्व' (७-२-१६) इति चकारादल्यत्रापि कृचिदिण्‌ 
नेति माधवोक्त्या प्रष्टादिसिद्धिः । चोरिते शषितं धष्टमि'ति 
स्नामी च| 


न्धस्वान्तध्वान्तरमम्टिष्टविरिन्धफाण्टबाढानि म- 
न्थमनस्तमस्सक्ताविस्पष्टस्वरानायासभ्ररोषु (७. २. १८) 


्षुग्याद योऽनिटः क्तान्ता मन्भाग्ररथे निपातिताः। 
मन्थो मथनदण्डः स्यात्‌ सक्तवो वा द्रवीढृताः ॥ 
तद्राचौ क्षुव्धरशब्दोऽयं तयोश्च चङितस्वतः । 
चलितेष्वपि सर्वेषु प्रयोगोऽस्योपचारतः ॥ 
स्वान्तं मनस्तमो ध्वान्तं स॑क्तं रप्रमितीयेते । 


५५ +न "= ~ ~~ ~ = -~~- -------- ~ ~ 


ति । केपणाथस्य दिवादेरविवक्षितकर्मेणो वा उपतापाथेस्य वेदम्‌ । जपी 
त्यादि । उदात्तत्वाननित्ये पाते बचनमिदष्‌ ¦ वान्तः 
("धारानिपातैः सह किन्नु वान्त- 
शरन्द्रोऽयमिष्यात॑तरं ररासे ।' 
इति पाणिनिः । 
सति {..भाश्वस्ता भव", "न विशवसेदुविश्वप्तम्‌ ॥' 'आदितश्चेणतयत्र चकार- 
मनुक्तसयु्चयाथमाभित्य साश्वस्तवान्तयोश्पपत्तिः काशिकायां स्पष्टा । पुष्ट 
मिति। 
(मुष्टं प्रतिग्राहमिता स्वमर्थ 
प्रीतो दस्युरिवासि येन ।'» 
इति कारिदास्ः। 
छ्धेतयादि । श्वम्‌, स्वन्‌, ध्वन्‌, टम्‌, म्खेच्छ्‌, रेम्‌, फण्‌, बदायुवा- 
तानां क्त इडमावघरितरूपनिपातनमर्थविरेषेषु क्रियते । तयोषेति । द्रयोर- 
यारिति शेषः चलितत्वतः । चितत्वं मथनद्ण्डे सक्तुषु च समानो धर्मः । 


कत्खण्डः | २७ 


भस्पषटशब्दे बाध्ये तु म्टेच्छतेभ्लिष्टमिष्यते । 

खरे वाच्ये विरिन्धञ्च शब्दाथीद्‌ रेभनेमवेत्‌ । 
उष्णाम्बुन्योषधे शुष्णं षिप्त्रा स्ोऽभिषुत्य च ¦ 
पीयते यः फषायोऽतो फाण्टोऽनायाससाधितः । 
धाह प्रयत्न श्तयस्माद्‌ भृश्ोऽथ बादरपिष्यते ॥ 


पञ्योऽन्यत्र क्चमितः। स्वनितः। प्वनितः । विच्छम्नो टगितः। 
ञशष्छितः । बिरेभितः । फणितो गतः । बाहितः ॥ 


धषिशसी. वेयाये (७. २. १९) 


भविनीतत्वेऽर्थेऽनयोर्निष्टठायामिण्‌ न स्यात्‌ । धृष्टो षिद्स्तो 
वायं पटुः । अन्यत्रेद्‌ । धरितः । पिग्रकितः ॥ 


निष्ठा शीङ्सिदिमिीदध्विदिधृषः (१. २. १९) 
एभ्यः परामेर्‌ निष्ठा किम स्यात्‌ । तेन प्षेगुण क्तः ॥ 

दृटः स्थूलबलयोः (७.२. २०) 
अस्पषटशचम्द इति । अथ म्कष्टमविस्पष्टमि'त्यमरः । अनायास्षप्ाधित 
हति । 'अनायासङ्कृतं फाण्टमि'त्यभरः ॥ धृपिश्न्ती वैयाःये । पृषेरादित्वान्‌ 
शसेशूदिस्वेन “यस्य विभाक्ति निषेषे सिद्धे नियमार्थोऽयं पृषिकशस्योयत्र 
कचिद्‌ बैयात्य एवेट्‌ न भवतीति । एवच भावादिकर्मणोरेयत्य .इडभवो 
न घटत इद्युक्तम्‌ । दरदत्ताचार्यधषेरादित््वे प्रयोजनं चिन्त्यमिति कथितम्‌ । 
माधवाचार्यस्तु अरैयात्ये विभाषामिच्छति -- धृष्टं, धर्पितमिति । तदपे 
सप्रयोजनमादित्वम्‌ । भावादिकरणरवियाय्य धृपेरनभिधानानियमार्थतवं वृत्तिमते। 
वैयात्यं वियातष्य भावः । विरूपं यातं गमनं चेशितं यस्य स वियातो- 
ऽबिनीत इति कैयटः । तदुच्यतेऽविनीतस्वे ऽथ इति । विशसितो गौः । 
बिपर्वशसेवैयत्ये विकारापादिकायां हिंसायां च इतिः । तत्र निष्ठायां तेरे 
हिसा सनिरो शैयात्यं चाभिधेये इति विशेषः प्रयोगौपाधिकः ॥ किनं 
स्यादिति ) 'भसेयोगादिःत्यतः किदिति पूवेसूत्रानेति च वर्तेते । गुण 


५७०७ = योय, ७ कोके, जन भयम) = द 9 


नचनयत ~ + "ण्ड 


१, (वाच्ये चब्दे ठु ग. पाठः, > “च्छ ख. ग, पाडः 


२८ सम्याष्ये प्रक्रियास्व॑खे 


ृदूध्यथेयोरैदिद्योः स्थरे बरुवति च वाच्ये टह इति स्यात्‌ । 


अन्यत्र रहितो दंहितः । अन्त्य इदित्‌ ॥ 
प्रभो परिवृढः (७. २. २१) 
परिष्हितोऽन्यः ॥ 
कृच्छ्रगहनयोः कषः (७. २. २२) 
भसद्यदुष्भापयोवच्ययोः कपेरिण्‌ न । कष्टो बिरहः । कृष्टं 
धनम्‌ । कृषितपन्यत्‌ ॥ 
घुपिरविह्ाब्दने (७. २. २३) 
विशन्दनमामिप्रायाविष्करणं, ततोऽन्यत्र धुषेरिणन । पृष्टा 
घण्टा । पुष्टो गजेन वृक्षः । निघृष्ट इदययथमाह शङ्करः । अन्यत्र 


टक्त; । धर्षित इव्युदाहरण इत्यादि । धितः प्रगस्भः ॥ ददहिरह्योरिति । 
देः र दृडमायः, हकारनकारयोर्खापः, परस्य एत्वं च निपात्यते । अनोपधे 
तु नरोपव मन्यत्‌ सर्वम्‌ । ~प दलोपनिपातनं पू्वत्रासिद्धसनिरधत्यथेम्‌ । 

न्यथा दलाय तस्यानिद्धलाद्‌ रघुरूपत्वविरहेण रादेशे द्रदिमित्यादीनि ° 
सिव्येयुः ¦ अन्त्य इदिदिति। अतः 'अनिदितामिःति सेपाभाबराद्‌ रहित 
इति सिद्धम्‌ । टदभक्तिरिति जय इति कारिदिासः ॥ परिवृटः । इहापि 
बृटवृटेश्च पूवेवन्निप।तनम्‌ ¦ श्प्रसुः परिवृढोऽभिपः हत्यमरः । परिहितं 
वृद्धमित्यथैः ¦] करथरिति । कप हिसायगमि'ति धाः । कष्ट इति विशेष्य- 
निपरोऽयं ईन्दिः । अभ्ययमपि दद्यते । हा कष्टं मम॒ बान्धवाश्च शत्यो 
चेष्टाः" इत्यभियुक्ताः । "कष्टं विन्दतः बराम्‌ इति भदटिः । कषितं 
दिसितगिव्य्भः ॥ धुपिरविशम्दने । घुषिर्‌ अविश्दने भूवादौ, विशब्दने 
सुरादौ चोभयः पठ्यते । मूृवादेर्वंशन्दनेऽसम्भवाच्लुरदेणिचा षरितत्वाचा- 
विद्यब्दन इत्यथकथनं सम्भवद्धिशब्दनाथं शुद्धं कमपि धातुं निष्ठायामिड- 
भावायपिक्षते । स च णिभ्विकट्प एष फरूतीतीदायम्थनिरदेशकषचुरादेणिज्वि- 
कर्प श्चापयतीद्युक्ला भाष्ये - 

° 'महीपाल्वचः श्चुत्वा जुधुषुः पुप्यमाणवाः । ” 

इति प्रयोग उपपत्ति नीतः । निशरृष्ट इति । कृण्टूविनयनाय कषित इत्या- 


किक 1, # न 


"विषु द्मभिद्याहः ग. पाठ 


~ ~ ~= ~ "~ "०७ ० (क 


करत्वण्डः । ९९, 
अवधुषितं वाक्यम्‌ । आविष्ठृताभिप्रायमित्यथः ॥ 
अर्दः सन्निविभ्यः (७, २. २४) 
एभ्यो ऽदनिष्ठायामिण्‌ न । दान्तस्वान्नत्वम्‌ । समणेः । न्यणै। । 
ष्यणैः । अदितोऽन्यः ॥ 
अमेशधाविदूर्ये (७, २. २५) 


आविद्यं सामीप्यं, तस्मिनर्थेऽभेः परस्यरदर्नेद्‌ । अभ्यणा 
मगरी ॥ 
णेरध्यथने दत्तम्‌ (७. २. २६) 


ण्यन्तस्य धृतेरध्ययनेऽथं शत्तमिति स्यात्‌ । त्तौ बेदः। अधीत 
इत्यथः । अन्यत्र ण्यन्तादिग्‌ । बसि इत॥ 


निष्ठायां सेटि (£, ४, ५२) 


सेटि निष्ठायां परतो णिलोपः स्यात्‌ । तस्मादरिडव श्रूयते । 
वरतिंतम्‌ । केचिदधीते ब्तितमपीच्छन्ति ॥ 
शयः । अवघुषितम्‌ । चुरादोणजमावपक्ष इदम्‌ । अन्यथा भवपे।पितमिति 
ध्यात्‌ ॥ प्तमणे; । “रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः इति नकारद्य 
एकस्य (हरो यमामि्ति रोप एकणकारमिदं खूपम्‌ । अर्दितोऽन्यः । 
सनिग्यपूर्वः । 

'सर्दितं कुबरयं रविदीपेरर्दितं सरसिजं शशिभासा । 


¶ (५. 


बन्धुकृत्यमिदमस्तु ञ्ुभाय स्वस्य नाति परस्य तु हान्यै ॥'' 

हत्यामाणकीयाः ॥ सामीप्यम्‌ । नातिदूरं नासनं वेति दीक्षितचरणाः । 
सामीप्य इ्येवाव चनदवं निरूपणमिति व्याख्यातारः) 'उपकण्ठान्तिकाम्र्णे. 
त्यमरः । 'अम्यणीनादिदद्‌ हतमिति भिः ॥ ण्यन्तस्येति । श॒दधस्याकर्मक- 
त्वाद्‌ वृत्तं छन्दस इति भावे क्ते "यस्य विभपिशत्येव निषेधः सिध्यति । 
ण्यन्तस्य तु सकर्मकत्वात्‌ कमणि निपातनमिदम्‌ । निपातनं च गिरूपिड्गु- 
णप्रतिषेधाभमिति वाकं, स्मातेश्च समावतनशब्दोऽण्यन्तात्‌ सम्यगभ्ययनार्थ 
्रहन्यः ॥ निष्ठायां सेटि । वर्तित । आवर्तितमिस्यथः । सेदीति किमू । 
` %# पृरीक. क.पाठः, 





६० सत्याये प्रकिया 
वा दान्तशान्तपृणेदस्तस्प्टच्छन्नज्ञप्ताः (७, २. २७) 


णिजन्तानां दमादीनां दान्ता बा निपातिताः। 

दान्तश्च दमितः शान्तः शमितः पूणपूरितौ ॥ 

एपक्षये दासिस्तस्य णिचि दस्तशच दासितः । 

स्पश बाधन इत्यस्य स्पष्टः स्पाङ्कित इत्यपि ॥ 

एवं छमः छादितः । इषः ज्ञवितः । ज्ञपयेतज्ञाना्रवात्‌ तस्य 
च सनि वेदत्व द्‌ ्ञातोऽपि अप्रः । सवेप्ेदपक्ष "निष्ठायां सेटि'(६-४-५२) 
इति भगिलोपः । अन्यत्र निपातनात्‌ सबैसिद्धिः ॥ 
रष्यमत्वरसघुषास्वनाम्‌ (७, २. २८) 

स्तपितः पशुः । अत्र धयस्य विभाषेति ज्ञपः क्तेऽनिर्‌त्बात्‌ णिरप मा मत्‌ । 
एकाच एव "यस्य विमपि'ति निषेधश्वेदेवन्चान्थ॑ सेडम्रहणं कारबधारणार्थ 
विज्ञास्यते -- हृडागमे ऊत एव रोपो वथा स्यात्‌ । यद्यृतेऽपि, तदां 
कारितमित्यत्र "एकाच इति निषेःदनिष्टरप प्रसजेदिति । केचिदिति । ये तु 
शुद्धादेव ण्ये: कर्मणि वृत्ते गुणः, वृत्तं परायणमिति भ्यस्य विभस. 
वोदित्वादिडमावधरितं प्रयोगे साधयन्तः पूवसूत्रमप्रयोजनें वदन्ति, तेषां 
ण्यन्तादनिपेषेन वर्तितमित्यधीतिऽपि भवति ॥ वा दान्तेति । ण्यन्तानित्यप्रापतौ 
विभाषा निपातनम्‌ । सर्वत्र णिटगिडभावश्च निपास्येते । यत्तु केचिद्‌ श्पेः 
'सनीवे'ति विकल्पाद्‌ "यस्य विभाषेःति निषेधे तरिकल्प इति तदसारं; तत्रकाच 
इत्यनुवृत्तेः । ष्दुदान्तेषु किमक्षेरः,'लान्तमिदमाश्रमपदम्‌,,'पूरितासिरूमनेोरथः 
पदपयोहदम्रणयिनां सताम्‌" , 'विजप्ता गुरवो वि्नातरिरषा' इव्यायुदा- 
हरणम्‌ । ज्ञपयतरिति । चोरादिकस्येति रोषः । वेूादिति । भरज्ञपीष्यत्र 
सामान्यग्रहणादिप्याशयः। ज्खातोऽपि ज्ञप इति। ज्ञातार्थे ज्ञप इति साधुरिति 
भावः । सर्वत्रेदुपक्च इति। मरज्ञपीत्यत्र पुगन्तस्यैव अहणमित्याश्रित्य चौरादि- 
कष्य ज्ञपेरम्रहणे तस्म सवैत्रेडागमे जाग्रतीति यावत्‌। गिष्कोप हति । वेन 
तेऽथ इपित इति सिद्धम्‌ । अन्यत्रेति । अनिट्पक्षे | सिद्धिः । णिरे- 
पददरिति शषः ॥ रुष्यमत्वरेत्यादि । रुषः 'तीषसहे'ति विकल्पे 'यस्येवि 
निपेषे त्वरः" आ।दितश्चेति निपेेऽमिषुप्योरुदाचितया निव्यपरापो चोभयत्र विभा- 


[1 











"अस ~न कमै शजो =“ ` कन्य 


१. भ्पि। दः ग. षाठः, 


ङृत्लण्ड; । ११ 


षां निष्ठायामनिरुत्वं बा स्यात्‌ । रुषः, रुषितः । अम ग- 
स्यादौ रोगे च । "अनुनासिकस्य (६-४.१५) इति दीष; । 
भान्तः, अभितः । ऽवरत्वर- (६-४-२०) इति ्रद्युद्‌ । रदाभ्या-- 
(८-२-४२) इति नः | तृणे, स्वरितः । सेघुष्टः, संघुषिनः | 
आस्वान्तः, आस्वनितः ॥ 


हुषर्छोभसु (७, २. २९) 


च (£ 


रोमसम्बद्धेऽथ हृपेनिष्ठायां वेद्‌ । हृष्टं हषितं वा रोम के 
छाथ । खोमस्विति केशा अप्युक्ताः । तेष्वपि पुखकः स्यदेव । "वि- 
स्मितपतिहतयोशेति वाच्यम्‌" (वा० ७२२९) हृष्टो हृषितो वा 
विक्रमे; । हृष्टा हृषिना वा दन्ताः । मग्नाः क्रीता्दिता चा॥ 





रि रि १ (मी 


षेयम्‌ । तृणे इति । निघरे'त्यादित्वमारमनेपद तिरिक्तप्रयो जनविरहान्मन्दुमिति 
दीक्षितचरणाः । सङ्घः सट्घुपिते इति । 'पुपेरियप्रतिपेधस्यावकारः ---- 
असम्पूवादविशब्दनं -- घुष्ट ९ग्जुः, घुष्ट मार्भः । बावचनप्यावकाशः 
सम्पूवोदू विशब्दनं -- संघुषटे वाज्यं, संघुषितं वाक्यम्‌ । सम्पुवीदविशब्दन 
टभये प्रामोति -- संघु रज्जुः , सेघुषिता रम्जुः' इति माप्यम्‌ । 
प्रामततीत्यस्य परत्वादनेन विकस्पेनेद्‌ भवति न भवति चत्यथंः | आस्वनित 
इति । सास्वनितं मन दत्बपि । श्वुन्भस्वान्ते ति निपातनं गाधित्वा परत्वात्‌ 
तत्रा व्ययं विकल्पः प्रवतेते । एवं दमितादीन्‌ शब्दान्‌ भद्िरक्षयति - 
(“दमितारिः प्ररान्ताजो नादापृरितदिङ्मुखः । 
जघान रुषितो र्टांस्तररितिस्तुणमागतान्‌ ॥ 
तेषां निहन्यमानानां सङ्पुष्ट; कणैभेदिभिः । 
समूदुन्यमितत्रासमास्वान्तारोषदिग्‌ जगत्‌ ॥'› 
लोमसम्बद्धेऽये हति । सम्बन्धश्चायं कृतया लोम्नां बोध्यः । माप्य- 
वार्षिके 'सोमकेशकरकस्ये' ति स्पष्टमवोच्यते । लोमेति मूर्धजानामङ्ग- 
जानां च सामान्यम्रहणम्‌ । 'रोमनखं स्ष्टवा शोचं कर्वव्यमि'तवि विभिः 
केशष्पर्शेऽपि सश्चारो दृश्यत एव हि । हषवज्चात्‌ केशेप्वपि पुरुकोद्रमसम्भ- 
वाह्ठोमोदयोऽस्त्येव । तदुच्यते-- तेष्वपि पुकः स्यादेरेति । "षु अरीक' 
ह्युदित्वादनिरटः, हष तुष्टावि'ति सेरश्चोभयत्रविभाषार्थं वचनम्‌ | प्रति- 


६२ सव्याख्ये प्रक्रियासर्वस्व 
अपचितश्च (७. २, ३०) 


चायेनिष्ठायामपचित हति वा स्यात्‌ । विकस्प।दपचायितः 
पूजित इत्यथः ॥ 


इण्‌ निष्ठायाम्‌ (७. २. ४७) 
निष्कृषेर्निष्ठायां नित्यमिर्‌ स्यात्‌ । निष्कुपितः॥ 

क्रः कतानिष्ठयोः (७. २. ५०) 
षट्‌ घा स्यात्‌ । हिष्ट! द्विशतः ॥ 

पड (७. २. ५१) 
क्त्वानिष्टयार्वेग्‌ ॥ 


पूडः क्त्वा च (१. २.२२) 


अस्मात्‌ परा सेण्निष्ठा क्त्वा च किन स्यात्‌ । तेनेरपक्षे एणः। 
पूतः, पवितः ॥ 


1 [क 1 त चक ~ => [त ष ए 2, 1 1 [वि 1 क 


हवयोरिति । पतिषातयारि'ति मुद्रितभाष्ये पाठः । तदा इषितं दन्तरिति 
योगोऽपि स्वारपिकः सिध्यति ॥ चार्यरिति । (चायु पूजानिशामनयोरि'ति 
धातोः । क्तिनि च नित्यम्‌ । भपचितिरितयेव । चिनोतिवौ अपपृरस्य पृजा- 
तयापि शक्यसम्पादने अमू रूपे । तदंशे चये; खिरुताभ्युपगमादित्यपि 
लक्ष्यचकषुषा" शक्यमास्थातुम्‌ । पूजा नमस्यापचितिरित्यमरः । 
८“भयसंहृष्टरोमाणस्ततस्तेऽपवचितद्विषः । 
क्षणेन क्षीणविक्रान्ताः कपिनानेषत क्षयम्‌ ॥ 


इति भिः ॥ निष्कुषेरिति । !निरः कुष" इति पूैसूत्रं समग्रमनुवतेते । 
नित्यमिति । दद्मरहणे वतमाने पुनरिट्रहणादिव्याक्षयः ॥ ङ्क इति । 
श्धिशु विबाधने, चिदा उपतापि" इत्येतयोः सामान्यग्रहणम्‌ । अनयोः पूर्वस्य 
क्त्वायां विकल्पे सिद्धेऽपि निष्ठायां यस्येति निषे, द्वितीयस्य सेर्‌लान्नित्यप्राप्ो 
वचनमिदमुभयोः क्त्वानिष्ठयोः । पूडश्च । “श्रयुक" इति निषेधे षैकल्पवचनम्‌। 


क ज ~+ ~~~ ~ 1 म्द 


१, धयोः । ह्रः ग. पाठ 


| कत्छण्डः । ३१ 
वसतिक्षुधोरिर्‌ (७. २. ५२) 
` अनयोः क्त्वानिषएठयोनित्यपिः स्यात्‌ । क्षुभिनः । भमेयजादि- 
त्वादुत्रम्‌ । “शसिवसि -- (८-३-६०) इति पलम्‌ । उपिनः ॥ 
मञ्चेः पुजायाम्‌ (७. २. ५३) 
पूजाथेस्याजेः क्त्वानिष्ठयोरिद्‌ स्यान्‌ । अञ्चितो हरि, । 
अप्र .अनिदितां--' (६-४-२४) इति नलोपे प्राप्त, 
नाश्चेः पूजायाम्‌ (६. ४. ६०) 
पूजाथेस्यान्चेनरोपो न ॥ 
लुभो विमोहनं (७, २. १४) 
अस्य व्याङुरीकरणेऽयं केन निषएटठया।र ९१ | ऊभित।ः कल्याः 
अन्यत्र (तीषसह - - (७-२-४८) दृल्नुक वा दन्यः । : द्ेतीरकेया ॥ 


~ ५० -म नकल्क {1 <= ~+ = ^+ =. 1. 2 7 | 


पूतं पवित्रेण' । ऋचन्तः ॥ वस्ती } निदाय पवय किकरणः | 
जन्यस्य वस्तेस्तुदात्तव्वादि द्‌ भवव्येयेतति पुनः प्राणं निक्षयते | नित्यमिति। 
पूनरिडग्रहणाद्‌ । क्षुधितः, उपि इनि : {8 ध्यव सनस्तमीम्तितम्‌ 
इति नीतिः । '"पुचिःसुषितं दीघापार' ३६ भावनः | अञ्चरिति | 
उदिरेवात्‌ क्वायां विकस्य यस्य'ति निष्ठायो निषेषे च प्राप्ति वचनमिदम्‌ । 
("भर्वित परवधूटगञ्वरेः सम्परद्चरिप्रिय अकी हरिः | 
अनिदितामिति । वद्ागमपरिमाययः इविशिष्टप्य क्ष्य कित्त्वमस्वीति 
विचारः । परिमिषापरत्याख्यानेऽप्यते पथ स्थानगतानुदन्धासश्नयेऽपि ६्थानि 
वद्भावः । पूजाभस्याश्चतेरिति सामान्यकयनाद्‌ अच्च्यते हरिरिक्े कर्मणि 
यकि नशोपो न । पूजायां करिम्‌ । उदक्तमुदकं करूधात्‌ । उदुधृतमिल्ययः ॥ 
दभो विमोहने । "तीषसहे"ति कलायां विकल्ये ` अस्येति निष्ठायां निपेषे 
च वचनम्थविरेषे । ठभिताः केराः । आकुरीक्ृता त्यथः । अन्यत्र टुन्धः 
दीतिन । पीडित हत्यथैः । गृध्नुदौ व्ः । क्वायं तु गार्ध्ये ठन््वा, 
भित्वा, शेमितेति च कूपाणि । 'हतीट्कधा । 


[1 शा ~ = ॐ द ५ क क, ककम गकम 


१, धः क ख. पः 


#* शति निष्टायामिटकथा' इति केरलवमेषम्मतः पहः 
॥ 


२३४ सम्याष्ये प्रक्रियापतवस्े 
अथावचिषटकायाणि । निष्ठा ीङ्स्विदिमिदिष्िविदिषषः 


(१-२-१९) इति सेटो निषएायाः कित्वनिपेषाद्‌ गुणः । यितः । अत्र 
निष्ठेति विभागाद्‌ भोषादिकस्य उयतेरप्यक्रित्वाद्‌ गुणः । उथितः । 
स्यनि डीड एवेण्निपेधः । स्विदादीनामादिख्वाद्‌ मावादिकर्मणोर्ेर्‌ । 
अत्र सेटृपक्षे रियाभावः । स्विदा) स्वेदितमनेनं । जिपिदा स्नेहने", 
मेदितम्‌ । निविदा स्नेहनमोचनयोः अन्दे च, कतरेदितम्‌ । 
धर्षितमनेन ! अनिग्त्वे तु किस्वपेव । स्विभ्षमनेन । भिन्नम्‌ । कि 
ण्णम्‌ । वृष्टम्‌ । एवमादिवःमेण्यमि प्रस्वेदिन्‌ः प्रस्विन्न इत्यादि ॥ 
मृपरितति क्षायाम्‌ (१. .२. २०) 

क्षमायेस्य मषः रेट्‌ निष्ठा न किद्‌ स्याद्‌ । मर्षितः धान्तः। 

अन्यत्रापमपितं वाक्यम्‌ । अशफष्टमिलयथे; ॥ 
उदुपधाद्‌ मवकादिकर्मणोरन्यतरस्याम्‌ (१. २. २९) 

अथावकिष्टका्भाणि । इडनुबन्भीनीति यावत्‌ । शयितः । शीत 

दति द्येङ्धातो रूपम्‌ । 
<"नेदं नपोमण्डलयभ्नुरादि - 
माश ठार नफेनखण्डाः । 
नायं शक्षी कण्डित: फणीन्द्रौ 
नाथं कलङ्कः शयितो मुरारिः ॥'' 

इति विद्टणः । अनुबन्धनिर्दश्षाद्‌ यङ्टुकि न । यणा शेरियतम्‌ । बिभागा- 
दिति। इदं सीरदेवादिमतें । पारायभिकाश्चेदमङ्गीकुर्षते । भोबादिकस्येति । 
देवादिकस्य खायन्तमविने दित्वात्‌ तत्छामरथयैनेडभावो नलं च । डीनः; डीन- 
वान्‌ । उयतेरपीति । सभवस्तु योगविभागाङ्कवितमिद्यपीत्याह्‌ । वन्मते 
ज्ितमित्यपि सम्भाग्यते यणा ! इमनि डीङ एवंति । रयन्‌विकरणख डीड 
पवेत्यथः । स्विन्नं भिन्नमिति । अनि्स्वाद्‌ "रदाभ्यामिति नतम्‌ । भ्रस्वेदित 
हति । कर्तरि क्तः । आदिक्मयोतकः प्रः । 'परिमिटन्‌ प्रस्वेदितो माधवः, 
इति रासवणने ॥ क्षान्तं ति । इदं शुद्धस्य गृषरिति योतयितुम्‌ । ण्यन्ते तु 
विनाप्यकित्य धातुरव मर्षिरिति सिद्धं मर्षित इति । अपमृषितपिति । तिति- 
्षन्यस्याथस्यापसगेसमभिः्य'हा( एव बोध इति यावत्‌ । तितिक्षार्थस्य पृषेः 
१ न ।अनिःख.पाः, | 





करस्लण्डः | ३५ 


उदुपधाद्‌ धातोः षरा भावादिकमेणोः सेण्‌ निष्ठाषा न कित्‌ 
स्यात्‌ । एुदितं मोदितं बानेन । प्रपुदितः प्रमोदितः । शब्विकरणा - 
नामेब बिकरषः । तेन श्देुगतस्य रुदितमनेनेति किशमेव ॥ 
अदौ जग्धिस्यप्तिकिति (२. ४, ६६) 
रपि तादौ किति च परे अदेनेग्धिः स्यात्‌ । इकार उक्ल्यथः। 
जग्ध्‌ त । क्षरस्तभोः---" (८-२-४०) इति धः । रो प्ररि 
(८-४-६५) इति एवेधश्ोपः ¦! जग्धः । जग्धवान्‌ । (अदषाण्णः 
(४-४-८५) हति निपातनेन जग्ध्य पाषादभोऽप्यपराक्तः ॥ 
स्फायः स्फी निष्ठायाम्‌ (६. १, २२) 
स्फीतम्‌ । बेति कोपृदी ! स्फातश्‌ ॥ 
श्यृतं पाके (६. १, २७) 
पिक्टसिर्विङ्कदना च पाकः ; तत्रार्थ शृतपिति स्पात्‌ शृते क्षीरं 


[कि 9 | "+^ = ~ न~र ~ क्छ न~ ~ न = ~ ~ ~ कन्डक (र [कि । + ४ 


पुनसितिक्षायामिति स॒त्रऽथनिदंशो ज्ञापयति धातवाऽनेकाथा ईति ॥ नवि 
करणानापेबाते ) 'व्यवास्ितविभाषा चयामणत काका ¦ उदुपघादति 
किमिति चोदयित्वा सिखितमनेनेति प्रद्युदाहरता काशिकाकोरण शन्विकरणा- 
नामेवेति व्यवस्थाया सस्थितत्वममिन्यञ्यते । सन्यथा व्यवस्थया तुदादे- 
रि्ञरसिद्धः । एव प्रभुक्तं इत्यपि पद्युदाहरणं विमृश्य । तस्मात्‌ खिरकिरी 
इति भौवादिकस्य क्रुशेश्च निष्टायां यथाक्रमं प्रदयुदाहरणं देयमिति दरदः 
साधुः॥ अदो जग्िद्येप्दिकितीति । निष्ठायां प्रकृयदिच्प्रकरणमुपक्रम्यते । 
स्यपि प्रजग्ध्य । अन्तरङ्गलाद्‌ क्तवायामेव जग्धः सिद्धो स्यपीति विभानं 
ल्यपान्तरङ्गणां बाधनं श्वाप्यते । तेन प्रधः प्रस्थायेव्यादि सिद्धम्‌ । दिप्रमू- 
तीनामदेशानामपह्‌रणं फरुश्‌ । तदिदमुच्यते भाष्ये कारिकया - 
''जभपिविषिल्यपि तत्तदुकप्मात्‌ 
सिद्धमदस्तिकितीतिनिधानात्‌ । 
हिप्रभृर्तीस्तु सदा बर्ज 

ल्यग्भरतीति ते तद्‌ विद्धि ॥' 
स्फीतमिति । स्फीतं यशो दिश्चु विशि नीतमि्ति ॥ विष्किदना चेति । 
श्रा पाके दस्यत्रत्यः पाकर्ाब्व भोदनादिनिषाया विक्दते्दैवदन्तादि- 


१६ सन्याख्ये प्रक्रिया सवैस्व 


स्वयम्‌ । भृतं क्षीरमनेन । एवं शृतं हविः । क्षीरहविषोरेवेष्टम्‌ । हवि. 
रिद्याज्यमप्यक्तमित्यके । अन्यत्र भाणमजमू । यण्वस्नासत्वम्‌ ॥ 


प्यायः पी (६. १. २८) 


पीनः इचः । पीनवान्‌। "ओ प्यायी बृद्धावि'त्योदित्वान्नतम्‌ । 
स्वाङ्गादन्यत्र पीभावो वेति कोञुदी । पीनः प्यानो वा तरः । अ 
नुपसगस्येव पीमावः अन्यत्र । आप्यानधन्द्रः । आदङ्मूवेस्य कूपोधसो) 
स्यादेव । पूणे आपीनः कूपः । आषीनभूधः । 'आपीनलतुङगस्तनीमिःति 


1 7 षा श प क | 1 0 ~ ७४ 


निष्ठाया विङ्धेवनायाश्च समानोऽभिधायक हत्याशयः । उभयत्रापि पच्यत 
भोदनः रपयमेव, पचत्योदनं देवदत्त इति प्रयोगदर्यनात्‌ । अतः श॒द्धस्य 
विषलक्तो विमानस्य प्राथमिकप्रयोजकमावापन्स्य विङ्केदनायां विश्मानस्य च 
धातोः श्रुमावो निपाष्ठत इति फरतिम्‌ । तदिदमुच्यते काशिकायां ~ ण्यन्त- 
प्याण्यन्तस्य चेति । अत एवोदाहरति शृतं क्षीरं स्वयमिति, श्रुतं क्षीरमनेनेति 
च । आये कतेरि क्रान्तम्‌ । तसमात्‌ प्रेषणां शषरिते पुनार्णीचि भपितमित्येव । 
एतावता फर्तिमिदं - शुद्धे पराथाेके णिजि च श्राश्रप्योः श्रुतमिति । पुनः 
प्रेषणाभिक्ये द्वितीये भिजि श्रपितिमिति । एतत्साधकं च वचनं भाष्ये - 
“शश्रप्योः श्रुमावः । भपेः श्रतमन्यत्र हेतोः" इति च । इष्टमिति । "व्यव- 
सितविमाषा चेयमिति काशिका । इदं क्षीरहविषारिति वक्तव्यमिति माप्य- 
वचनसिद्धम्‌ । वठदिदश्चदाहियते -- भन्यत्र श्राणमन्नमिति । पाकार्थस्येव 
धातोः पुनः पाकग्रहणं विषयप्रवशौनायेमित्यभिमत्य ततः सिद्धं ्ीरहविषोरितीति 
केचित्‌ । आज्यमपीति। तथाच भाप्योदाहरणं -- श्रतं क्षीरं पृतं हविरिति । 
नत्विति । निष्ठातस्यति शेषः ॥ पीन इति । पीनो देवदत्तो दिवा न युङक 
इति लक्षणायाम्‌ । तरुरिति । ऊुचादिवत्‌ स्वाज्गताविरदात्‌। भनुपसभस्पै. 
वेति । 'आङ्पूर्वादन्पूभसतारि,ति माभ्बेण जाद्पूवीदन्धृषसोरेव, आस्पूर्वावे 
वान्धृषसोरिद्युभयतो नियमादुपसगोन्तरयोगेऽन्धूषसोरन्यन्र च नेत्याश्चयः 

तेन सिद्धमुदाहियते -- भप्यानश्वनद्र इति । जत्रान्पृधोभिनत्वात्र । एवं 
मप्यानोऽन्धुरिप्याङ्मित्न उदाहारयः। कूषोधसारिति । अन्धुशब्दे पर्यायग्रहण 
मािष्ेदम्‌ । पूणं इति । आर्योगस्य फङमिदमर्थविबरणेन प्रध्ये । 


कुत्छण्ड : | १७ 


चिन्त्यम्‌ । आङः पनः समासाद्‌ वा मिद्धिः * | “ञ्बरत्वर- 
(६-४-२०) इति श््पुद्‌ । रामत्वम्‌ । जित्वरा, तृणे: । सिवु, सृतः । 
अन्येषां सेट॒त्वाञ्मोद्‌ । उ्वरितः । अवितः । मतिः ॥ 

पीडाव्याध्योः प्रदीपोक्ता लङ्किकभ्प्योनेलोपिता । 

निःस्वो तरिलगितो निलयं वाताद्‌ विकपिता तनुः ॥ 

चिक्रपितो विष्तश्रीर इति माधः । अन्यत्र लङ्कितः। क 
म्पितः । लद्धिगेतो ॥ 

भनुदात्तोपदेशावनतितनोयादीनामनुनासिकरोषो 

हालि कडिति (९. ४. ३७) 

यभिरमिनमिगमिहनिपन्यतयोऽनुदात्त(; । तेषां वरेस्तनोला- 
दीनां च ्षलादौ किंडति परेऽनुनासिकरोपः स्यात्‌ । य त । आधै- 
धातुकपरत्वादतो कोपे प्राठः 
चिन्त्यमिति । स्तनस्यान्धूषसोरन्यत्वादित्यादिः। न रिति । पीनतुङ्गस्तनीमिति 
समाप जतेऽनन्तरं गतिप्रादयश्चेद्याङा समास इति यावत्‌ । भित्यरेति । 
आदित्त्वादनिरटत्वेन जर्परखसम्भव हःयासयः । सिवु । उदित्वादनिरत्- 
सुचनाथमनुबन्धसहितः पाठः । प्रदी पोक्तेति । कैभरकरनप्रदीपोक्तेति भावः । 
“पीडाग्याध्याभाष्वदष्टे्येव सुवचम्‌ । अनिदितां नरोपे ल ङ्गिकम्प्येरुपताप- 
शरीरविकारयोरुपसङ्खथानम" इति भाष्य एवास्यार्थप्य प्रकटं दश्चेनात्‌ । ष¶ीडा 
दारियिपीडत्यथः। तदुदाहरणमिद --निःखो विलभित इति । वातादिति । 
वातकरिनः स्वस्यानुभवधरितमिदं वचनम्‌ । कम्पितश्च र्तिः । 'कपिकिम्पित- 
शाखाभ्यः इति कारिदिसः ॥ रङ्गिकम्प्योनरापप्रसङ्गात्‌ प्रसक्तापु" सक्स्याचु- 
नासिकलोपे सरंस्तद्विधायकं शासं व्याचिख्यासुरबतारयति -- अनुदात्तोप- 
हश्च इत्यादि । तनोत्यादीनामिति । 

तनु-क्षणु-क्षिणु-णु तणु-घृणु वनु-मन्बन्तिमस्तनोत्यादि 
इतीमे तनोत्यादयः । सूत्रे वनतीति पाठाद्‌ भोवादिकस्य चतुष्टयस्यापि 
ग्रहणम्‌ । य त ईति । यमूषातो सपम्‌ । आधेधातुकपरत्वादिति । आर्ष- 
धातुकोपदेरे यदकारान्तमिति विवरणमाश्रयतां तु नेह प्रसक्तिः । सूत्रे षध. 
न्तेन प्रकृतिग्रहणं शान्तदान्तादो मा भूदिति । “शन्तमिदमाश्रमपद्मि'ति 


# आपीने कसी ईव तुङ्गो स्तनौ यस्या हय धोद । 'ऊधस्तु छ्ीबमापीनमि व्यमर.। 





३८ सम्याए्ये प्रक्रियासरवस्वे 


असिद्धवदन्रा भात्‌ (५. ४. २२) 


श्नामलोपादि पादान्तमाभाच्छाह्लाणि तेष तु! 

प्राप्तेषु तान्येवान्योन्यमसिद्धान्येकसश्रये ॥ 

इत्यनुनासिकलोपस्यासिद्धत्वादतो लोपो न । दयोः क्ताभय- 
त्वादेकाश्रयत्वम्‌। यतः। रतः । नतः! गतः । हतः । मतः । न श्ञब्दे' । 


[1 7 षा षा 24 क ०५०७५ द 


कारिदासः । वनते: क्तिनि वतिरिति । छिचितु न क्तेति दीषश्वषति 
न्तिरिति श्यम्‌ । 'भनुदत्तीपदशेऽनुनासिकरपि स्यपि, वामः' इति भा- 
प्यम्‌ । अतो वा स्यपीस्यस्यापि विषयः सङ्गृहीतः । तेन॒ अभिमतस्य 
वितस्येति, प्रणस्य प्रणभ्य, प्रयत्य प्रयम्य, अवगत्य अवगम्येत्यादि च सि 
ध्यति ॥ श्राग्ररोपादीति । जयमसिद्धषदत्राभारिति सूर्य करिया विव- 
रणोपक्मः । 'आभादित्यधिकारसीमानिर्देशः । तदुच्यते -- श्नान्नलोषादि 
पादान्तमिति । तावत्पयन्तं माधिकारसत््वादित्याशयः । उपक्रमसीमा तुप 
स्थितत्वात्‌ प्रकृतसूत्रमेव । अमिद्धानौति । काय।थमसिद्धवद्‌ गण्यन्त 
इत्यथः । सूत्रे बदुम्रहणं स्पषटाथ, स्थानिवद्वित्य(दाविव । विनापि ववुम्रहणं 
'पूवेत्रासिद्धमि'त्यादावथभ्रतिपत्तिनान्तरीयतिद्धा । प्रकक्श्रथ इति । इदमत्र 
अहणलभ्यम्‌ । समानाश्रय हति सिद्धान्तकौमुदी । 'असिद्धवचनमदिशक्षण- 
प्रतिषेधाथमुत्स्मरक्षणभावाथं चे'ति भाष्यम्‌ } तैन मागहि जहि इत्यत्रानु- 
नासिकरुपि जभावे चातो सोपः, "अतो टेरिति च प्राप्नुवन्‌ विधिरदेशयोर- 
सिद्धत्वात्‌ प्रतिषिध्यते ¦ तथा एषि शाधीत्यत्राप्िशास्त्योरेवश्षाभावयोः कृत- 
योरिद्धतलाद्‌ अष्टक्षणं पित्वमुत्सगेः प्राप्नोति च । 
एषि चित्रावतार्‌ ! स्वमेषितश्रीपराक्रमः । 
शाधि वश्चिधरामेनां वाधितरिः रातं समाः ॥ 

जभादित्यमाविऽभाजि, राग हइत्यादावनाभीयेऽपि नलोपस्य वृद्धाव- 
सिद्धतं स्यात्‌ । अत्रम्रहणं किष | पपुष इत्यत्र पधातोरिटः कसो शसि 
सम्प्रसारणे उत्तरदस्गतध्याकारस्याष्पे सम्प्रसारणमसिद्धं न भवति । भे 
$जादिपरकलादाह्छोोऽमीष्टः [पिध्यति च । (ददुषि रेवतभूभृति रेवतीम्‌, 


क क ए त 19 त ` मनन पि 


१. न्ते" ग्‌, पटः. 


कृत्खण्डः । ६९ 
अस्य निष्ठायां सेदूस्ेनान्चरादिस्वादू रक्ष्यमाणेऽनिरि क्तेन्येषो- 
दातिः । वतिः । तनादे! । ततः । (वृणु अदने' । तृतः ॥ 

जनसनखनां सन््रखोः (६. ४. ४२) 


एषां क्षलादो सनि क्षलादौ कडिति चान्यस्य आत्वं स्याद्‌ । 
जातः । षणु दाने' । सातः । खात। । "निष्ठायां सेरि'(६ -9 ५२) इति 
सवण्यन्तेषु णिलोपः । चोरितः ¦ कारितः । शादी सुखे च । 
ददित्वान । 
हदो निष्ठायाम्‌ (६. ४. ९५) 


हस्वः स्यात्‌ । नतलम्‌ अहन्न । 'तुपास्य - ' (६-४-२६) १ 
तीतम्‌ । घेद्‌, धीतम्‌। गीतप्‌ । पीतम्‌ । पानावसानाथेयोः पासा - 
धात्वोग्रहः । तेन शोषे त्राणे च पातम्‌ । क्षय सातम्‌ ॥ 


री 0 7 म 1 


इति नारायणीयम्‌ । बन्‌ शब्द दति । उदिदसुदिदिति वनधापुर्विविधः। 
तत्रोदितो (यस्य विभाषे तीडमाव्रपक्षे यतिः वततातिव्यदराहरणम्‌ । चन शब्द 
इत्यनुदितस्वु सेर्प्वात्‌ "तितुत्रतथसिुधरकसेषु ' ति सूत्रेणगूनिषषे क्ते 
नीडमावं वक्ष्यमाणमाश्रिव्योदाहरणं घरनीयभ्‌ | तदाह -- वक्ष्पमाणेऽनि- 
टीत्यादिना ॥ जनसनेति । अनुनासिकंन्तेषु कजिदनुनासिकप्य निरूपणये- 
दम्‌ । ञ्जखादाविति । इदम्‌ 'अनुदोत्तोपद "त्यतो ऽनुब्ृतिरुञ्धस्य ञ्लरीत्यस्य 
फम्‌ । अन्यथा जिजनिषतीप्यादावप्मात्वं स्यात्‌ ¦ सागमे श्ट सन्तवाविशेषा- 
दित्याशयः । जति इति । 

'जातं वश्च भुवनविदिते पृच्कखवतंकानाम्‌ ' इति मेवे | सनि 
सिषासतीद्युदाहरणम्‌ । निष्ठायां सेरीति । सेट॒म्रहणं संज्ञपितः पद्यसि्यादौ 
रोपो मा भूत्‌ । 'सनीवे'ति विकाश्ितेदकलादू ' यस्य विभयः तीडभावः। यस्य 
विभाषे"त्यत्रेकानुम्रहणं वदतां दु कारितं चोरितमित्यादाविडागमसिद्धयेऽत्रत्य- 
सेदग्रहणसामथ्यीदिडागमे हृत एव णिलोप इति काखवधारणमाश्रयणीयम्‌ । 
न्याये पदं कारितः' इति नीतिः ॥ हृदो निष्टायाम्‌ । निष्टायामित्यस्य 
फलं प्रहादादौ घादिषु ह"वाभावः ¦ पानावस्ानाथेयोरिति । हदमर्थो 


न 08 क 0 1 1 2 == ~+ = भ नज सयान 


"तिः । त ख, पाठ >. कीः क. पारा 


५ सत्याय प्राक्रयासवस्व 
यतिस्यतिमास्थामित्‌ ति किति (७. ४. ४०) 
परषां तादौ किति परे त्‌ स्यात्‌ | दितः खण्डितः। अवसितः, 
प्रमितः । स्थितः ॥ 
दाच्छारन्यतरस्याम्‌ (७.४. ४१) 
तनृङ्गरणच्छेदनार्थयोः शाच्छोस्तादौ कितीत्वं बा स्यत्‌ । 
वितं चात षा शसम । छितं छातम्‌ । सश्ितं इति व्रते नित्यम्‌ । 
अत्र हरः - संशितो व्रते यत्नवान्‌ । संशितव्रत इत्यत्र त॒ सम्यक्‌ 
सम्पादितत्रत हत्थथेः' इति ॥ 


0 ०१1 क 91 


पायिकं वचनम्‌ । 'टुणिकरणालविकरणयोरगिकरणस्ये ति पारभाषया न्याप 
पोऽन्तकर्मणी यस्ये म्रहणाज्च "प रक्षणे", "पै शोषणे", "प क्षये' इति 
घातुनां न अरहणमिति तत्वम्‌ । 

पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जरं युष्नास्वपीतेपु याः 
हति करिदिासः। 

(मगवदूगीता किंल्चिदधीत। 
गङ्गाजललवकणिका पीत ' 

इति जगद्गुरुः ॥ ति कितीति । तीसयस्यासवि अवदय, अब्रप्यत्यादूवपि 
ध्यात्‌ । कितीति ठु स्थाता मतित्यादाविदविशव।रणाय । अव्रतं इति । 
“ुमास्ये'तीत्वप्य परेशः सेपीयत रस्यादावतकरादौ बोध्यः । "अवसितमाग. 
मनप्रयोजनमि'ति मुद्रा । "अनुमितोऽयमथः प्रगेवे'ति चण्डी । पद्थितः पथिः 
तामुचक्ितिः प्रयातामि'ति रघुवंशम्‌ ॥ तनृक्रणच्छेदनेति । स्पष्टपरतिपत्तये- 
ऽथकयनम्‌ । शितमिति । तील्णमिष्यथेः । शातमिति। तनु करणमाध्रितय कृशे- 
द्यौ शातोदरी्यपि। निरेषमिति। "दयतेरिधं तरते निस्यमि' ति वचनादिति श्चेषः। 
संचितो त्राणः । वचनं तु व्यवस्थितविमाषामाश्नितय प्रत्यास्याते तत्रेव | 

"'दवत्रातो गरेग्राह्‌ इति योगे च सद्िधिः । 

मिषस्तेन विभाष्यन्ते गवाक्षः संरितव्रतः ॥ "' 


इति | संशितत्रत इति । वचने नतस्य विषयत्वेनैव प्रवेश मोच 


[वव वक व 1 श ह 1 1 ॥ म 


$, "तमिति, >, श्यपित्रः ग. पाडः, 


करत्खण्डः। 9१ 


दधातेः (७. ४. ४२) 
तादा छितीरयव । हितो भारः पिहितः ॥ 
द्‌ दद्‌ धाः (७, ४. 8६) 


पुसंनस्य दाप्रानोप्नादौ किति फे दन्‌ स्वत्‌ । दत्तः, दत्त- 
च, ॐ 
वान्‌ । दा्दपास्त्वचुत्वाद्‌ दतः अतरदातभ्‌ ॥ 
क्च टप्रस्रमात्‌ तः (७. ४. 8७) 
अजन्तादुपःयि पर ठ पुदृरदाराफारस्य तङ्कार स्यात्‌ । 
दस्य चन्र । तम्य 'ननव + {4८-४ 55) इनि द्वित्वे चत्वार 
स्तकाराः। दहि "सरः अर -- (८-* ६५) इतिं सोप द्रयसेषः । प्रत्तः 
अवतः ॥ 
दूरिति (६. ३. १२४) 
दाधानेन्तदास धः दरार वत्व नवः स्वान्‌ । परीत्तम्‌ 
अनूत्तम्‌ । सुन्द "ति सनवथ वयह मीनः । सुदत्तं 
प्रसमित्यादि) श्रद्‌ दपण) 'त च | शनुमारस्यम्‌ । प्रदत्तं प्रत्तं 
वा । अन्यत्र पत्तमनेत्ति + 


(पि 79 श) 


0 क | 


पदत्वेन वटनायामपि । तत उदा. रण द्वितयं सद्भत्ि । साकेतः, संथित- 
व्रत शति च । तनीययत्राप्यधता विवरणं व्रते यन्नदाचिसयादिना ॥ 
विहित इति । ध्विहितां परियवा यनवमस करिरताजुनीयम्‌ ,॥ द्‌ 
हति । जन्यथा धट पान इव्यम्यामि स्यत्‌ ¦ इप्थते तु धीत: धीतवानिति । 
अवदातमिति । "अवदातः सितो ५।र' दव्यमरः ॥ अच उपसगोत्तः । जच 
ति निरदत्तमित्यादौ वारणाय । उपस्गादिति केवरे दत्ते मा भूत्‌ । षेरित्यव- 
दाते दैपोमामूत्‌ । अत्र “उभयनिर्दुमे पञ्चमीनि्दशो वर्खयानि'त्यास्थाय 
दाधातोरायस्य दकारस्य म्थानिखमाश्ङ्कय तननिवारणायाच इस्यावर्त्यैक 
मुपस्मै विरेषयत्यपरं स्थानिनं निदिंशतीर्याचक्षते वृत्तिकाराः ॥ हइगन्तो ` 
पसूर्गस्येति । 'डपसरग्म घन्यमनुप्यः इत्यत उपसर्गस्येति, शकः काश 
इत्यत इक इति चायुतते । तकारपरकस्वं चर्थे आश्रयात्‌ सिद्ध वेदितन्यभ्‌। 
0 


४२ कम्यारूमे पक्रिगासरवसव 
सुयजोड्निप्‌ (२. २. १०३) 


सुनोतियज्योभूते ख्वनिप्‌ स्यात्‌ । डिस्वादगुणः । पिर्वात्‌ 
तुक । सुत्वा यज्वा । | 


जीयेतरतृन्‌ (३. २. १०४) 


नः प्वरायेः | रकार ठगिच्वाथैः । जु अद्‌, गुणः, जरत्‌ । सौ 
कृते उगित्वाननुम्‌ ¦ संमोगान्तलोएः, जरन्‌ जीणबानिल्यथः॥ 
तरा तिकमाष्येषु छान्दसादेव केवलम्‌ । 
फानचृक्षष् इति ठयक्तं साधेतं माधवादिभिः ॥ 
कोकेऽपि द्रयमस्तीनि कोयुदी यावदीति सा। 
सुरेव तु टोकेऽस्तीव्युदितं मोजभूमना ॥ 
तदरश्ाद्‌ देषटुध्रयोगाच एछेटः क मुरच्यते ; 
भोज इति ) अशत एततूफलिताभंकथनपरौ काचिदियमुदाहरणकारिका- 
८"सवदरत्तं वेदं च प्रदत्तं चादिकमाणे | 
मुदत्तमनुदत्तं च तिदत्तमिति चप्यते +"! 
इति । अन्यत्रि; पृष्टर्थे ॥ मून इति । ववर्तेमानै रुडिण्ति 
षावत्‌ तदुधिकारात्‌ | 
“शरण्ये सुत्वनामस्मि महीमेवमवत्यपि। 
यज्वनो मे इता गादशेरिमाग्यदिपययात्‌ ॥'* 
हति सुभद्रादरणम्‌ । 'मज्वा तु विधिनेष्टवानि।स्यमरः । गुण इति । 
"ऋत हदि्यन्तरङ्कतया प्राप्तमिवं तु शताखाम्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधे 
नेति बचनाद्‌ बाध्यते । ।परनित्यान्तरञ्ञापवादानासुत्तरात्तरं बरीयः इति 
वचनतः प्राप्तमन्तरङ्गस्य बरूवक्तवं माष्यवा्तिकवसत्‌ पराभ्यामपि गुणवृद्धि- 
भ्यामिह विहन्यत इति सारम्‌ ॥ जरमनिति । 'पूषैकारेकसवंजरद्पुराण- 
मवकेबला; समानधिकरणेने!ति भगवान्‌ पाणिनिः। अरनेयायिकः ।. जरन्मी. 
मांक्कः । पत्रषा्तिकेत्यादि । छन्दसि छिडि'ति पूरवेतः 'माषायां सदव 
सश्ुवः” इति परतश्च दरौनान्मध्यविदितो कानचूकसू. छन्दस्येवेति सूत्रम्याः 


कररसश्दः |  &, 


परोक्षे खिट्‌ (३.२. ११५) 
शतानद्यतनपरोधेऽये घतोदिट्‌ स्पाद्‌ । पच ष्ट 


कसु (६. २. १०७) 
ङिटः क्यु स्यात्‌ ! परफार उगिरयाथेः। शिखमगुणाचयम्‌ । 
(तद्मनावालमनेपदम्‌'(१-४. ००) प८र्द्वपदेन) कनञ्विषयत्वाद्‌ 
परस्मैपदिनामेव क्रसु; । पचे वम्‌ , 
स्थानिवद्देरोऽनस्शरिवां (१. १. ५६) 
भदेश) स्थानिवत्‌ कद ठभते | स्पान्यलाथयं तु कार्यं न। 
इति कसोङिटकायेष्‌ ॥ 


मादवगम्यत । "कननृकस्वावावचन चनव ३६ धिक, "आन्भसो कानच्‌ 
कसू ३२41 सायन भदा-- पत्रि, नु । (कचः न हद वनुज्जर्प-- 
"तं तथिवांसं नगरोपकण्ठे श्रदाति तति तदपनतैः ६ सिद्धान्त - 
कौमुदी | मिभाषा पूवह्धापगह्‌ ।५ {= न+ 4 ता 1 तदरत््ानित 
प्रथोगद्‌ दी नाछोकंऽ)) कचेद्‌ कटा, साणुवयधूल (४ ५ नद्तजपर्‌ 
इति। भूत हत्यधिकार्‌ "जनतन स्स्व 115. न (एल्मनु षत । र< 
इति च वतते । घातोरधश्च क्रिया | वट्यान्चे परी पव तक ्रठकरि्ानपन्धनं 
बोध्यम्‌ । उत्तमपुरूपे च ेत्तव्याम 14 करज्ितं वोव्येः | 

"बहू जगद्‌ पुरस्तात्‌ त्य मत्ता किलाह 

चकर च किरु चट प्रादयािद्रद्रधः' 
हति माघः ॥ उगिखाथं ईति । उगिं डौब॒नुर । अगणायर्थमिति । 
भादिपदेन शुश्रबंसमित्यदो (श्रयुकः कित 'तीणनिपेमार्थमयि । स्थानिव 
दिति । स्थान्यदेशयोर्भिन्रलाद्विडदेरे कस! कानि च सट्क द्विादि 
म्पादवितुमयमातिदेश इद प्रस्वुतः । स्थानिने। तुयं स्थानिरत्‌ । स्थानितर- 
युक्तं कार्यमदिशेऽप्यतिदिश्यते, यदि पद्‌ पःय स्थ।तिगतमेकमरं नाश्रयते । 
बथा ~ अस्तभूः । स्थानिवद्भावाद्‌ भुवो ध।तुरःप्यु्ानि कार्यानि । अन 
स्िधाविति किम्‌ | चोः, पन्थाः । भत्र स्पानिगतमर वमर्‌ नकारं बिव 


४४ सव्याय रक्रियासर्वसवे 
सखिटि धातोरनभ्यासस्य (६. १. ८) 
प्रागभ्यासरहितस्य धातोरिंटि परे द्विवचनं स्याद्‌ । पच पच्‌ 
धस्‌ ) 
भत एकदस्मध्येऽनादेशदोटि (६. ४, १२०) 
भादावभ्यासनस्त्वादिजरूपभेदरदितस्य भातोरसंयुक्तदष्मध्य- 


५ 


गस्य सतः किति रिटि परे एत्वं स्याद भ्यासरोपश्च। पेच्‌ वस्‌ , 
वस्वेकाजाद्‌षसाम्‌ (७, २, ६७) 
द्विके छृतेऽप्येकाचां भातूनामादन्तानां घतेश्च वसोरिद्‌ 
प्यान्नान्येषाम्‌ । पेचिवस्‌ । पदकाय, पचैवान्‌ । छसोविकसपेत्किः 


० > ० = 





"हद्ढयावि'ति सोरलोपा न मवति । चिटि धातोरनभ्यासस्य । "एकाचो 
द्वे प्रथमस्य, अजदेद्वितीयस्ये,ति चाभिङतारथैकवाक्यतया यंयेकाजेव धातु 
स्तस्य अनेकाष्चु हलदेः प्रथमस्य भजदेद्धैतीयस्थकाचो द्विवमिति फि- 
तोऽथेः । सनभ्थासखेति धतोर्वेरेषणम्‌ । पपाच, पपाठ, भाणुनविव्यादीन्यु- 
दहरणानि । यिटीति । कत हपसयदो ठडादरिषु मा मूत्‌ । अनम्यात्त- 
स्येति । नोनूयतेनोनवित्यादो पुन्विलं मा भूत्‌ । कती प्च वप्‌ इति 
स्ते खानिवद्धावेन दितम्‌, । तदुदाहर -- पत पच वस्‌ इति ॥ अत 
एकफदयमध्येऽनादेश्षादेढिरि । "ष्वसोरेद्धावि'त्यत पएदित्यम्याससष इति 
चानुवतते । अत इति खानषष्ठी । गमहन "त्यतः किंडमतीति । सम्पिण्डित्‌- 
माह-- आदावभ्यासेत्यादिना । पेचुः पेरतुरितयादि । भत इति तपरकरणं 
बनाभ इत्यादो मा भूत्‌ । चन्द्रो $यमित्याैतर ररासे' इति भगवान्‌ पाणिनिः । 
रकतुरित्यादाबेत्ववारणायासयुक्तदट्मध्यगस्येति । सूत्रे छिदीत्यदेशाधै्षषणम्‌ । 
सेहे नेमदुरिप्यादो भ्दृरियेथा स्यात्‌ । भत्र दि 'धातवदः षः सः”, 'णो नः हति 
सनो न छिप्निमित्तको । कितीति तु ननद पटेत्यादो वृद्धरविषयेऽकिति भा 
भूदिति ॥ वस्विति । अविभक्तिको निर्देशः । द्विषैचने एृतेऽपीति। क्रथादि- 
नियमात्‌ सर्वत्र प्रप्तादो नियभोऽयभित्माशयेन तद्विषयस्वरूपनिगमनपरमि- 
दम्‌ । एकाचः-- दिनान्‌, भावान्‌ ; भातां-- जगिवान्‌, परवान्‌ ; धो 


हत्वण्डः | ४५ 


पपाचेति तिङोऽपि सिद्ध्या । आदन्ताद्रसोरि्‌ । पा शवस्‌ । अतो 
` शोप हरि जः (६-४-६४) द्याष्टोपः । पिवस्‌ पुन्वित, 


दिकेचनेऽनरि (१. १. ५९) 


दविवेचननिमित्तेऽचे कतोऽनादेशो दि्ैषनकशाके स्थानिषत्‌ 
स्यात्‌ । 

यणा्ोपोपधारोपणिरोपेयङ्षक्गुणाः । 

बृद्भ्ययाद्याशरान्त्रङ्काः प्राग द्विखात्‌ स्युरतो वधः ॥ 

तेन पा त्यस्य॑ द्विरुक्तिः । पा पा हवस । द्विवचनकाल एव 
स्थानिषत्वात्‌ पुनरप्यह्लोपः ¦ पा पिवस्‌ । अभ्यासहस्वः । पपिदान्‌। 
घसेस्तु पसेवस । बसाः कित्वाव ममहन--' (६-४-९८) इत्युपधा- 
लोपः । प्रत्‌ स्थःनिवच्ेन्‌ द्वित्व पुनथापधाडोपः। पस्‌ पर म्‌ इवस्‌। 


~ क ५4 ~ न ^ = ~ 


ण ~ ~ शकक 


जक्षिवानित्यादयुदाहरणम्‌ । पद कार्यपिति ¦ परथमेकवचने सौ हृते सम्पय- 
मानमित्यादिः । आछछोप इति । अन्तस्ङ्गलादिव्यादिः ॥ द्विवचनेऽ । 
द्विरुच्यतेऽनेनेति द्विवैचननिमित्तमनेन गृह्यत इति विवृणोति -- दि 
बैषननिभित्त इति । द्विैचनकार इति । द्ि्वेचन इत्यावर॑त इत्या्- 
येनेदम्‌ । स्थानिवत्‌ स्याद्विति । मावातिदेपक्षमाध्रियेदम्‌ । सिद्धान्त- 
कोमुदीकारास्तु (न पदान्ते"त्यतो नजमनुवत्थं प्रथमतेऽजादेशमेव न सम्म- 
न्यन्ते । तथाहि तदीया वृत्तिः -- 'दविवनिभित्तेऽचि परेऽच अदिकषी न स्याद्‌ 
दिखे कतेव्येः इति । इते तु द्विवचने पुनरादेश्चा भवन्त्येव चक्रे इत्यादौ 
मणादयः । शेखरकारोऽपि स्थान्यचः पून॑येन इष्टस्य कस्यचन कार्थस्यामावा- 
द्चः परसिज्नित्यपरपि वचनमिदमित्यमिग्रयन्‌ भावातिदेशमेवाभिमन्यते । 
छनेन स्थानिवद्भावेन सम्पाचं फरं विविधकायैमुेन प्रदर्शयन्‌ कारिकया 
सङ्गृहति -- यणाष्छोपेल्यादिना । यण्‌ -- चके । भाछोपः -- पपतुः । 
इपभारोपः -- जन्नतुः । णिरपः -- जटिदत्‌ । इयर -- चिक्रियतुः । 
उवङ्‌ -- एुटवतुः । गुणः निनय । वद्धिः -- निनाय । इत्यादि यथा- 
यथमूद्यम्‌ । पुनरप्याह्टीपए हति । गारबमिदं भक्रियायाम्‌ । दीक्षितचरणानां 
१, नस्या कल. पाम, # 





#& सम्याश्ये प्रक्रियासवेस्व 
हलादिः शेषः (७. ४. ६०) 
अभ्यासस्यादिरेव हल्‌ शिष्यते अमादिहेद्‌ प्यते । षधम्‌ 
इवम्‌ 
कुटोरचुः (७, ४. ६२) 
अभ्यासे कवर्महारयोरचुः स्यात्‌ । इति धस्य चुखं कषः ¦ 
अभ्यासे च्च, (८-४. ५७) इति जःत्यम्‌ । जपम्‌ इवस्‌ । “शासिवकि- 
धसीनाश्च' (८-३-६०) इति पत्वं, ' खरि च' (८-४-५५) इति भस्य 
चत्मम्‌ । जक्षिवान्‌ । दरिदरादेस्तु -- 
एकाचो दे. प्रथमस्य (६. १. १) 


"किरि धातोः (६-१-८) त्यादौ प्रथमस्येफार्चोऽशस्य दव 
इष्चारणे स्त इत्यपिक्रियते । परथमेफाजिति द्वितीयेकाचः पूर्वो भाग 
दद्कः । तेन दर्‌ इत्यस्य द्विरुक्तिः, दर दरिद्रा वस्‌, "दशादि; देषः" 
(७-७-९०) इति रोपः । द्दरिद्रा बम्‌ । सणुटकवलित भाषेषातुके 
करवभ्ये इरिद्रातेराह्ोपोकेरादन्ततनाशात्‌ वस्तरेकाज्‌-"(७-२-६७) 
इति ण्‌ न। ददरिदरबान्‌ । जागर्तेथ, जाग्‌ इयस्य दविरक्तेः, हलादिः 
लु दिदा द्वित्वानन्तरमेबदिश इति राघवम्‌ ॥ अम्यासस्मेति । भत्र शोपो- 
ऽम्वास्ये!हयते।ऽभ्यासस्ये्नुवेते । भादिरेवेति । 'सवे बां सावकान- 
क्ति म्यायात्‌ । शिष्यत इति । देष इति कर्मसाधनः । छुप्यत ईति । 
अनदिक्छधः परिरेषसिद्ध । समपूरणडदाहरणं - जग्टो मम्ो पपचित्यावि । 
भन्रदिः सेषऽबदिरगोपश्च प्रकटः । जदिस्यादावनदेङपः परम्‌ । भिगबिल्वा- 
कगदिस्तददस्थः रेपः परम्‌ ॥ एदु; । पू वदमभ्बात््मेस्यनुवतैते । 
दूह -- अभ्यास इति । जरत्वमिति । शशं जशः खयां भ्र इति तत्र 
निनेकादन्न कशो क्षस्य जश्‌ जकारः ॥ पूवे! भाग इति । पकः अच्‌ बसि- 
लिति विमरहे यदा गृद्यमाणः सद्कदायो द्वितीयमचे मयीदीकृतय पवस इति 
भाबः । सयुडकवमित इति । दरिदरतिररधषातुके शेप इति वारिकृष्ठेषतम। 
हु आ, सनि प्ुह्ि स्युटि च नेति वचनात्‌ । तत्र उडङ्स्तिक्बिषमतया 
णः इच्वेनाभतिदधश्च रयुडकवनित १ति परते कथितम्‌ । भत्रं भाष्ष- 
कारिकि- 


कृत्छण्डः । ४७. 
दषः, अभ्यासद्स्वः, नजाश्वस्‌ । 'जाग्रोऽविचिण्णल्‌डिम्सु*(७-३.८५) 
इति गुणः । जभागवान्‌ । तेत्र बिरष्दे इकारस्योक्त्य्थत्वाद्‌ वकषा- 
शदिश्रत्यये समत्र जाप्रो गुणाभाव इति मते जनागूवानित्थपि । 


एवं क्िष्यपि वादित्वादगुणे शष्यतस्तुकि । 
जागृत खाद्‌ गुणपक्षे तु रेफान्तं जागरित्यपि ॥ 


विभाषा गमहनविदविशाम्‌ (७. २, ६८) 


एषां कसोरिड्‌ वा स्यात्‌ । गमेरभ्पासचतवं, भगम्‌ वस्‌ । अनिदूतव 
“भ्वोश' (८-२-६५) .इति मस्य मत्वं जगन्वान्‌ । इदपकेऽनादित्वादू 
५" ददधरायके छोपो वदिद्रिणे च नेष्यते | 
हिवदप्ततीत्येके दिदरिद्रिषतीति वा ॥'” 
लाप्रोऽविचिष्णल्डनु । पिदेशण' इत्यतो गुण इत्यनुवर्षते । विबिण्णल. 
ङदभिज्ञे परता जागतेगुणः स्यादित्यर्थः । चिण्णरुह्र्ुदासावयं गुणः 
मरतिषेषविषमे वृद्धिविषये च विज्ञातम्यः । तृस्मात्‌ एतेऽपि गुणे "त एपषायाः 
इति बृद्धिने भवति । जागरकः, नागरः, जजागरः) जागरितः, जागरिताः 
नित्यादीन्युदाहरणानि । विक्ण्णट्डित्स्विति किम्‌ । जजागृविः । अजागारि। 
जजागार । जागृतः । भत्र गुणो मा भूत्‌ । तस्मात्‌ कततोर्बसि निषेषो न । 
तदुदाहरति -- जजागगांनिति । विशचम्द इति । प्युवासथटक इइस्ादिः । 
उक्त्यथेत्वादिति । उच्वारणाथलादिति भावः । जजागृबानिति। 'जजा- 
गृबासोऽनुगभननि'ति माष्योदाहरणम्‌ । एवमिति । बकारादिप्रत्वयसामान्बस्य 
पयुदास शत्यथेः । इकारवत्यपि को षटकःयेकारस्यानुनातिकलादत्र च निघः 
नासिकवादनेन पक्षान्तरे तप्य पयुदसनीयता नस्तीतथारयः । स्पदमिदं 
भाष्ये 'भनुनासिकपरश्च को विब्द्‌ः इति । इकारस्योबारणा्ैतमज्नीहय 
बिवरणं च न माष्वासम्मतः पन्थाः । तत्राप्युच्यते -. 'भथवा वकारस्येवेद- 
मक्तिजनेकोरण प्रहणमि'ति । नागरिति । प्रता गुणे कते दृप्वामावान् 
ठ्‌ ॥ म्बोभरेति । "मो नो धतोरि'ति समग्रमनुवत॑ते । मकारवकारयोः परतो 


गीवा विं कम 


#+: 





१, शजम. पठः. दे. ्तस्यद्ुः क, स. पड, 


४८ सम्बख्यि प्क्रियासमैखे 


"गमन -' (६-७-९८) इत्युपधाछोपः, जग्मिवान्‌ । हनेरभ्यासस्य 
चुत्वं ञः, जरते, जहन्‌ ` भभ्यासाच्च',(७.३-५५) इति धातो; इत्वं षः। 
जघन्वान्‌ । इटि तुपधालोपः, जघ्निवान्‌ । विदेखामार्थस्य ग्रहः । 
द्विसे इखादिः शेषः । सोः कित्वाद्‌ धातोरगुणः । विविद्वान्‌ विवि. 
दिवान्‌ । विबिश्वान्‌ विविशिवान्‌ । दशे कृसाधिड्‌ वेति वाच्यम्‌ 
(ना ७-२-६८) । दित, ह गदिः शेषः, द दङ्किवस्‌ ॥ 
उरत्‌ (७, ४. ६६) 

कऋवणान्तस्याम्यासस्य रपगेऽ्तर स्यात्‌ । दर द्रिवस्‌ । हलादि- 
केष । ददविषान्‌ दद्श्वान्‌ ¦ उक्तेभ्योऽन्येषां कसो इण्‌ न । भुबोऽ- 
भ्यासदस्व । घुभूवस्‌ ॥ 


भवतेरः (७. ४. ७२३) 


धवोऽभ्यासस्य टिख्यत्वं स्यात्‌ । ज॒रस्वं बभूवान्‌ । कृनथ्- 
धान्‌ । भिदेविभिद्रान्‌ । दिव्‌ यस्‌ , वकारादो किति प्रयये च्छवोः 
शड्‌ चेति कोद । तत्र वस्य उुदपक्षे यण । चूवस। पुनरित, ध्‌- 
वस्‌ । हलादिद्धषिेण यरोपः। दस्वः। दु भान । उड भात्रे दिदिव्‌ बस्‌। 
‹लोपो व्योः(६-१-६६) इति वलोपः, दिदिवान्‌ । एवं विच्छेः 
छस्य वा श्चत्वं, विविद्वान्‌ पिचिच्छवान्‌ ॥ 


मान्तस्य घातोगैकारादेशो सवति । "जलोऽन्त्यस्येति मस्य नः । अजादि- 
त्वादिति ¦ 'भचि इनुधावि'स्यतत्तत्राचीव्यनुवतनात्‌ । नग्मिव्‌।निति । 
(मयापि सवौण्यधिजग्मुषसतेः इति काल्दिसः । शम्यासाञ्र । "नजो; 
कपिण्यतोरि'त्यतः कु इति हो हन्तेभ्णिन्ेष' ह्यतो हो दन्परिति चानु. 
बर्तन्ते । मभ्यासात्‌ परस्य इन्तेहकारस्य कवगोदे्च इत्यर्थः । जधान, 
जिघांसत्यादि । उपधारोप इति । भजादिप्रस्ययपरकत्वाञ्जध्न ईत्यादादिब 
गमहनेत्यादिः । खाभार्थस्येति । विशिन। तौदादिकेन साहचर्यादित्यासव्रः । 
्ञानाथ॑स विविद्वानिस्येकमेव रूपम्‌ । दृश्थेति । रदं ब वातिकं "विभाषा 
सुलिद्शारिषत्यतो विभाषाग्रहणसम्बद्धं इरिग्रहणं वखेकाजाद्धसामिस्यनुबत्यं 
खण्डितं माम्मे ॥ इण्‌ नेति । 'वस््ेकाजाद्धसामि'द्यनेन नियमर्थेन निषेषा- 
[ देस्याशयः । भूमिदादीनां च कसो द्विलेऽनेकाचूत्वानिषेषः ॥ पुनं 


| हृत्छण्डः । ४९ 
दाश्वान्‌ साहान्‌ मीढ्वांश्च (६. १, १२) 
एषां कपावद्िर्वं सदेः परस्मेपद दीर्घादि च निपालते । 
"दाशर दाने" । दाश्वान्‌ दत्तवान्‌ । साहयान्‌ सोढवान्‌ । भीदवान्‌ 
मेहने इतवानिलयर्थः ॥ 
भाषायां सद्वसश्चवः (३. २. १०८) 


एषां खोक भूताथेमात्रे जिद्‌ । तस्य च नित्यं कसुः स्यात्‌ । 
सदूसद्‌ वस्‌ । पचिवद्‌ (अत एकहरपध्ये --' (६-०-१२०) इत्यखा- 
भ्यापतोपौ । "स्वे --' (७-२-६७) इतीट्‌ च । सेदिषान्‌ ¦ वसेये- 
जादित्वात्‌ किति संप्रसारणम्‌ । पूवेरूपम्‌ । घस्‌ वस्‌ । द्वित्वं, 
हलादिः शेषः । उ उस वस । सवणेदीषे; ¦ उस्‌ वस्‌ । इदानौमे- 
काचत्वादिद्‌ । शासिवसि --' (८-३-६०) इति षः । ऊषिवान्‌ । 
शुश्रुवान्‌ । अच॒त्वादिडभावः*॥ 


उपेयिवाननाश्वाननूचानशथ (३. २. १०९) 


विर कि 11 1) मि 1) क) 








ति । निर्दिश्य विधानाद्‌ू द्विखात्‌ प्रागूट्‌ प्रवर्तत इत्याशयः ॥ द्पादि 
चेति । आदिना अनिटत्वं मिहेटलं चोहनीये ॥ रोके इति । भाषायामि- 
स्स्व विवरणमिदम्‌ । भूताथमात्र इति । इदमदुमानसिद्धम्‌ । अनतने रूढ 
परोक्षे ष्टि च दिपतिषेधात्‌ परतेन बाधको मवतः । परिशेषाद्‌ मूतसामन्ये 
विभाषया रिद्‌ ठङ्‌ च प्रवर्तेते इति भावः। छिद्‌ इति । वेतिशशेषः । 
अन्यथा छङ्यटितपयोग्येवामावापचेः । ठब्शोदाहरणं भाष्ये -- 'उपा- 
सदत्‌ पाणिनिं कोरः, । नियं पुरिति । स्पष्टमिदं वार्षिके (तस्व कषुर- 
गक्ष नित्यमिति । एवं चायं विवेकः फकितिः -- मूतसामान्ये कुः छड्‌ 
इति दवो, परोक्षमूते छिद्‌, अनचतने कङ्‌ इति । 

| भते हि अरर्गङे पारोस्तिरश्वायुपसेदुषाम्‌ ।', 


हति भिः | 
` “ततस्य शब्बम्युश्ं शुशचुवानुपसेदिवान्‌ । 
 .  उपोषिदांसं निनं चातुमास्यपरायणम्‌ ॥ 
प्र 


५० ` पन्याख्मे प्रक्रियासर्वस्व 


उपसर्गोऽमियतः । हथेषान्‌ । समीविषानित्यपि । अधक्तवान- 
नाश्वान्‌ । साङ्गाण्ययनमनुवचनं, तत्‌ . इतयानन्‌चानः । कानजन्तो- 
ऽय्‌ ॥ 
कोधुधयां त किटः शान वेति लोकेऽपि कोनवि । 
सञ्जग्मानश्च चक्राण इत्याद्यप्यस्ति तङ्वताभ्‌ ॥ 
इति भताथ; ॥ 





न ज 0 नमि्‌ ता ०० कोणं ८०य-०७० 
क [षि पी 1 1 १ 9 १ 1 17 1 11 षष 


इति घुभद्राहरणम्‌ ॥ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च । एते शब्दा निपौ- 
त्यन्ते । उपेथिवानित्यत्र उप इ इ वस्‌ इति स्थिते सामथ्यौदेकदेशं बाधि 
घ्वाभ्यासदीर्षे उत्तरखण्डस्य यणि कर्तव्ये क्रयादिनियमात्‌ प्राप्त इट्‌ वस्वेका- 
जिति प्रातिषिद्धोऽनेन निपातनेन प्रतिप्रसूयते । उपेयिवानिति रूपे प्रतिप्रस - 
वादुपेयुष हत्यादावजादौ न । उपसर्गोऽनियत इति । तथाच कारिका -- 
नचात्रोपसगौस्तन्त्रम्‌, अन्योपसर्गपूवीनिरपसर्गाश्च मवयेदे,ति । 
उपेयुषः; सिद्धिपथं मनस्िनः ।' 


इति काङ्दिसः । 

“'उपेयिवांसि केतीरः पुरीमाजातेशात्रवीम्‌ ।'' 
इति माधः 

“अनूचानः भरवचने साङ्गेऽधीती, 
हत्यमरः । 


"'साहारसमयेऽनाश्चाननुचानं धनञ्जयः । 

इति सुमद्राहरणम््‌ । अनु अवोचद्‌ अनुचान' इति भानुजिः । तद्षता 
पिति । अरनिस्योरमनेपदर्पचचयासनेपधत्ययभावितनामिर्यथः । अथवा क- 
रकया तञ्दुपरकेणमानस्यापिं । ततोऽयमर्थः सिद्धः--आसमनैषदयीम्याना- 
मिति । सज्ञग्मान शति । अजेदिवादुपधाणोपः । मकरीञं धवैः, नं 
युक्‌ । सम्पूवोद्‌ गच्छेः (समी गभ्युच्छिमच्छिस्वरत्यतिशुविदिभ्यः, इत्या- 
तमनेपदम्‌ ॥ 

| इति भूतार्थीः ॥ . 


अनिम्न 


। त ५६ 
वतमाने ङ्टू (३. २, १२३) 
धातोवेतमानेऽ्थे रट्‌ स्यात्‌ ॥ 
र्टः शातृरानचावप्रथमासमानाधिकरणे (३. २. १२४) 


अप्रथमान्तेन सामानाधिकरण्ये छट एतो स्तः । तङानाविल्यु- 
क्तेराटमनेपदिनामेष शानच्‌ , परस्मैपदिनां शव । दयोः शः सार्वधातुक 
स्वाथे: । प्रकार उगिचखार्थः । चः स्वरार्थः । शवृधुणपररूपलेषु 
तेषु भवत्‌ । उगिखन्बुम्‌ । भवन्तं हरिं बन्दे । एषेः शानच्‌ । 
कप्‌ । एध आन, | 

आने मुक्‌ (७. २. ८२) 

आने परेऽङ्स्यातो पुष्‌ स्यात्‌ । इति शब्रकारस्य धक्‌ । एध- 
मानं हरिं बन्दे । प्रथमासमानाधिकरणे तु भवलयेधते बा हरिरिलयेव, 
नेतु भवभिति स्यादेति मन्यते। तत्रापि विकस्पेन स्यादिति रामाचाः। 
भवन्नेधमानो बा हरिरास्ते । ““कामयानः सिद्धोऽनादिशेदि'"ति 
नामनः । अनादित्वात्‌ साधुशेदनितयमागमन्ासनमिति भुगभावः 
साध्य इत्यथः । आस्‌ आन । अदादित्ाच्छपो छ्‌ ॥ 

हेदासः (७. २. ८३३) 

धातोरित्यधिकारादाह -- धातोरिति । "वतमान इत्यस्य व।च्यक्रिया- 
दवारा धातावन्वयः । एवं च वतमानकारक्रियायामित्यथेः । आरन्धापरि- 
समाप्ठत्वै व्तमानत्वम्‌ । तेन यावद व्ययनावसानं शिष्याः पठन्ति? निव्यषु 
च पर्वतास्तिष्ठन्तीत्यादयः प्रयोगाः सिद्धाः ॥ साषेधातुकसत्वाथं इति । 'तिङ्‌- 
शित्‌ सार्वषातुक'मित्यादिः । उगिच्लाथे इति । उगिवेन क्ञियां डीवर्थो 
नुमरथशवेति याधत्‌ । वक्ष्यते चानुपदम्‌ “उगित््वन्तुमि'ति ॥ षिकष्पेन स्या- 
दिति। पुनकद्रहणात्‌ प्रथमासामानाधिकरण्येऽपीति केचित्‌ -- भस्ति ब्रा 
क्षणः, सन्‌ बराह्मण इति । (विभाषाग्रहणमनुवतेते । तश्च व्यवस्थितविभाषा 
यथादरच॑नं प्रयोगान्‌ नेतुरिति चान्ये । उभगुमिदं काशिकायां स्पष्टम्‌ । तथा- 
च कवयः -- "वसन्‌ ददर्शावतरन्तमम्बराद्‌, माघः । “क्षये जगञ्जीवपिे 
रिं वरदुन्‌! शआीहषैः । बामनः कान्याररसुतरकारः । अनित्यमिति । 


नजकम जेयो नके तजि 





1 





१, च्‌। एक, ख, पाठः, 


५२ सम्यारूमे प्रकियासरैस्व 
आसे; परस्यानस्यदेरीत्‌ स्यात्‌ । आसीनः ॥ 
विदेः शतुर्वसुः (७. १. ३६) 
वेत्तेः परस्य शतुबां वस्वादेशः स्यात्‌ । विद्वस्‌ । पद्व 
विद्वान । शव षिदन्‌ । अस्यादादित्वात्‌ शब्डकि शतुरङिर्दादगुणः । 
“मृजरजादावनेकालि किङ्ति बा वृद्धिवोच्या' । मान्‌ सज्‌ । 
तन्दपरिमृजे तवेकाश्त्वाश्न । "माङ्धाक्रोरे रुटः शठृशानचौ वाच्यौ 
(वा० ३-२-१२४)। स च सापः, इत्या वा। खलोऽयं मा जीवन्‌ । 
मा जीवत्विति तिहन्तवद्‌ समािरित्येके । मा जीवभेष तिष्ठतीति 
इत्सित जीवन्ित्यन्ये । एवं मां पचमानः ॥ . 
सम्बोधने च (३. २, १२५) 
छतुशानचो स्तः । हे प्च॑न्‌ ! हे पचमान! ॥ 
| लक्षणहेस्वोः कियायाः (३. २. १२६) 
इदं च नि रोडित्येव सिद्धे भानिग्रहणात्‌ सिद्धम्‌ । तेन "सागरं तुकामस्ये' 
त्वादि सिद्धमिद्युपाध्यायचरणाः ॥ आदेरीदिति । “अदेः परस्ये"ति सिद्धश्य 
बिवरणमिदम्‌ । 
'“ङदासीनवदासीनेो शुणे्यों न विचाल्यते ।' 
इति गीता ॥ विद्मानिति । “उगिदचामिःति नुमि उपधादीर्धं संये।गान्तकोपे 
तस्यासिद्धस्वान्नरोपाभवे च सिद्धमिदे सूपम्‌ । विदन्निति । वस्वादेशश्य 
पक्षिकत्वात्‌ । डिरवादिति । ' तवेषातुकमपिदित्यादिः । अगुणः । “किंडति 
चेत्यादि; । अनेकालि किङ्तीति । अजादिपदस्वारस्यरुढ्धमिदमनेकाल्िति । 
“किङत्यजादौ वेष्यत' इति वासिकम्‌ 1 शहान्ये वैयाकरणा भृनेरजादौ सङ्कमे 
विभाषा वृद्धिमारभन्ते इति “ईको गुणवृद्धी" इति सूत्रे भाष्यकारः । नेति । 
परिशूजशब्दे बृद्धिरनस्यथः । शापविषयत्वयोतनाथै खलोऽयमिति । भा जीव- 
स्विति । शापविषयत्वाहटोऽप्यर्थे भवम्‌ श्चता विध्यथप्यवसायीति भावः । 
““मा जीवन्‌ यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति , 
तस्याजननिरेवास्तु जननीङ्केश॒कारिणः ॥'' 
दति माघः । इह प्रङृतवाक्यार्थेनाकरोक्षः स्यष्टः ॥ सम्बोधने चेति । प्रथमा 
सामानाधिकंरण्यादभाघठो वचनमिदम्‌ ॥ रश्ुणरेत्वोरिति । रक्षणतृ किया. 


१, "संमा" क, ख, पर, 





` $त्सण्डः । ५५३ 
क्रियान्तरस्य कध्वणभूते हेतुभूते बा धातर एतौ स्तः । स्य- 
मानो विवक्षति । अत्र स्मयनं विवक्षाक्रियायाधिहम्‌ । कारणं प्रयो- 
जनं चात्र हेतुः । तृष्यन्‌ पिबति । अर्जयन्‌ वसति । तषौद्धेतारर्जनार्थ 
चेत्यथेः ॥ 
तो सत्‌ (३. २. १२०) 
घतुशानचौ सत्सङ्गो ॥ 
ट्टः सद्‌ वा (३, ३. १४) 
भविष्यदर्थे रद्‌ वक्ष्यते, तस्य वा सददेशचः स्यात्‌ । भू अत्‌ ॥ 
स्यतासी टद्धटोः (३. १. ३६) 


कटय परयोः क्रमात्‌ स्य तापि इति प्रत्ययो स्तः । स्थानि 
ब्वेन शतुरेदत्वात्‌ स्यः । भू स्य अत्‌ । स्यस्य षलादित्वार्‌ इद्‌ । 
गुणः । पररूपम्‌ । प्रत्ययसस्ब षः । भविष्यन्‌ ¦ आने रुक्‌ । एधिष्य 
माणः । प्राग्वष्टक्षणरैत्योशोद्यौ । त्युक्तिः रुटस्तिडसिद्ध्यथां ॥ 
पूङ्यजोः रानन्‌ (३. २. १२८) 
आभ्यां वतमानेऽ्थं शाननूप्रत्ययः खात्‌ । नित्वात्‌ खरे भदः 
शव्गुणो भुक्‌ च । पवमानः यजमानः ॥ 


सण निन पन पय युय = थक - + = 


विषयो बोध्यो । रक्षणं बिह, तदाह -- चिह्वमिति । शयाना भुभ्जते 
यवना' शत्यादयुदाहरणम्‌ । हेतुरिति । फरुमपीह हैतुरित्यमिदुक्ताः ॥ स्यतासी 
कोः । ख इति खटूलडरमुबन्धविनियक्तयोः सामान्येन प्रहणम्‌। तस्मिन्‌ , 
टि चेत्यथोद्‌ यथासङ्खथमिति ख्द्ल्डोः स्यः, छटि तासिश्च फरूति। "तासे 
रिदित्तवे मन्तेत्यादावनिदितामिति रोपबाधनाथेमिति काशिका । ठ्षण- 
हेस्वोभेति । हेतौ यथा मदीये चित्रोदयमणो -- 
(“ति विविधमहादैभीविरासेनं वश्च 
क्षितिमिह विजयश्रीमाकलिनीं खारूयिष्यन्‌ । 
मतिधृतिमदिवशीपावेतीशत्यपान- 
श्विरमवदु धरिवरीमेष चित्राबतारः ॥" 
 रीरुथिष्यक्ितयस्य कारनहेतोरिति तालयेम्‌ ॥ खरे भेद इति । उभयपदि 


५४ सेन्यार्मे प्रकरियासवैसव 
ताच्छीस्यवयोवचनराक्तेषु चानश (३. २. १२९) 


एषु चोलयेषु स्वेधातोथानश स्यात्‌। तेन परस्मैपदिभ्योऽपि-- 


सहेव चरमाणौ द्रो वहमानौ भितं धनुः । 
जयमानो च रक्षांसि राषदौ एनिमम्बितौ ॥ 


इङ्धार्योः; शत्रदच्टिणि (१, २. १३०) 


अमयोरङरच्छरबति कतेरि शठ स्यात्‌ । इङडोऽदादित्वाच्छब्‌- 
कि शतुङिनत्वादगुणे इयङ्‌ । श्यन्‌ । इडो नित्यमपिपृष॑त्वादधीयन्‌ । 
कृच्रेण चेद्‌, अधीयानः । धरेण्येन्तस्य शव्गुणायादेश्ाः । धारयन्‌ ॥ 


द्विषोऽमित्रे (३. २. १३१) 


शत्रो वाच्ये द्विषः शत्‌ स्यात्‌ । द्विषन्‌ । अदादित्वाड्‌ विदि- 
बदगुणः । अशत्रो तु दे्टि पतिं भार्येति. तिङ्व ॥ 
त्वादनयो्ैजेः परश्च स्वयमेवास्मनेपदलकारे शानचा सिद्धे खपे चाननः एथ- 
ग्बचनस्य फरामदम्‌ । अकदिशाल्ेऽपि श्ाननन्तस्य (न लोकेति षष्ठीपरतिषे- 
धस्तृ्लिति नकारपयन्तं परत्याहाराञ्जीकरणात्‌ सिद्धः} तेन सोमं पवमान इत्यादि 
निबीधम्‌ ॥ ताच्छीरयेति । इदं सामान्यतो बचनात्‌ परस्मेपदिभ्य आत्मनेप- 
दिभ्योऽपिताच्छीक्यादिषु विधानाय नियमाय चोपयोक्ष्यते । तेन चरादिषु 
चरमाणादिरूपमपूे ध्यति । पचादिषु पचमानादिनियमश्च फकति ताच्छी- 
स्यादिष्ब्षु । तथाचोदादरणं कारिकायां -- चरमाणौ बहमानाबिति । 
दं ताच्छीस्य उदादरणम्‌ । वयोवचने -- कीद कवलं परयस्ममानाः । 
धरौ -- कतीह हिखमाना इत्यादुदाहरणानि ॥ अङच्छृवतीति । न द्वच 
मृच्छ , तद्स्येति मतुपि रूपमिदम्‌ । शृङ्धार्योस््तरेक भसिनेप्वि - 
त्वादभाप्तविधये धरिरुमयपदिखेऽपि नियमार्थं चाथविशरेषे बुचनम्‌ । उदाहर- 
णानि कारिकया -- 

८“सान्दीपनेरधीयन्‌ यो षार्यश्चलिडः कक्षः । 
अबोधयत्‌ कुचेकादीन्‌ स विध्यामाधबोऽवतात्‌ ॥ 

द्विषोऽभित्र इति । उभयपदितवेऽप्यथविरेषे विडो नियमा बनम्‌ । तरदु- 
च्यते - देशि पतिं भार्येति । तिडवेति । रत्रन्तस्योदाहरणं माषे यथा -- 


ददखण्डः | = ५५, 
| सुञो यज्ञसंयोगे (३. २. १६२) 
 अंगोऽस्थिस्‌ धोत्ये शद स्यात्‌ । 'खादिभ्यः शलुः (३-१-७३) 
इति शज्विषये इनुः। भोरपि शिवेन डिन्खाद्‌ भातोरगुणः। सुनु अत्‌। 
` अतुङि्ेन श्रोगीणामावाद्‌ आव श्नु--' (६-४-७७) दत्युगडि प्रते ॥ 
हृदनुवोः सावधातुके (६. ४. ८७) 
हुश्तुबोरनेकाचोरसेयोगपूवस्योव्स्याजादौ सार्वधातुके पर 
यण्‌ स्यात्‌ । सुन्वन यजञमानः। यज्घसंयोगामवे सुनोत्यौषधमित्येव । 
तये गेद्तिकरैत्विक्तयेऽपि न । अभ्वयुः सुनोति ॥ 
अहेः प्ररांसायाम्‌ (१. २. १३३) 
शद्‌ स्थात्‌ । पजमरैन्‌ दिजः । अभशस्ते तु बधमरति चोरः॥ 
आ केस्तच्छीरुतद्धमेतत्साधुकारिषु (३, २. १३४) 
इतः परं किविपपयैन्ताः प्रत्यया एष्वर्थेषु स्युः ॥ 
तुन्‌ (३, २. १३५) ` 
एष्वथैषु सवेधातोस्वृन्‌ स्यात्‌ । 
तच्छीरे रक्षिता इृष्णस्तद्धमेण्यवित। सृषः 
तिता बल्ममित्येवं साधुकारिणि करवैरि ॥ 
“धियक्षमागेनाहतः पर्थनाथ द्विषन्‌ सुरम्‌ । 
अमिचें प्रतिष्ठापुरासीत्‌ कार्यद्रयाकुलः ॥'' 
द्विषः चदुर्े'ति विकर्पेन षष्ठीपतिषेषाविह सुरं द्विषन्निति ॥ भुज इति । 
सर्वे डन्वन्त इति कारिका । साक्षाद्‌ यज्घेसम्बन्धे यजमानानां वाचकमिदम्‌ । 
तेन याजकैष तिव । स्फा्टं च संयोगमरहणमस्येदमित्यपि काशिका । 
` तदा -- संयोगोक्तेरीतििक्स्वेऽपि नेति ॥ अहैः प्रशेसायाम्‌ । 
“'बहेतामम्रणीः कृष्णो मान्योऽन्यो वषमति ।* 
इति भः । अये शतेवान्यत्र तिडेषेति नियभे; फलितः ॥ विवकपर्थेन्ता 
इति । ७ं। केरितयत्राङ्‌ अंभिविर्धावित्याशयः । तंच्छष्देन धातवः परागूर्यते । 
१. नीः शि" १, पः 


भि पि 0 





५६ ` सम्याख्ये क्रियासरव्॑व 
अत्र शृरयुक्ता होतृपोश्रादयः उणादौ वक्ष्यन्ते ॥ 
अलुदजनिराङ्ञप्रजनोखनचोत्पतोन्मदरुष्यपत्रपवुतु - 
वृधुसहचर इष्णुच्‌ (३, २. १३६) 
` . अलंकृजादिभ्यस्तच्छीलादाविष्णुच स्यात्‌ । गुणः । अलङ्क- 
रिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजनिष्णुः । उत्पचिष्णुः । उत्पतिष्णुः । 
उत्पदेति माधवपाटातं उरस्प्तिश्चीर इत्पदिष्णुः । उन्मदिष्णुः । 
रोचिष्णु, । अपत्रपिष्णु, । वर्तिष्णुः । वर्धिष्णुः । सारिष्णुः। चरिष्णुः | 
"गेष्छन्दाि' (३-२ १३७) इति गण्यन्तादिष्णुच्‌ ोकेऽप्यरतीति 
कौथुदी । कारि इष्णु 1 णिरोपे प्रप्त, 
अयामन्तास्वाय्योल्विष्णुष॒ (६, ४. ५५) 


आम्‌ अन्त इत्यादिष्‌ परेषु णरयदेशः स्थात्‌ । कारयिष्णुः । 
धारयिष्णु; । 'युबथ' (३-२-१२८) इतीष्णुनपि रोके पाधवोक्तः 
भविष्णुः प्रभविष्णु; । चकारादन्येभ्यश्च । चानिष्णुः क्षयिष्णु 
आतपसेविष्णुः प्रसिष्णुश्च माधवोक्तः ॥ 

ग्छाजिस्थश्च क्स्तुः (३. २. १६३९) 

तक्तियाश्चीकः तक्तियाधर्मः तक्ियासाधुकारीत्यथंः । सीरं स्वभावः, धभ 
आचारः, साधुकारिता यथावत्‌ प्रवर्तनमिति तेषामर्थः ॥ ठन्‌ स्यादिति । 
नकारः स्वराः । रक्षिता ष्ण इति । रक्षणस्वमाववान्‌ कृष्ण हति भावः । 
एवमन्यत्रापि -- अवनघमो नृषः, साधुवसनक्रियाकतौ देवदच्च इत्यादि 
बोध्यम्‌ । दस्युक्ता इति । “तृन्विधादृतििक्च चानुपसगेस्येःति वचनेन सिद्धाः 
इति शेषः ॥ -अछङ्छनित्यादि । प्रसिद्धा  करोतिरेब र्ण, न हिंसार्थस्य । 
कौुदीति । परक्रियाकौय॒दी ॥ अयादेशच इति । गेररोपे पर्यवसानम्‌ । 
भुवश्च । योगविभाग उत्तरार्थः । तत्फकं (तृत्तत्न वक्ष्यते । छोक इति । 
छन्दसीत्यननुदृत्तेः। “जगष्मभोरममबिष्णु वेष्णबस्‌, "विष्णवे प्रभविष्णवः 
इत्यादयः ककिपरयोगा व्रटन्याः । युनश्वेति 
जानिष्णुना रोहितचन्दनेने'ति पयोगः काश्चिकायां साबितः.। भष्ये 
नेवभाभीयते ॥.गलाजिस्यश्च कुः । छन्दसीति निवृत्तमिति मनसि इत्याद- 





हत्वण्डः । ५७ 
एभ्यो धु क्स्नुः स्यात्‌ । ग्लास्नुः जिष्णुः स्थास्नुः । अर 
'धुमास्था-- ' (६-४-६६) इतीत्वे भातत स्थ द्यंत्राकारप्र शेषात्‌ आदन्त- 
स्येव स्थाधातोः क्स्तुः । युषस्ते भूष्णुः । श्रदुकः फिति' (७-२-११) 
हति इडभावः, ॥ 
चरसिगुधिधृषिक्षिपेः क्नुः (३. २. १४०) 
किादगुणः। नेद्वक्षि-' (७-२-८) इत्यनिर्त्वम्‌ । त्रस्तः 
गरध्नुः धृष्णुः धिप्नुः । 'म्टाक्षिपचिपरिभ्रजिभ्यः स्युरि'ति भोजः । 
म्छास्तुः । अक्रितवाद्‌ गुणः, षत्वे, कषेष्णुः । कुतं, पर्णः । पृने्वदधि, 
व्रादिषत्वं षोः क; सि । परिमाश्ष्णुः ॥ 
राभिदयश्टाभ्यो घिनुण्‌ (३. १. १४१) 
शमादिभ्योऽष्टभ्यो धातुभ्यो धिलुण्‌ स्यात्‌ । षः कुत्वाथेः । 
उकारः उगिचखार्थः। णो पृदुष्य्थः ॥ 
मान्ते 'नोदात्तोपदेशे'त्यवृद्धित्वं शमी तमी । 
दमी क्षेमी भ्रभी बृद्धो माद्री चापि रमी इमी ॥ 
८भ्यो भुवश्च क्स्नुः स्यादिति । खाधातोः क्स्नोः कित्वमा्निवयखवं प्रस- 
जदू वारायेतुं माप्य वृत्त्यादौ च गित्त्वमेवाधरितम्‌ । वथा जिष्ण्वादौ गुणं 
मूष्ण्वादाविटे च प्रतिबन्धं कडिति च, “धुकः कितीःत्यनयोगैकारप्केषे- 
ऽप्यादहतः । अयमन्यो खविष्ठः पन्थाः-- यत्‌ स्थाधातवेव प्रकृतसूत्रे भाकार- 
प्ररेवादाकारान्तसव क्स्नुः नतु प्म्भविष्यद्विकारेणेकारान्ततां परसिपयमान- 
सेस्याशयेनाह -- अ।कारपेषादिति ॥ भोज इति । गङास्थाधातोः 
रहते पाणिनिवचनेनैव सिद्धत्वात्‌ परिशेषवचनमिदं म्लाक्षीत्यादि । वस्तुतो 
भोजसुत्रं वु "साम्डास्थाक्षिपचिपरिम्‌जिभ्य : स्नुरि'त्येव । परिसह चरणात्‌ केव- 
रस्म मार्शनेदम्‌॥ नोदात्ोपदेशेति । "नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचभेरि'ति 
सम्पूमै स्तम्‌ । अननोपधावद्धिः प्रतिषिध्यते । तदाह -- अवृद्धिस्वमिति । 
मिना हि परपसिदहपवङ्छती दृष्टिः ॥ देति काठ ' 
"कामे, क्षाम्यतु यः कषमीः इति माघः ॥ विदुणि परक्रियाका्ै करिकप, 


न्‌ ० भमि ०-= नन ०५ भके 
ता हि [71 वि 


१, ष्व्‌; क्नुः, २. दाका गर पारः. 
% 


५८ सव्यास्ये भक्रियास्वसव 
सम्प्रचायुरुधाड्यमाड्यसपरिसससृुजपरिदेविसञ्ञ्वर- 
परिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरियुहदुषषिषद्रूहदुहयुजाकीड- 
विविचलयजरजभजातिचरापचरायुषाम्याहन श्च (३, २. १४२) 
एभ्पस्तच्छीटादो धिजुण्‌ स्यात्‌ । 
एषु डत्वं चजान्तानां गुणास्त्विगुपधे भवेत्‌ । 
अशनन्ते चाप्यदुपधे वृद्धिः स्यादिति योज्यताम्‌ ॥ 
सम्पर्की । अनुरोधी । आङ्पृवों यपियसी । आयामी । भायासी । 
“वु देवने' परिदेषी । रञ्जेनिपातनान्नरोपः, रागी । अभ्याघाती । 
संव्यनुपेषु घदतेः प्रयसे: सवसेशेजेः । 
समरभ्योश्चश इत्यादि बहुभ्यः प्राह मोजराई्‌ ॥ 
वौ कषटसकल्थस्रम्भः (१. २. १४३) 
विकाषी हन्ता । विकासी । विकत्थी । विस्रम्भी । बो कसे'ति 
प।डद्‌ विकासीति शकासवेस्ते ॥ 
अपे च टषः (३. २. १४४) 
छषेरपे चो च धिल्ुण्‌ । अपलाषी । विलाषी ॥ 
रङगृहाति -- एषु कुत्वमिव्यादिना । कुतं "चजोः छु पिण्यतोः' इति 
त्त्वात्‌ । बरद्धिणित्वनिबन्धना । सम्पकीं । अर्थे द्ये वा भेदाभावाद्‌ 
धादिकस्यादादि्कस्य च सामाम्यतो ग्रहणम्‌ । कारिकायां तु रुषादिरेवा- 
एनविकरणतया गद्यत इदयक्तम्‌ । परिदेवीति । देष देवने इति भ्वदिरेवं 
षृहणं, न तु दिवेः । तत्र देवीति निर्दिष्टलवासम्भपात्‌ । 'सेन्यनुपरषु वदः"; 
'्म्पयोवैसः', 'समत्यपामिन्यभिषु चरः, इत्यादिभिरनेकेः भत्रैरुपपादितोऽथः 
भोजराजेन सरस्वेतीकण्डामरणे निगमित इति कारिकया सङ्गृहति - 
ध्यनुपेष्विति ॥ विकासीति । सूत्रे कषेः प्राक्‌ कसिमपि पितं मन्यते सवै- 
प्वकारः । भोजश्च मुक्तकण्ठमेवे सूत्रयति -- “बो विचक्थश्न्भुकषकसंरु- 
प्रहनिभ्यः,' इति । तन्मते विवेकी विकासी विधातीति स्वरसतः सिध्यति । 
“अविवेकि कुचद्वन्रं हन्तु नाम जगत्रयम्‌ ।" 








हृत्सण्डः । ५१ 
म्र खपसुदमथवदषसः (३, २. १४५) 
प्रलापी प्रस्लावीत्यादि । प्रे रषद" इति माभवोक्तपाे प्रसारी ॥ 
 निन्दहिसद्धिशल्राद्विनाशपरिक्षिपपरिरटपरिवादिव्या- 
` भाषासूयो वुञ्‌ (३. २. १४६) 
बोरकः । निन्दकः शकः इत्यादि । ण्वुला सिद्वेऽप्ुक्तिस्त. 
च्छीरादो प्वुगूतृजादेरभावात्‌ । अनेकारम्यश्च वृज्‌ भोजोक्तः । 
दुरिद्रायकः जागरकः । जाग्रोऽवि-' (७-३-८५)इति गुणः । 
देविक्रुशोश्ोप्रसगे (३. २. १४७१ 
प्रदेवायितुं श्षीरमस्येति भदेवकः । आक्रोशकः ॥ 
चरुनशब्दाथदकर्मकाद्‌ -युच्‌ (२. २. १४८) 
चलनशीरश्चलनः । कम्पनः । शब्दनः । रणनः । सकर्मकात्‌ 
त॒ पठिता विद्याम्‌ । हारावरीलोरनः शुवनक्षोभण इत्यादौ तु णिचि 
सकमेकत्वात्‌ “कृलल्युटो बहुरम्‌ (३-२.११३) इति कतेरि स्युडेव ॥ 


~~~ +~ >~ ~~ 





~~ णा भतन ताक ४,५,,००१०१०.००७४१ 


हत्यामाणकीयाः । ' 'विकासिवक्ताञ्जविकाशितासाः'' इति देवीमाहात्म्यम्‌ ॥ 
स्विति । केचिदत्र ख इति ऋकारान्तपाठमभ्युपयन्ति | तन्मते प्रसारी सिद्धः। 
तदाह -- माधवोक्तेति । वस इत्यटगिकरणस्य निवासाथंस्य प्रहरणं, न 
उमिकरणस्याच्छादनाथैस्य । तेन प्रवासीति देशान्तरनिव।सिनि ॥ अभा- 
वादिति । भनेनेव बुमुविधानेन ताच्छीकिकेषु वासरूपन्यायन तृजुदयो न 
भवन्तीति वृत्तिकारः । ज्ञापकसिद्धस्यासवैत्रिकतवात्‌ 
८“कामक्रोधौ मनुष्याणां सादितारो वृकाविव ।' 

इत्यादयः सिध्यन्ति । भो जोक्त इति । इत्थं च तदीयं सूत्र - निन्द 
सङ्किदराखादबिनारिव्यामाषासूयानेकाज्भ्यो बुम्‌ । (अध्या १, पा १. 
सु° २१७१) इति ॥ चलन इति । लियं चलनेत्यादिशपं टाप । पठिता 
विद्याम्‌ । शन्दाथत्वात्‌ पठेः । स्युडेवेति । ततः लियां रोरुनी को णीति 


१ श ग, षाठ 








६५ सम्याल्ये प्रक्रियासवैस््े 
अनुदात्तेतथ हखादेः (१. २, १४९) 
अकमंकादेव । स्पधेनः। 
अनादेस्त्वेधितेलेव बाधितेति सकक्‌ । 
तथानुदाततेदभ्योऽन्यत्र सेद्धेति प्रस्युदाहतिः ॥ 
जुचड्कम्यदन्द्रम्यसगधिञ्वरृशुचषपतपद्‌ः (३. २, १५०) 
एभ्योऽपि युच्‌। जुः स्रो वेगाः । जवनः । चङ्क्रम्य अन, 
यस्य हः (६. ४. ४९) 
हल; परस्य यशचब्दस्याधधातुके परे आदिरोपः स्यात्‌ । चङ्‌ 
क्रम्‌ अ अन। पुनरतो रोपः। चङ्क्रमणः । एवै दन्द्रमणः । गत्यथ।त्‌ 
कुटिल गत्यर्थे यडन्तावेती । सरणः, गधेन इत्यादि ॥ 
कुधमण्डार्थेभ्यश्च (३. २. १५१) 
फरोधार्यभ्यो भूषणार्थभ्यश्च युच । क्रोधनः। कोपनः। मण्डनः । 
भूषणः ॥ 
न यः (३. २. १५२) 
यान्ताद्ातोरनदात्तेखान पप्र युज न । आप्यायिता । 
स्फापिता ॥ 
सूददोपदीक्षश्च (३. २. १५२) 
यज न । बदिता। दीधिता। दीक्षिता । मधुष्रदनस्तु नन्धादिः। 
टषपतपदुस्थामूब्ृषहनक्मगमशभ्य उकञ्‌ (३. २. १५४) 
अभिलापुकः । पातुकः । प्रतिपादुकी ज्ञाता । स्थायुकः 
भावुकः । वपृफः । घातुकः । कायुकः । गायकः । शासको हन्ता ॥ 


भोदति धो ५३१७ अद 


डीबन्तरूपं वोध्यम्‌ । श्षोमणश्चपणीनामि'ति बेदिकविधो प्रयोगः ॥ हा 
देरिति । आदिम्रदणादनेकाचोऽपि गर्यन्त इति पक्षे जुगुप्धनः मीमांसन 
व्यादि चोदाहरणम्‌ ॥ आदिरो प इति । अदिः परस्येत्यादिः ॥ नन्द्रादि- 
रिति । भोजम्तु ण्यन्तात्‌ क्रे ल्युः नन्ादिष वा द्रक्ष्यत इत्याह ॥ ज्ञाते- 
ति । प्रतिपद्यत इति प्रतिपादुकः इति कतरि ग्युत्पत्तिरिति भावः । 


॥ [विपी कि) । । | 1 पिपी नि 








थ न 9 नन भु 


षार्थे' क, पा 


करण्डः ६१. 
जल्पभिक्षकुटटण्टवङः षाकन्‌ (३. २. १५५) 


लटपाकः । भिक्षाकः । कुटटाकः छेत्ता । दुण्टाकः स्तेयक्नीलः । 
वराको याचिता । पिष्छात्र डप्‌ जस्पा्कात्यादि ॥ 
प्रजोरिनिः (३. २. १५६) 


क, कन 


प्रपूबोज्जुधातरिनिः । प्रजवी ॥ 
जिरक्षिविश्रीण्वमाव्यथाभ्यमपरिभप्रसूभ्यश्च (३. २. १५७) 


इनिः स्यात्‌ । जयी । आदरी । क्षयी । विश्रयी । ण्‌ , अन्वयी । 

वमी । अव्यथी । अभ्यभ्यरभिगन्ताद्रोरधा व। । परिभवी । पू प्ररणे', 
प्रसवी ॥ 

स्पहिगरहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्ाभ्य आदुच्‌ (३. २. १५८) 


आद्याक्चयः स्वाथण्यन्ताः। अ१ामन्त--*(&-४-५५)इत्यया 
देशः । स्पृहयाुः । गृहयादुः । पतयादधुरित्पादि । दोङ वाच्यम्‌ 
वा० ३-२-१५८) शयुः ॥ 


पिः भ न न 2 


"'उत्पादुकष्चुत्तडातान्‌ पन्थानापदुकन्‌ गृहम्‌ । 
सन्तप्ये विशन्‌ भतृश् भवान्नायमिटापुका ॥ 
प्रमावुकेन भक्तेन भवोपस्थायुका द्विजान्‌ । 
प्रिताहते प्रदातृणां वषुकाः सवसम्पद्‌ः ॥" 
इति सुभद्रादरणम्‌॥ स्तेयशीख इति । त्रियुवनकुरीठण्टाकानामि' ति, मुररिः। 
ङीषिति । “पषापि स्वगुणानुरूपरमणामावाद्‌ वराकी हते'त्याभाणकीयाः । 
जस्पाकीति । “जल्पकीमिः सहा्तीन' इति भट्टिः । उकजन्ते डीषभावात्‌ 
“कामुका एने कियो भवन्ती 7 राबन्तमेव वृत्ताबुदाहरणम्‌ ॥ जिरक्षपत्यादि । 
(“जयी विषयिणां नित्यमव्यथी तेजसो वमी । 
आदरी सनियख्यानां परिभन्यसतां भव ॥”' 
इति सुमद्रादरणम्‌ ॥ स्वाथेण्यन्ता इति । छह रईप््ायाम्‌ , गृह अहणेः, 
'पत गतौ' इति कथायन्तर्मता अदन्ताश्च । अतो नोपधाघरृद्धिः । अत उदाह- 
रति -- स्पृहयादुरित्यादि । शीङ चाच्यमिति । भोजस्तु ५... शीङ्‌- 
श्रद्धाम्य भादुजिति सूत्र एव शएीडङ्मपाडीत्‌ । 


६२ स्यास्य प्रक्रियासर्वस्व 
दाधेटसिशदसदो रः (६. २. १५९) 


दानश्चीरो दार! । षेटः आत्वं धारः । बन्धनश्नीलः सेरु! । 
शदिरक्ताथेः । शुः शरो धटो वा । सदुः ॥ 
सृघस्यदः क्मरच्‌ (३, २. १६०} 
कित्वादगुणः । सृमरः । घस्मरः । अद्मरः ॥ 
भञ्जभासमिदो घुरच्‌ (३. २, १६१) 
भञ्जेः कमेकतेर्यव । पिखाज्जस्य कुः । स्वयं मञ्चननश्चीलो 
मङ्करः । भासुरः । मेदुरः ॥ 
विदिभिदिच्छिदेः कुरच्‌ (३. २. १६२) 
किच्वादगुणः । ज्ञानशीखो विदुरः । भिदुरः । छिदुरः । द्वौ 
(“धनेभ्यः स्पृहयादटुभ्यस्तीर्थप्वथचयं त्यज । 
दयाटुगरहयाभ्यः पतयाद्ुभ्य ईप्सितम्‌ ॥ 
शनिद्राटरतनद्रारशयाठः सदा भव । 
शद्धाटरीहमानो बा स्वानर्थान्‌ प्रप्ते ॥', 
इति सुभद्रादरणम्‌ ॥ धारः । पानशीटः । 'धार्वैत्सो मातरमिति कारिका । 
बन्धनश्चीरु इति । “षिञ्‌ बन्धन! इति दनुविकरणस्येदं रूपम्‌ । भिनोतीति 
सेरिति ब्युतयत्तिः । गुणेन सेरः । 
““सद्ुवित्तास्तमेक्षन्त गात्रैः सोकेन शत्रुभिः । 
.. सेरु मनोगुणेः पोरा दारूमथौनभीप्सितान्‌ ॥'' 
दति सुमब्रादरणम्‌॥ घस्मर इति । श्रुसङ्खातघस्मर' इति मदीये चित्रोदयमणौ । 
(भक्षको पस्मरोऽग्मरः इत्यमरः । 
(चकार धूसरं व्योम समरं सरणो जनः । 
इति सुमद्राहरणम्‌ ॥ कमैकार्यैवेति । "भज्ञेः कर्मकर्तरी' ति भोजसूत्रम्‌ । 
भासमिदोरकभेकत्वात्‌ तततस्ययोगक्षेमतया प्रयोगख्ाभाग्याचचेदं विवरणभू । 
भज्यते स्वयमेवेति भङ्करं काष्ठम्‌ । 
““रुपूकरिष्यज्नतिभारभह्करामम्‌ किल त्वं त्रिदिवादवातरः ।'' 
इति माधः ॥ ज्ञानशीर इति। विदुरे कौरवे योगरूढोऽयमिति भावः । छिडुर 


ईति । 





कृत्छण्डः । ६३ 


कमैकरपरीति दृतिः । कररयपीति हरमाधवौ । व्यथः सम्भसारणं चेति 
माधवः । व्यथाङ्गीरो विधुरः । विधुरस्तूणदेः स्यात्‌ ॥ 
इणनशिजिसतिभ्यः करप्‌ (२. २. १६३) 
पित््वात्‌ तुक्‌ । उदित्वरः । नश्वर! । जित्वरः । सत्वरः ॥ 
गत्वरथ (३. २. १६४) 
गमेः करबयम्‌ ॥ 
जागुरूकः (३. २. १६५) 
जागरृधातोः उकः स्यात्‌ । गुणः । जागरूकः ॥ 


जा 0 0 क ज ----> 1-9-७१ 


“'प्रियतमाय वपुगुरूमत्सरच्छिदुरयादुरयाचितमङ्गनाः 1" 
इति माधः । वृत्तिरिति । भज्ञेः कमेकतेरि", 'छिदिमिदिभ्यां कुरच्‌” इति 
मोजवचनम्‌ । कतेयेपीति बदतोहरमाधषयोः -- "दोषान्धकारभिदुरः,, 
'इप्ायिवक्षरिछदुरः' इत्यादयः प्रयोगाः स्वारस्येनेव सिध्यन्ति । 
धन्येषां तु बहुत्रीहिः शरणीकरणीय इ्यरम्‌ । उणादे; स्थादिति । 
व्यधेः सम्प्रसारणं कुरश्च वक्तव्यः इति बचनात्‌ सिद्धि वृत्तिकार 
मह ॥ जित्वरः सत्वर इति "नेड्‌ व्ञी'तीण्निषेधः । कलियां करबन्ततया डीपि 
जित्वरीत्यादि शूषम्‌ । | 

“मेदुरोरसिजाभोगभङ्गरोदरवाश्षिकाः । 
म॒ भावविदुरोपाखद्रारनारीरभीष्वरीः ॥ 
पप्वरेषु नखस्परमिदुरस्तनमण्डलः । 
हीनश्रीः सुरख्ीणां जित्वरी रूपसम्पदा ॥"। 
इति युभद्राहरणम्‌ ॥ गत्वरथेति । जनुनासिकलोपः करपूप्रत्ययश्च सहं निपा- 
त्येते । भोजस्तु "गमेस चे'ति तकारमन्तदेद्चं विधायानुनािकरोपफरमा- 
मयति । जागुधातोरिति । व्युखस्ानामिदं जागुरूक इति रूपं नतु निपातन. 
मित्या्ययः । भन्यथोत्तरस्‌त्र ऊकसयाननुदतिप्रसङ्गः । बहुलाधिकाराञ्जाग- 
सितिापर्रा्रादिति मोजः । 
"ज्गीगरूको भबास्ायु तं गल्वरमतिस्तिति । 
न्रसमरं तमिद्युक्ता पौरो निवदृते जनः ॥ 


६४ सम्याष्ये प्रक्रियासर्वस्व | 
यजजपदशां यङः (३. २. १६५) 


यडनन्तानामिपामूकः स्यात्‌ । जयदो; ुत्सने यङ्‌ । यायज्य 
जञ्जप्य, दन्दश्य इति स्थिते ' य्य इछः' (६-४-४९) इति यरोपः। 
अतो रोषः { यायजूकः । जञ्जपूकः । दन्दशूकः सपः । रिष्ठमत्रे- 
ऽप्याह भद्विः । वदथ मोजः । वावदूकः ॥ 
नमिकम्पिरम्यजसकमहिसदीपो रः (१. २. १६७) 
नम्रः । कम्पः । स्मेरः । जसु मोक्षणे' । न मुञ्चति कारमित्य- 
जसो नित्यः । कम्रः कामुकः । कमेण्यपि दण्डनाथः । कम्रं खम्‌ । 
हिंसः, दीप्रः ॥ 
सनाशसमिक्ष उः (३. २. १६८) 
सन्नन्तादाश्चसिभिष्षिम्यामप्युः स्याद्‌ ¦ वुभूष उ । अतो लोपः 
घुभूषुः । चिकीपः । इच्छाकीर आश्गुः । भिक्षुः । अभूयुरणादो ॥ 
इति सुभद्राहरणम्‌ ॥ जपद शोरिति । टपसदचरजपयमदहदश्गृभ्यो भाब- 
गहीयामि'ति देषः । भष्टिरिति । इयं हि तदीयमुदादरणं -- 
“तं जागद्कः कर्येषु दन्दद्युकरिपुं कपिः । 
जाकम्परं मारुतिदीर नम्रः प्रावेशयद्‌ गुहाम्‌ ॥'" 
दति । दन्दशुकरिपुं दहिक्लारिमिति तदृव्याघ्या जयमङ्गला । दंशस्याविव- 
कषणेन निन्यायां हिंसायां पयैवसितमिति यावत्‌ । बदेश्चेति । 'यजजपिदशिव- 
दिभ्यो यड" इति भोजसृश्रम्‌ । 'वाबदृकोऽतिवक्तरी'त्यमरः ॥ कुष्र इवि । 
(कमिता कामुकोऽनुकः । कमनः कामपितामीकः कमनः कामनोऽभिक' इत्यमरः। 
दण्डनाथ इति । भाजकरृतसरखतीकण्ठाभरणव्या एयातायम्‌ । बहुलाधिकारात 
कमनः करमण्यपी'ति तद्वचनम्‌ । कम्रं मुखमिति कर्मण्युदाहरणमिदं मुषम्या.- 
चेतनघ्वात्‌ । 
''कम्नो निगदा कट द[4. धरवधूजनः । 
धीरं तस्य तद्ध चित्तं [जहीपुरपि नारव ॥"' 
हति सुभद्राहरणे । अत्र आकल्यैरितयल्य पूचत्राप्यन्वये कम्र इति कर्मण्यप्यु- 
दाहरणम्‌ ॥ सन्नन्तादेति । मरेसाभिक्षिवनायं सन्‌ कश्चन एरथगधापुरिति 


कुत्सण्डः । ६५५ 


विन्दुरिच्छुः (३. २. १६९) 

ज्ञानशीलो विन्दुः । इच्छाशील इच्छुः । (भाषायां पाजङ्कन्‌. 
सुजनिगमिनमिभ्यः किंकिना वाच्या छिडवच्चः (व।, ३-२-१७१) । 
दयोः स्वरे भेदः । किच्वादाष्ोपः । छिद्वाद्‌ द्विस्वं पवत्‌ । 
द धित । कृजो यणि कृते स्थानि्खाद्‌ द्विखम्‌ । उरदतादि । 
चक्रिः । सस्िः। जनेः 'गमहन'-- (8-४-९८) इत्युपधालोपादि गमि 
कसुवत्‌। नस्य चुत्म्‌। जाज्ञेः। नमेर्दिसखे (अत एकहस्मध्य' -- (8-४- 
१२०) शत्येत्वाभ्यासलोपो । नेमिः । 'सासदिवावदहि चाचकिपापतीनां 
निपातनम्‌" (वा० ३-२-१७१) इति वारत्तकाद्‌ यङन्तभ्यस्तम्यः 
किकिनौ ॥ 

स्वपितुषोनोजङ्‌ (३. २. १७२) 

खय्मन्‌। पदसे सश्र स्वापश्चालः । डन्त्रादगुणः णत्वम्‌ । 
दष्णक्‌। "धपे वास्यम्‌, (वा । (पृषेश्च वास्यम्‌! (वा० ३-२-१७२) । धृष्णक्‌ ॥ 
मावः, व्यापिन्यायादनभिर्धानाच्च । "अथ रिरंसुमुं युगपद्विरावि'ति। माघः। 
आश्चयुरा्ंसितरि' इयमरः । "नहि भिष्ुकाः सन्ती।ते स्थाल्या वा नाधि- 
भ्रियन्त! इति पतञ्जकिः; । अप्रुयुरिति । कण्ड्वादिभ्यो यक्‌ । उणादिषरकं 
उनूप्रत्यये सिद्धमिदम्‌ । 

इदं तु तं गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।'' 

इति गीत। ॥ ज्ञानञ्ञाल इति । अपां बिन्दुरि्यादि तु विन्देरवयवा्थदौणा- 
दिक उरिति दण्डनाथः । इच्छुरिति । अनिच्छवोऽषीश्वरकल्पन।बरदिच्छन्ति 
कु्बन्ति फलाय मानवाः! इति कल्पनावदह्ी । भाषायामिति । "आदगमह्‌- 
नजनः किन रिद्‌ चेति सूत्रस्थमिदं वार्तिकम्‌ । ऽथगवचनेन आदहगम- 
हनजनां छन्दस्येव प्रायः प्रयोग इति कभ्यते । सामान्यतः सर्वेषामाकारान्तानां 
दापाप्रभृतीनाम्‌, ऋकारान्तानां भृषरप्रमृतीनां हन्तश्च छन्द्ि, विरिप्य 
धश्चातोराशारान्तस्य कलेः ऋकारान्तयोः जनिगम्याभाषायामपि, नमेमा- 
पायमिदेति निवेकः फरङ्तिः । सासहीव्यादि । 





[1 । 9 जक ० 


. भनिनमि' इति ेररवमम॑देवीयषाडः, 
1 


६६ सब्याख्ये प्रक्रियासर्वस्व 
शृबन्द्ोरारः (३, २. १७२) 
गुणः । शरार्दितः । वन्दारुः ॥ 
भियः कुक्टुकने। (३. २. १७४) 
कित्वादगुणः । भीरुः । भीलुकः । श्रुकन्नपि वाच्थः' । (व्रा० 
३-२-१७०) भीरुकः । 
स्थेराभासपिसकसो वरच्‌ (२. २. १७५) 


स्थावरः । इश्वरः । सियामीश्वरा । ईश्वरीति ईश्वन्‌श।त्‌ 
न्स न्रे, क = ५ भ 
ङव्रो । ओंणदिरो वरद्‌ ब्‌ । भास्वरः । "पिच गतौ । पेस्वरः । 
विकस्वरः । प्रवदनश्ीखः प्रबदर इति च कोमुदौी ॥ 
यश्च यङः (३, २, १७६) 


१ 1 श त 


(+स्वयेवरं भीगनरेन्द्रजाया दिशः पतिन प्रविवेश शेषः । 
प्रयातु भारे स निवेदय कसिनदिमहीगोरवसासहि्यैः ॥'' 
इति श्रीहर्षः ॥ स्वपितृषारिति । स्वभम्‌ शयाछर्नद्राछ्ः' इति, टम्बेोऽभि - 
लाषुकस्तृष्णगि'ति चामरः । 
("तं विन्दुरिति विद्भांसो चदान्य इति भिक्षवः । 
आसन्नस्वम्रजं वीरमनुत्राजतुमिच्छवः ॥' 
इति सुभद्राहरणम्‌ ॥ शरारर्हिंघ्च इति । अयमेव विपे विररास्विंशरण- 
रीः । "विरारारुमाषकृषिभूषिता धराः इति काविरीतीरवणनम्‌ ॥ ककन्नपि 
वाच्य इति । भियः क्रुकन्‌ क्ठुकन्‌, इति भोजः । 'भीरुकभारवाणि मूरि- 
काननानि इति गीतिका । 
'मीरुम्रामोपशल्येषु वन्दारुजनमागतम्‌ । 
विकस्वरमुखाऽगच्छद्‌ बिभ्राणो भास्वरं धनुः ॥" 
इति घुभद्राहरणम्‌ ॥ पितेति ! "पिस पेड गतावि'ति भौवदिकयोरुभयोः 
सामान्यग्रहणम्‌ । पेस्वर इति रूपम्‌ । उमयपषटे फलं तु पिषिसितुः पिषि- 
सरदुरिति ख्टि स्पभदः । ङौव्रानितते । "बनो र वे्ादिः । वर 
वेति । रित््वात्‌ सीपूसिरद्धिरिति भावः । 


करुत्खण्डः | ६७ 
यङनन्ताद्‌ याधातोैरच्‌ स्यात्‌ । चकाराद्‌ यङऽकौटिस्थाथतं 
चेति माधवः । याय।य वर । अतो लोपः । यायाय्‌ वर शोपा 
भ्योः-- (६-१-६६) इति यणोपः । गुक्लगतिश'रो यायावरः ॥ 
ञ्राजभासघुवदययताजपजूभ्रावस्तवः कष्‌ (३. २. १ 9.9) 
एभ्यस्तनच्छीषखादां किप स्यात्‌ । किपः सवेखोपः ' विभ्राजञ । 
पद्ल | व्रश्चादिषः । विभ्रार्‌ । भाः । धुव । राल्लोपः । धर । पद्म 
वोः (८-२-७६)हति दीथेः। धूति हिनस्ति बोट।रमिति धूः धुरा । 
विद्युत्‌ । इन्‌ । पदत्वे कुल्चर्तवे । उक्‌ बन्यान्‌ । भावे तु सम्पदादि- 
कविवर वक्ष्यते । प उदोष्यपुवेस्य'८७ ?.१०२)दप्युरवम्‌ । पुर । पदत्वे 
पूः । जूः इति निपातनाद्‌ दधेः । अद्रीयेषाठे तृच्तरघुत्राद्‌ दश्यत 
इत्यनुवृर्था दीपः । जूः जुवा । ग्रावस्तुनासलिक्‌ ॥ 
‹जङ्गमस्थावरपाणिशचरण्योऽथ ययो क्रमात्‌ । 
पेस्वरानुचरोऽरण्यममर्धरनन्दनः ॥ 
इति सुभद्राहरणम्‌ ॥ माधव इति । भनुक्तसुचयाथतवाचकारस्य । सयु- 
चीयम(नानां समानश्रोगक्षेमत्वमावरयकमिति, विचार तु नेदं सङ्गच्छते । तदा 
अकौरिल्या्थतं प्रथोगेपाधिरमन्तव्यः। यायायू + वर इति । यश्पिऽङ्कोपस्य 
स्थानिवक््वं तु न राङ्कयम्‌ | :न पदान्ते'ति तत्र निषेधात्‌ । अहोपध्य स्थानि- 
व्वमाश्रित्य आह्ोपोऽपि प्रसरन्‌ "वरे ठत न स्थानिवदि'ति वचनेन वार- 
णीयः । भशगतिशचीक इति । सामान्यतो यज्ञोऽथमाधित्य चकारर्न्धमको 
टिल्यार्थत्वं च विचिन्त्मदम्‌ | ष 
‹'यायावरानुयातस्य स्थीयते केन संयुगे ।' 
इति रावणार्जुनीयम्‌। सचल।प॒ इति 'ल्शकति'ति ककारस्य, 'दङन्त्य'मिति 
पकारस्य, बेरण्क्तस्ये'स्यवारोष्टः प्रापि खेप इति भावः । विधनि फल तु प्राति- 
पदिकल्वसम्पादनेन पदत्वानुगुणपरक्रियावदात्‌ पूवेत्र विक्(रापादनमेव । यथा-- 
विभ्राज्‌ बिभ्राद्‌ यादि । बोढारमिति । तेन दुर्वहं धुरः सामान्यतो 
रक्ष्यम्‌ । अतः सुवहमथजातं न धूःपदव्यवहायं भवति । रितीति । रेफ- 
वान्तयोरुपधाया इको दीधः पदान्ते हरि चेति -तदथेः । तेन धकारोपय 
करस्य दीधः । इह पदान्ततं निमित्तम्‌ । उदोष्यति । आष्टचपूर्वो य ऋ- 
१, स््वेनि' ॐ, स, पट 


६८ सम्याश्ये प्रक्रियासर्वस्व 
अन्येभ्योऽपि हर्यते (३. २. १७८) 


उक्त।द.यभ्य)ऽपि तच्छखादिषु केवब दरयते । भित्‌ । छितं। 
दृश्यत इत्युक्तयेथादरौनं क्वचिद्‌ ` दीषाध्यपि । आयतं स्नौतीतय।- 
यतस्नूर्गोः । आयतस्त्‌रेति स्तातेर।ह म।धवः। “वाप्यः प्रसारण" 
मिति भाष्यम्‌ । भि आ । पूहूपम्‌। थि । (हलः"(६-४.ग) इति दीर्धः 
सु ध्यान्शीरः सुधाः ! एवमाप्यायतेः 'छोपो व्याः--' (६-१-६६) 
हति यलोपे छते प्रस।२१ब्‌ । अप; । श्रीवामा।दण।द्‌। वक्ष्यते ॥ 


भुवः संज्ञान्तरयोः (१. २. १७९) 


नाम्न मध्यस्थे च वाच्ये युवः ।केवप्‌ । अभिभूः स्कन्दः । 
वषौभूः पुननवा नामोवधिः । ऋणदाने मध्यस्थः प्रतिभूः ॥ 


~ ~ ~न ५ ० ० ० 


फारस्तदन्तस्याङ्गप्य उदादेश। भवदीत्यथः । एवं ऋकारस्य खाने भवन्नयं 
रपरः सम्पद्यत उर्‌ ३।ते । "धुरा यड्ढकं।" इति भगवान्‌ पाणिभिः । निपात- 
नाद्‌ दषे इति । 'जवतेदुर्घश्च निषल्यतः इति क। रेका । 'भन्येभ्ये(ऽपि 
दयत दाति सामान्यत एव सिद्धे ताच्छीरिकिर्बाधे। मा भूदिति पंथम्बचनम्‌ । 
वासरूवविधरत्र।भावात्‌ । उक्तादिति । प्रातिलिकतया पङतितेन परिगृही- 
तादित्यथः । भित्‌ छिव इते । “के चे'ति कतरि विहितः सोपपदेभ्य 
इत्याशयेनेदम्‌ । निरुप्यद्‌।द्‌।इरणं भाष्येऽपि स्पष्टमुच्ते । किल्विधिरनुपष- 
दाथः पचेः पक्‌ , भिदेभित्‌ , छिदेः छिदि'ति । यथादरक्षनं क्वचिद्‌ दीषौ- 
द्पीति । आदिना काचेद्‌ द्विवचनं कचित्‌ सम्प्रसारणं च परिरक्ष | 
आयतस्न्‌रिति । 'प्णु प्रक्वणेः इति धातो रूपमिदम्‌ । अत्र दीर्धः । एव- 
मायतस्तूरिति साध्वसः .तेऽप्युद्‌।हरणे । कचिदसम्प्रसारणं वचेकौगिति प्रच्छेः 
प्राट्‌ इत्यादे । कचित्‌ सम्पारणं सुधीः जापीरिति । भाष्यमिति । प्रकृतसूत् 
न्यायतः सम्प्रसारणं चलत्येव हर्यते । मड्पादसम्मतोऽयं पाठः स्याद्‌ दाक्षिः 
णात्यः साधुः । क्वचिद्‌ द्विवचनम्‌ । दिद्युत्‌ जगत्‌ जुहरित्यादि । अत्र 
वचनं "छतिगागजुहतीनां दे चति । "सन्‌ सुधोः कोबिदो बुष इत्यमरः ॥ 
मध्यस्थे चेति । अन्तरशब्द।थविवरणमिवम्‌ । साक्षिणीव्य्थः । "धनिका. 
धमणयोरन्तरे यक्तिष्ठति स प्रतिमूरुच्यत” इति क।शिका । तदि बिनियते 


(न नः = अक पि पिणक मिनि णौ पि 1 11 ह 


१, धीः । धीः! एग. प 


कृस्लण्डंः । ६९ 
विप्रसभ्यो डवसंज्ञायाम्‌ (३. २. १८०) 
एभ्यः परस्य भुवाऽतन्ञायां इः स्यात्‌ । डि वाह्टिलोपः । पिचुः । 
प्रभुः । सम्बुः उद्भविता। 
सेङ्गाय। त॒ विभुः कदेचन्मित्रदर्ादिरिहेऽ्पते । 
भित्राचुगामे। भेह : इुम्थुः शेरूपको भवन्‌ ॥ 
प्टूकायेस्तु वपाभृरुदर्तशरेदनेन इः । 
उद्रन्वत्वे तु संज्ञोक्तः डिब दवाप्याह माधवः 
एवं कृपां रत्यादत्ते कृपाटरिति इभमेव्‌ 
स्पधीटुगैनथुन्नेयः स्वये भृश्ेति फेोशदी ॥ 
धः कमे।५ टन्‌ (३. २. १८१) 
धेटो धाजोऽपि कमाये टन्‌ स्यात्‌ । षे दु ुतवना्ात्‌ त्र इति 
प्रत्ययः । धेर आत्वम्‌ । षिवान्‌ उ।¶्‌ । 
तत्र बाला धर्थेन्त्येनामिति षज्चुपमतिरि 
भेषंञ्यायै दधं्येनामिति स्याद।मलकयपि । 


"नड क व 1 यरो जज म नजन ह । "प ह 1 
1 


कऋणद्‌ान इत्यादिना । 'प्रतिमूरत्तमणीधमणयोरन्तरस्थ इते दण्डनाथः । 
'स्युरुम्रकाः प्रतिमुव' इत्यमरः ॥ उद्धपितेति । सम्भोरथ॑कथनमिदम्‌ । सम्भु- 
जनिते'ति वृत्तिकारः । विभूरि(ते । पू॑सूरेण, किबन्त इति भ।वः । मित्रद- 
वीदिरितिः। इभकरमे मित्रद्रवादिभ्य उपसंरूपरानं धतुविधितुक्‌पतिषेभाथम्‌' 
इति भाष्यम्‌ । कपि तु अमि उवङ्‌ अन्यत्र तुक्‌ च स्यात भेढीह वचनं 
क्रियते । भिनद्ुरि ते भडयादामिमतः पठः । मुद्रितनाष्या रौ मितदरवादि- 
स्थिव दस्यते । सित्राचुगामोति । मित्रदररथकथनमिदम्‌ । आदिना सम्भो- 
भरहणसुदाहरति -- शम्ुरिति । मण्डर काथेप््विति । संज्ञात्वं स्फोरयतयनेन । 
अनन इरिति । असंज्ञायामिति शेषः । "वषोभ्वी कमर्द दुली"ति डीष- 
न्ततंकामायं हंस्वान्तत्वेमाश्रयणीयभिति संज्ञायामपि कचिदुदन्तं मन्यमानो 
माधवमेतमवषटम्भयति -- दवेषाप्याह माधव ईति । अनेन रभ्भुरपि संज्ञायां 
सिद्धः । भयथेवमसिद्धानपि कांश्चन शन्द।न्‌ -संगृहंते -- एवं ढृपापित्या- 
दिना । मित्रदूबदिरित्यादिभरहणस्य प्रपञ्चनमिदं सम्भाव्यते } लातिना व्धुत्पते- 
पद निमरस्तं द्रदयितैम्‌। धामोऽपीति। धा इति सामान्यम्रहणोदिति शेष; 


७७ सन्या प्रत्रियास्स्वे 
दाम्न।दासयुयुजस्तुतदसिसिचमिहपतदशनहः करणे 
(३. २. १८२) 


टन्‌ स्यात्‌ । कवबनसाधनं दात्रम्‌ देशान्तरं मेतु साधनं नेत्रम्‌ । 
शसिर्िसाथः सेदत्वादिटि प्राप्रे । 


तितुत्रतथास्तसुसरकसेषु च (७. २. ९) 


तिप्रभृतिषु दशष्ु पत्ययेष्विण्‌ न स्यत्‌ । शषस्म्‌ । तुतथादय 
उणादौ । यु मिश्रणे । योत्रम्‌ । चः ङः । योक्त रज्जुः । स्तेत्रभू । 
खारे चर । तोत्रम्‌ । सेत्रम्‌ । सेक्रम्‌ । मिहेदेत्वादि ; मेदम्‌ । पत्रम्‌ । दंश 
इति धतिः । छशां षः । पत्वम्‌ । दष्टा । अनित्यः षितां ष्‌ । 
"नहे भः' । श्न परतथोः --' (८-२-४०) इति तस्य षः । ङीष्‌ । 
नद्ध रज्जुः । पाध भोजः । पातं पात्र ॥ 
हरसूकरयाः एवः (३.२. १८३) 


एतय।रङ्गे ३।च्ये पुवः करणे टन्‌ । भूशोधनसाधनत्वाद्रष्क- 
रयोयुखं पोत्रम्‌ ॥ 


अतिटधूसुखनसहचर इत्रः (३. ३. १८४) 
एम्यः करगे इत्रः स्यात्‌ । गातसधनत्वाद्‌ अरित्रम्‌ । रवित्रमू । 
धुवः ङटादित्वाद गुणे उवरि धुवित्रमित्येव रामहर।। इटादिङ्न्विस्या- 
नित्यत्वाद्धवित्रमिति माधवः । सरथित्रम्‌। खनित्रम्‌ सहित्रम्‌ । साका 
रति व्याप्नोस्यनेनेति चरित्रम्‌ । वदे भोजः । वहितं पोतः ॥ 


न 1 [1 कन ~ जक ग 
1 [व 7 771 1 [र %, 


उभयेरप्युदाहरणं कारिकिया विशदयति -- तत्रेति । एन।मिते कमथताप्रद- 
दौनाय ¦ छवनसाधनमिति । दाप्‌ रवन' इति धातोः षटूनिति विवरणयेदम्‌। 
५देप्‌ शोधन इत्यस्य तु नेह प्रहणमनमिधानारिति हरदत्तः ॥ उणादाषिति। 
तत्रेडभावो द्रष्टम्य ईइति भावः । दष्टा । अनित्यः वेतां डीषिति । 
(अजादित्वात्‌ टाप्‌ न ङीषिति कारिका । भोजस्तु डीषभावाय दशेरषिद्‌ " 
ह्येव सूत्रयति । दस्यनुनासिकलोपघटि्तनिर्देशादकिङ्त्यपि रोपः कविदि. 
स्यास्थाय दयुटि दशनयुदाजहार कारका । भोज इति । इदं च मोजीयसूत्रम्‌- 





कृत्खण्डः | ५७१ 
पुवः सज्ञायाम्‌ (२. २. १८५) 
करणे इतरः स्याद्‌। पवित्रम्‌ । टक्षणया पवित्रो देशः, पवित्रा कथेति।॥ 
भनी - दाप्‌ - शयु - यु -युज -स्तु - तुद - पि - सिच - मेह - पत -पा-नाहिभ्यः 
करणे । 
(“शक्षेण येन जयिनाप्युत ब्ूतधात्री - 
स्तोत्रं पवित्रमिति यस्य पठन्ति सकाः । 
पतराणि यस्य विविधानि वहन्ति याधः 
कृत्वा तुभेतमरिमत्यति कोऽनुगात्रम्‌ ॥'' 
इति रावणायुनीयम्‌ । प्व इति । पूड्पूनोरुमयोभेहणम विरोषात्‌ । 
धात्वथयोग्यतां दरयति -- भृश्चोधनेवयादिना । मतिसाधनत्।।देति। ऋ 
गताविश्रथस्मारकमिदम्‌ । माधव इति । कुटः िच'८र। प्रत्यथऽनुिष्य- 
माणं [कैरवं गुणनिभधासकक्षमानफरुकं डिच्यमनित्यं मन्यत इति तदा- 
शयः । व्याप्नोतीति । चरेगैत्यथेमादयेदं विवरणम्‌ । भोज इति । 'अरति-द. 
धू-सू-खनि-सदि-वहि-चरिम्य इत्रः" इति "तदीयं सूत्रम्‌ । "पतः रिशो व- 
हित्रे च गृहस्थने च वासिः इति मेदिनी । 
‹'व्राहपोत्रत्रणिता विजगाहे वनस्थशीः । 
विकसत्कुघुमा मन्दमारुतोद्पूतपष्वाः ॥ 
सखनित्ररुविग्ान्‌ स वनेऽपरयद्‌ वनेचरान्‌ । 
अरित्रिनैयतो नावस्ताये तोयचरानपि ॥'' 
इति सुमद्राहरणम्‌ ॥ पवित्रमिति । दभपवित्रमिति केरख्वर्मदेवीयः १।ढ; । 
दर्मपदेन सुभरसिद्धं पवित्रे स्ञात्वं विरादमिति स्फोरयितुं तदुपादानं सार्थम्‌ । 
वैदिकगोष्ठयां केवङेनापि दभनिर्मित एष वृत्तिः सिद्धेति विनापि दभपदमवि- 
कला प्रतीतिः । टक्षणयेति । सज्ञायां नपुंसकमिदं विरेष्यनिन्नतया त्रिरि- 
ञजमेब प्रयुज्यत इति ददीयितुमिदम्‌ । करभ योगरूढे।ऽयं पवित्रशब्दः रूढि- 
भागपस्त्यागाद्‌ योगमात्रेणान्यत्रापि प्रवतत इति भावः । सज्ञायां तु परितं 
बरहरितयुदाहरणम्‌ । दर्भो वा पवित्रम्‌ । दर्भे बर्हिषि च योगरूढोऽयं 





१. तत्‌| अर्मः प" ग, पाठः. 


७४: सव्याख्ये भभियासर्वसवे 
भरवोधी प्रतिबोधी च माधी प्रस्थाय्यमी नव॥ 
व॒मुनण्वुरौ क्रियायां क्रियायाम्‌ (१. ६, १०) 


धातोः स्वाभिपेयक्रियासिद्भ्यर्थे क्रियान्तर उपपदे भनिष्यदर्थं 
एतौ स्तः । तुनो निखं स्वराथम्‌। उकार उक्त्यथैः । तृज्वत्‌ प्रक्रिया । 
भोक्तुम्‌ । छृदन्तत्वात्‌ सुपि कतेव्ये, 
तुुचश्स्वाप्रत्य यादीनां सत्वभूताथंबजंनात्‌ । 
सामान्योक्छः सुरेव स्यादिति न्यासादिषु स्थितम्‌ ॥ 
भोक्तुं सु । 
छन्मेजन्तः (१. १, ३९) 
मान्त एजन्तश्च ृच्छब्दोऽग्ययसंज्ञः ॥ 
अव्ययादाप्सुपः (२. ४. <) 
अव्ययात्‌ परस्य आपः एरपश्च खक्‌ स्यात्‌ । मोक्तुं व्रजति । 
ण्ुखि भोजको व्रजति । अत्र भोजनक्रियाथो व्रजनक्रिया ॥ 


[1 1 क, ~~~ 


इदम्‌ (भनथतन उपसङ्कथानम्‌' रति बचनेन विरोषविहितेन साध्यते । अन्यथा 
तत्र ठट बाधात्‌ । गम्यादीन्‌ कारिकया संगरृहाति-गमीत्यादिना । 
“"तीथीनि गामिभिः साधं गमी तीर्थानि सोऽत्रजत्‌ । 
पुण्यरम्यकथादोण्डेः सर्वैसुनिगणैः सह ॥'' 

इति सुमद्राहरणम्‌ ॥ क्रियार्थायामिति । करिया अथः प्रयोजनं साधनीयत्वेन 
यस्याः गा क्रियाथौ । क्रियासाध्यभतक्रियावाचकाद्‌ धातेरिति फर्तिम्‌ । 
तदाह -- स्वाभिधेयक्रिमत्यादिना ,। स्वशब्देन तुय॒न्ण्वुखोः प्रृतिधीबु- 
गृह्यते । ` क्रियान्तर इति । तेन याचिषप्यन्त्यस्य चरणौ इत्यादौ न । 
क्रियाथांयामित्यमवे गच्छतस्ते स्खरिष्यति चरण इत्यत्रापि स्यात्‌ । भाक्तं 
ब्रजति, पाचको गच्छतीत्यादयुदाहरणम्‌ । भोजनाथौ पचनाथां गमिक्रिया 
वेहोपपदम्‌ । सत्वभूताथेवजेनादिति । “म्ययज्ृतो माव, इति वार्तिकेन 
त्वातुमुनादीनामसत्त्वभूतभवे वृ्तेरित्यादिः । संस्वभूताथतवे तु द्रव्यवि्ग 
सङ्खयाघन्वयेनाग्ययत्वमेव नश्येदिति भावः । सामान्योक्तं इति । ‹भन्य- 
यादान्पुप' इति दाज्ञसाभितोऽपि । "ण्वु्तची' इति सामान्यविहिते ण्वुलि 
म्ल पुनर्विषानं भविप्यति कियाभोपिपदायां क्रियायामुपपदे प्युद्दधरौ 


कत्येष्ड; । ७५ 


भाववचनाश्च (३. २३. १९१) 
उक्तप्रकारे तयन भाववचना धनादयः स्थुः ॥ 
तुमथोश्च भाववचनात्‌ (१. ३. १५) 
भाववचनात्‌ तुयनयोचतुथीं स्यात्‌ ! पाकाय व्रजति । भोजनायं 
व्रजति । पक्तुं भोक्तुमित्यथेः ॥ 


अण्‌ कमणि च (३. ३. १२) 
तुदन्विषये कमेण्युपपदेऽण्‌ स्यात्‌ । शत्रुलावो व्रजति वृषः । 
गोशयो व्रजति । श्ल रुवितु, गां दातुमिलयथेः ॥ 
ट्‌ शेषे च (३. ३. १३) 
तुुन्विषये पविष्यदथंमात्रे च ट्‌ स्यात्‌ । तस्य वा सद 
देश्चः । पक्ष्यन्‌ व्रज्ञति । पक्ष्यामीति वजति । द्यं तुयुनर्थे तिङः 
स्तिडानन्वयादू अन्वयाथमितिश्चब्द्‌ः । 
सरवे चात्रीव्ययकृतो भावाथ इति निणेयात्‌ । 


जा 9 ७७ कन मषी गिरिर णी षी प 


केवरं स्यातां न तृजादयोऽपीति बोधनाथम्‌ । तेन परिता गच्छतीस्यादि 
निक्तयते । इदं काशिकायां स्पष्टम्‌ ॥ उक्तप्रकार इति । क्रियाभीयां क्रियायां 
भविष्यतीति यावत्‌ । भाववचना इति ॥ भाव इत्यधिह्ृत्य ये घञादयो 
विहितास्त इति कारिका ॥ तुमथादिति । उुमर्थमाववचनमभूतघजादन्तादि - 
व्र्थः । तदिदं सिद्धान्तकेभुयां स्पष्टम्‌ । 'भाववचनाश्चे'ति सूत्रेण पचो विहित 
स्वदन्तादिति । तादर्थ्ये चतुर्थ्यवं सिद्धव्येथमिदमिवि तु न शङ्क्यम्‌ । 
पुमर्थेनेव तादु््वस्याभिधानात्‌ प्रातिपदिकर्थे प्रथमया भाव्ये तन्निवारणार्थं 
तयास्य सषफरतवात्‌ ॥ कमणि च । चकारः क्रियारथक्रियोपपदत्वेमविष्यत्वयोः 
स्नियोगार्थो बोध्यः । 'कर्मण्यणि'ति सामान्यविहितो वासरूपषेनेरभाबाव्‌ 
ण्वुला बाधित इति तद्बाभना् पुनवचनम्‌ । परात्‌ कादीनप्यममण्‌ बाधते । 
भतो गां दातुं जन्‌ गोदायो ब्जतीस्येव, नद गोदायको गोदो वा घाघुरिति 
फ़ङितिम्‌ ॥ तुदुन्विषय इति । शेषे चेति चकाररन्धमिदम्‌ । , सदादेशं 
इति 4 सयवं रक्षणदेस्वोरन्यतरोऽप्यर्थो बोधाबिषयतां प्रतिपद्यत इति विशेषः । 
इति . इति ।` बुदुध्येति रषः । प्रकारवाची इ¡ षटकोऽयमितिशन्दः 


५६. सव्यस्य करियासवैस | 
मोक्तं यातीति तुष्ना भोजनयेति बोध्यते ॥ 
अनन्वयत्वादिष्यन्ते ष्वुरणौ छृद्‌ च कतैरि । 
भोजको व्रजतीत्युक्ते भोक्ष्यमाण इतीयेते ॥ 

न चैषां प्रथमेव स्याद्‌ भो नकेगेम्यते द्विजैः । 
श॒तरुखावान्‌ गतान्‌ परय पक्ष्यतां गमनं श्युभमर्‌ ॥ 
इति भविष्यदथीः ॥ 
पदरुजविरास्पृराः घञ्‌ (३. ३. १९) 


एभ्यः कतेरि घञ्‌ स्यात्‌! जिन्वाद्‌ इृद्धिः। गच्छतीति पादः । 
पिवात्‌ चजोः--'(७.३-५२) ति ‡: । गुणः । रोगः। बेश्चः प्रवेष्टा । 
पृष्ठो रोगाय इति वार्यम्‌ (५० ३-३-१६ । स्पशो रोगो रोग 
बा॥ 

स स्थिरे (३. ३..१५) ` 
प्रतिपत्तव्यः । भविप्यति पचनकलृखःकारवानिति यावत्‌ । वुमुनधिन्ययहृतं 
प्वामाविकमर्थ बोभयन्‌ ववया्रयारदटरणपरपश्चं कारिकया करोति ~ स्वे 
. चेत्यदिना । भत्रामी उदाहरण श्च: --- 
` “गायन्तीर्मृगरोधाय दारूच्छदनक्रुण्डडः । 

मार्गोपकण्टभ्रामेषु सऽपदयच्छरिगोषिकाः ॥ 

निश्मेषु महर्षीणां पूजाय शोऽन्तिकं ययौ | 
५„ कुश्लावः समित्काण्डतन्दायश्च ययो बनम्‌ ॥ 

ष्यतु शनिमख्येषु जद्नि स्वयमाहरत्‌ । 

भोक्ष्यमाणेषु च स्वादु फरमूरं च फल्गुनः ॥ 


(ंमद्राहरणम्‌ ॥ 
इति भविष्यदर्थाः इति । ददमुपरिषटाद्‌ विधीयमानानां त्रिष्वपि किष 
सम्भवं इत्यथ बोधयति । जाह -च काशिकाकारः --~ (भविष्यतीति 
निभ । इत उत्तरं ॒तिप्वपि कारेषु प्रत्ययाः" इति ॥ कवरीति । 
कृदिति सामान्याधिकारादिस्यादिः । गच्छतीति । पयत इति भ्युत्पस्या गमि- 
कृतताय ` स्वरसतोऽनुदयदित्याशयः । वामनमाधवादयस्तु ¶थतं हवं 
युसपततिं गृहते प्रवेेति । प्रोपसष्टपयेव तदर्थे प्रसिद्धः । रोभाये वि 


$त्सेण्डः | ७७ 
धुधातौः स्थिरे वाच्ये घम्‌ । कालान्तरं गच्छतीति सारः 
स्थिरांशः । “्याधिमत्स्यबरेष्वपि वाच्यम्‌" (बा० ३-२-१७) । अति- 
सारो व्याभिः । विसारो मत्स्यः । सारो बलम्‌ ॥ 
भावे (३, ३. १८) 


धातोभोवे षम्‌ स्यात्‌ । बद्धस । पाकः । त्यागः । युद , 
उत्थायः भरदायः ॥ 
अकतेरि च कारके संज्ञायाम्‌ ॥ (३. ३. १९) 
सज्ञायां तु कदैवभिते कारकेऽपि धञ्‌ स्यात्‌ । प्रास्यतं $ति 
प्राषः । भारः । आरमन्त्यस्मिन्नित्यारामः। क्रीडः । वकारादसं- 


हषायामपि। हरेर्निवासो वजम्‌ । “छृत्यल्युटो बहुरटम्‌'(२.२३-११२)।४ि 
धाहुरकात्‌ हचित्‌ कतैरयपि। कक रौरये' । काकः । दारजारौ कतैरि 





पि पी 0 ति 


धाच्यमिति । “उपताप इति वक्तव्यमिति काशिका । उपतापो रोग इति 
कैयटः । रोगषृदवेति । बाधनार्थक्य चुरादेरिदं रूपमित्यपि विचारम्‌ । 
पन्तष्ठस्य सन्तापस्य वेति भानुजिः ॥ स्थिरे वाच्ये इति स्थिरे पदार्थे क्रि 
पंतीष्य्थः । स्थिरतासाधकं निरूपणं कारान्तरं गच्छतीति । म्याषिमस्स्यमो 
सु सोपसगस्येव वृत्तिरिति तदनुगुणमुदाहरणम्‌ अतिसारो विसार इति । 
भढमिति । “सारो बहे स्थिरांशे चे^त्यमरः ॥ 
वन्धपादेधैवेशघ्नीनिरेशेष्वप्यरोदधपै : । 
सक्चीदिरोगसम्मिन्नमवर्भण्डलनिसपैः ॥ 
परारादिसमिससारराशिभिः परिवास्तिम्‌ । 
हति सुमदादरणम्‌ ॥ भाव ६ति। भावो भावना सेव च क्रिया इति। भावपदेन 
धातुबाश्या क्रेयामिधीथते । सा च साध्या सिद्धा चेति द्वी । अत्र साध्या 
तिकदयः [सिद्धां षभादयश्चामिदधत इति विरोषः ¦ 'प्िङ्केकवच॑नं न तन्तं 
रिङगान्तरे वचनान्तरे च प्रत्यया भवन्त्येवेणति काशिका । भवतेः क्रियासामान्य- 
बाजिने। निष्पन्नोऽयं मावशब्दः। तेन हृतोऽयमथनिर्देशः स्वेधादुविषयः सम्ब- 
रते । तेन पचतेः पाकः त्यजतेस्त्याग इत्यादि सिष्यति। उत्थाय प्रदाय ईइति। 


७८ सव्यास्ये 'ेक्रियासर्वस्व 
'णिदुक्‌ च, (वा० ३-३-२०) दारयन्स्यदरेनयन्तीति दाराः । जरयति 
सुरतैग्डेपयतीति जारः । अत्र णिचा बद्धौ मिच्वात्‌ हस्वः स्थात्‌ । 
तेन णिद्धफि कृते ठका दप न ानिवदित्युक्त्या स्थानिवस्वकृत 

णिज्व्यवधानाभावाद्‌ धातोषेम्‌ङतैव शद्धः ॥ 

स्फुरतिस्फुरखुयोघैमि (६. १. ४७) 

शोभनचलना्थयोरनयोधंञ्येच आत्वं स्थात्‌ । स्फारः । स्फालः॥ 
उपसभेस्य घञ्यमनुष्ये बहुरम्‌ (६. ३. १२२) 
घञन्ते परपदे अमलुष्ये बाच्ये उपसगेस्य बहुं दैः स्यात्‌ । 
परीपाकः परिपाकः । अतीपारः अतिसारः । मनुष्ये त्वदीर्षः । 
 निषीदत्यस्मिन्‌ पापमिति निषादः। सादकारयोः दरत्रिमे दीषेः। प्रसी 
 दन्त्यत्रेति प्रासादः प्राकारः । अन्यत्र प्रसादः प्रकारः। रद्‌ ज्‌ अ) 


का 2 ण =+ = ~ 


'आतो युक्‌ चिण्ङ्कतो': इत्यादिः ॥ "अकतेरि च कारके संज्ञायाम्‌ । भक- 
रीति किम्‌ मिषत्यते मेषः” इति कारिका । भजि वान्यत्र वा रूपे मेदामवि 
ऽपि स्वरे विशेषः फरम्‌ । हरदत्स्तु पदमञ्ञयौ बिभत्यसौ भरेति परदयुदाहरणं 
बदति । असंज्ञायामपीति । चकारो भिन्नक्रमः सन्‌ संज्ञायां चेत्यनुयन्‌ भसे- 
ज्ञायामपि कचिद्‌ घञं समुचिनोति । बाहुल्येन संज्ञायां वेरस्येन यथादष- 
मसंज्ञायां चेति यावत्‌ । निवास इ्युदाहरणमसंज्ञायाः । काक ईति । ककंते 
इति काकः क्रि । ठक्‌ चेति ठग्बचनस्य फरं विशदयति -- णिद्धक्‌ 
चेत्यादिना ॥ षनि प्रकियाविशेषायावतारयति - - स्फुरतिस्फुलरयोरिति । 
कोभनचलरनाथयोरिति । यथासङ््यमाये शोभनं द्वितीये चलनं चाः । 
कगिकायां तु स्फुर स्फुर चरन" इत्यतयोधीस्वोरिुभयत्रापि चरनमेवं 
स्वीकृतम्‌ । मन्ये चरनमिदं शोमनजनितप्य तारल्यस्यापरः पयायः भीभड 
 पादमते बक्तव्यः । भदिच इत्यनुवतते । तदाह एष आस्वमितिः॥ उप. 
समस्येति । "दोपे" इत्यतो दीर्घोऽण इत्यनुवर्तते । उपसगद्‌ धमोऽबिधानाद्‌ 
धजन्तयुत्तरपदं शरृद्यत इत्याह -- घञन्त परपदे इति । छत्रिमं इति । 
तिम करणेन निवत्त पुरुष्यापारामिनिर्तमिस्यथे इति. हरदत्तः ।. भासाद्‌- 
प्रकारयोस्तथात्वं स्पष्टम्‌ । वेशषादिषु विभाषा दीर्घो भवतीति काशिका । प्रति- 
षेशः परतीेशचः प्र॑तिरोषः भतीरोषः परिहारः परीहारः श्यादीन्युदाहशणानि । 
प्रसादः भ क्षार इति । षमेरूपतया अ्त्रिभलाद्‌ ॥ 


इत्खण्डः । ७९. 
घि ` च भावकरणयोः (६. ४. २७) 


भावार्थे करणार्थे च पनि परे रज्जेरूपधाया नस्य रोपः स्यात्‌। 
बृद्धिकुत्वे । रागो रज्ञनं तत्साधनं च । रज्जनाधिकरणं तु रङ्गः । अत्र 
त्वे ते नस्यानुस्वारपरसवर्णो । "अकि रक्षणे नुम्‌ । घञ्‌ । अडः ॥ 
परेथ घाङ्कयोः (८. २. २२) 
अनयोः प्ररथोः परिशब्दरेफस्य रुत्वे वा स्यात्‌ । पयंङ्यते । 
चित्रादिभिरिति पर्यङ्कः पयेङ्कः । योगे चेति वाच्यम्‌! । (वा० ८-२- 
२३) परियोगः परियोगश्च चोचम्‌ ॥ 
स्यदो जवे (&. ४. २८) 
स्यन्दोऽन्यः ॥ 
अवोदेधोदयप्रश्रथहिमश्रथाः (६. ४, २९) 


भवपूैसयोन्देवैष्यवोद; किश्चिदप्रैः । इन्परेपः मोकनारथा 
च्छरन्थेधेन्‌ । प्रभ्रमः । हिमं भ्रथ्यतेऽस्मादिति हिमश्रथशन्द्रः। ओद्म- 
स्तून्दनः । आणादेके मनि नरोपगुण।॥ 


जया 


रञ्नेरिस्यादि । भाज्नोपः, अनिदितां दरु उपधायाः क्ङिति, रजश्च 
त्यतो यावदपेक्ष नरोपः उपधाया रञ्जरित्यनुवतेते । राग इति । आमी- 
यापिद्धतवं तु नलोपस्य न शङ्कयं, घञा भयो नरोपो भित््वाश्रया वृद्धिरिति 
समाना्यलविरहात्‌ । रज्ञनमिति भवे । साधनमिति करणे । भावकरण- 
श्ीरित्यस्य व्यावर््यमाह -- रञ्जनाधिकरणं तििस्यादिना । अङ्क <इति । 
परेश्च घाङ्योरि'ति सूत्रव्याख्यानोत्थापनमिदमङ्शब्दग्युत्पादनम्‌ ॥ ठत्वं 
बा स्यादिति । रपे रो र" इत्यतो रु इति, पूर्वसुत्राद्‌ विभिति 
चानुवक्षते । घ इति स्वख्पग्रहणे, न "तरपतमपो घः इति संज्ञायाः । परिधः 
परिष इत्युदाहरणम्‌ : परियोगश्चब्दस्याथमाह -- चो्यमिति ॥ स्यद्‌ इति । 
जवेऽथे स्यन्दतेषैनि नरोपो बृदुध्यमावर चानेन निपात्येते । स्यन्द इति । 
प्रयुतिरिषयथेः । 

(निःप्मन्दश्वन्दनानां निधिरपि परमानन्दसन्दोहषान्नाम्‌ । 

इष्याभाणकीयाः ॥ उन्दीन्धिश्वन्थीनां घि नरोपं गुणं चाधिकं यथायथं भवेय 
 अबोदादीनि रूपाणि निपात्यमाभा.यवतारयति -- अवोदैषेत्यादिना । नरपे 


८* ` सव्याय पक्रियासर्व्म 
 उपसगोत्‌ खर्षञोः (७. १, ६७) 


खि घञि च परे उपसगात्‌ परस्यैव लभेम स्यात्‌ । उप- 
कम्भः । अचुपसगोत्त॒ रामः ॥ 


न सुदुर्म्या केवलाभ्याम्‌ (७. १. ९८) 


अन्योपसगरदिताभ्यां सुदुर्भ्यां परस्य ठमेः खल्षमोरैम्‌ न । 

सुरामः दुलभः । अन्योपसगंयोगे तु स्यादेव । अतिसुरभः । 
(चजोः! (७-३-५२) इति इत्वस्य "न क्रादेः (७-३-५९) इति निषेषः। 
ङुजः । गजः ॥ 

निष्ठायामनिटामेव कुतं बार्तिककी्वितम्‌ । 

तँ सेरत्वेन सन्त! सन्तर्यमिति च ण्यति ॥ 

सेशं तु यत्‌ कचित्‌ इत्वं रोको दीप्त्यथेतो शुचेः । 

पञ्चते पङ इत्यादि न्यडक्रादित्वेन तद्‌ भवेत्‌ ॥ 


[षी 0 1 


पुगन्तेति गुणस््विन्धो न शड्यः। "न घातुरोप' इति निषेधापततेः । अतस्तस्य 
निपाव्यकोटौ प्रवेशः सफलः ॥ परस्येषेति । रमेश्व्येव सिद्धे पुनर्वचनं 
नियमायेति विचर्विदम्‌ । उपलम्भ इति । "य सनिन्द उपारम्भ' इत्यमरः ॥ 
सुदुम्यौमिति तृतीया पश्चमी वेति पक्षद्वयम्‌ । तश्राये केवराभ्यामिति सफल, 
द्वितीयेऽन्यवहितपरत्वादेव द्धे सुपरम्भ इत्यादिव्यावृत्िः स्वरसत एव 
सिद्धा ।. तत्रप्यन्योपसगदशायामतिसुरम इत्यादौ निषेधवारणाय दलस्य 
साफल्यं केचिचिन्तयन्ति । सवेमिदं मनसिकृत्य सारमाह -- अन्योपसर्ग- 
रहिताभ्यामिति । सुराभो दुखोभ इति । खज तु पुलमदुरुमे द्रटन्यौ । 
न क्षदेरिति। कवग आदो यध्य तस्य षातोश्वजोः कवरगीदे्चो न भवतीति 
तदुरथः। कुत्वविषये सम्प्रतिपन्नरक््यसष्वाहिकाः काश्चन कारिकाः प्रदरीयति-- 
निष्ठायामनिटामित्यादिना । वात्तिककीतितमिति । "चोः कु षिण्यतोनि- 
ह्ायामनिटः' इति वातिकश्चरीरम्‌ । इदं च “न कदिरि त्यादिना कथितस्य 
काचित्कनिषेधस्य वैय निरूपयितुं प्रवृत्तम्‌ । तदिदं स्पषटमुच्यते महामाष्ये-- 
काथनित्रजियायिरुचीनाममतिषेधो निष्ठायामनिट कुत्ववचनादिति । वार्धि. 
केनासाध्यं रक्ष्ये सेजिषृक्षमाणः शङ्किला समाधत्ते-सेटां त्वित्यादिना । 


हृत्खण्डः । ८ 
हत्वं घल्येव श्ुच्युग्जोरुन्जेरवस्य च दो भवेत्‌ । 
शोकः सयुर इत्येवं शोच्ययुग्ज्यमिति ण्यति ॥ 
दहेषेञ्यवदाधश निदाघथ समा्थैकी । 
भर्हैरधेथ संज्ञायामेते न्यद्कादिहत्वजाः ॥ 
ञुजन्युब्जो पाण्युपतापयोः (७. ३. ६१) 
धत्र घञ्ययुणत्वमङ्कुत्वं च निपात्यते । ुज्यतेऽनेनेति धुजः । 
'उभ्ज आजवे'। नेर्वेपरीत्याभत्वात्‌ डन्जरोगो न्युन्ः तद्रानप्येवम्‌ ॥ 
प्रयाजानुयाजो यज्ञाङ्गे (७. ३. ६१) 
अत्र इत्वाभावो. निपात्यते । ऋतुयाजोपयानादपीष्म्‌ । नो. 
दा्तोपदेशस्य -- (७-२-३४) इति वृद्धयभावः । शमः । भम! । अव - 
मिकम्याचमीनाभि'त्युक्तेश््रामः । कामः । आचामः । 
विरामायामसन्नामा अनुदात्तेषु द्वितः । 
छ्यमोपरमौ साध्यो धातुपाठे निपातनात्‌ ॥ 
न्यङ्क्रादित्वेनेति । न्यङ्कादीनां च (७-२-५३) इति सूत्रेण तश्र पठिताां 
सामान्यतः कवर्गीदेशस्य निपतनात्‌ साधुत्वाभ्युपगमादिति शेषः । न्यङ्कु, 
मदुगु, भृगु, दूरेपाक, बरेपाक, क्षणपाक, दरेपाका, फरेपाका, तक्र, वक्र, 
व्यतिषङ्ग, अनुषङ्ग, वसग, उपसगे, श्वपाक, मांसपाक, मूरपाक - 
कपोतपाक, उलकषाक, संज्ञायां मेधनिदाघावदाषाधौः, न्यमप्रोष इति 
न्यर्कादिः । धञ्येवेति । न्यङ्कादिपठितानां प्रायोदशेननिदशंनेनेदम्‌ ॥ 
उपतापयोरिति । उपतापो रेगः । भुज्यतेऽनेनेतीति । करणाषिषरण- 
योधांप्वादो दरुश्चेति करणे धिति मावः । न्युन्नपदाभिषेयं निवेक्ति - 
नेर्वैपसील्येत्यादिना । तदवानपीति । नयुञ्जिताः शेरतेऽसिन्नित्यधिकरणे 
वयुत्यति प्रदशैयता काशिकाकरेणेदं ्ष्टीृतम्‌ । पाण्युपदापयोः किम्‌ । 
भोगः, समुद्रः । प्रयाजानुयाजाविति । इदमुपरक्षणं यञ्ङ्गेऽन्यत्रापि 
कुत्वामावस्य । तदाह -- फतुयाजोपयाजाद्यपीष्टमिति । आदिना उपां- 
दुयाजसंयाजाचा प्राणाः । मान्तेषु घञ्युपधावद्धितदभावो प्रयोगोपाधिरम्न 
कारिकाभिः सङ्गहाति -- बिरामेत्यादि । उद्यमोपरभाविति । अनुद. 
पदेशतया वृदूष्या भाव्यमिति शङ्का । निपातनादिति । “मड उमे" 
री 


८२ स्याख्ये पक्रियासव्वे 


विरम इति च वामनः) 

वधेमानाख्य आचार्यो बौ भमेर्बल्यसूत्रयत्‌ । 

विभरमेकेति मोजोऽपि तेन विभामविभमो ॥ 

विश्रम्यमिचमां वेति कोष्ठुदी च जगाद सा । 

अम आमञ्चमश्चामो ण्वुरादो चेवभृष्यताम्‌ ॥ 

विश्रामस्थापश्चम्दसव वृ्पुक्तं नाद्वियामहे । 

ुरारिमवभूत्यादीनप्रमाणीकरोति कः ॥ 

विश्रामन्ाखिनं वाचां विश्रापो हृदयस्य च। 

विश्रामहेतोरित्यादि महान्तस्ते प्रयुञ्चते ॥ 
स्थास्लापाहनिन्यधियुषादेः घनर्थं काषेधानम्‌' (वा° ३-३-५८) । कि- 
त्वादाह्योपः । प्रकर्षेण तिष्ठन्यस्मिन्निति प्रस्थः सानुः । एवं प्रसः। 
प्रपिबन्त्यस्यामिति कः। टाप । प्रपा । हनेरुपधालोपः। विघ्नो विधातः । 
निहन्यते नियम्यत इति निध्नोऽधीनः । व्यपेग्रेहिञ्यादिना यस्य 
इत्वम्‌। आविधमायुधं च शश्म्‌। करणे कः । आयुक्तेनिमिषो निमेषः 


0 त ~= ~~ ~ पी 9 ~ =^-~--- 


“यम उपरमे" इत्यथनिर्देे वदध्यददनादिति याबत्‌ । धामन इति । "विरम 
इति निपातनादि'ति वामनसूत्रम्‌ । "यम उपरम, इति षातुपटे उपे्युपसगं 
स्यातन्तरत्वं मन्वान एवमाह । तच्च तत्र वु्ठावपि स्पष्टम्‌ ‹भतन्तरं चोपसगे' 
हति । परान्तस्ते प्रथुञ्ञत इति । 
“विश्रामं ठभतामिद च रिथिरुज्याबन्धमस्मद्धनुः"' 

हति महाकविः कारिदासोऽपि । आटोप इति । "भातो शोप हटि चेश्यादिः। 
(स्नुः प्रस्थः सानुरसियामि'त्यमरः । प्रपेति । “प्रपा पानीयशाशिके त्यमरः । 
विषात इति । नैतावता भावार्थो बोध्यः । विहन्यत ईति करणब्युत्पत्तेः 
स्वारसिक्याः सम्भवात्‌ । नियम्यत इति। उपसगयोगादिदम्‌ । अविधमा- 
युधमिति । वचन उपसगविशेषसममिन्याहारस्यामावेऽपि सम्भवदथतन््र- 
मनुरत्य निरखूपणमाविधमित्यादि । आदीति । युषादरिति वचनगतोऽयमादिः। 
देनानुक्त भपि कतिपये यथाप्रयोगं गृह्यन्त हति भावः । निमिष इति । 
कित्वे प्रयोजनं गुणाभावः । "निमिषोऽनिमिषः स्लग्बी बाचस्पतिश्दारभीरि'ति 








ईत्खण्डः | ८ 
स्फुरणं रुरः । दीव्यन्त्यत्रेति दिवं स्वर्गः । ्रीतिरेप श्रिय इति च 
हरः । खादीनां के दे स्त इति वाच्यम्‌' । चक्रिरितीवव्‌ द्वित्रका- 
येष्‌ । करोतयनेनेति चक्रम्‌ । किद्‌ इ्धिद हलादिः शेषः । चुतभ्‌ । 
चिष्िदो रसभेदः । एवं क्रीडतेरिचक्रीडः । 'इगुपध--*(२-१-१३५) 
हति कतेरि वा कः ॥ 
ओक उचः के (७, १. ६४) 


` उचैः के परे ओक इति कत्वं गुणडच निपात्यते । उच्यति 
समवेत्यस्मिनूं ओको गृहम्‌ । इगपभाव्‌ के न्योकाः शङन्ताः । एतः 
परं “कृत्यल्युटो बहुलम्‌" (३-२-११३) इत्यतः प्राग्‌ भावेऽकर्तरि च 
कारक इत्ययुवतते ॥ 
एरच्‌ (३. ३. ५६) 
हवणौम्तात्‌ भावादिष्व॑नेव, न घञ्‌ । गुणः । चयः । क्रयः। 
ण्वन्तानामिदन्तत्वादेरच्‌ । णिखोपः । भक्ष; । एरनण्यन्तानापिति 
मते षन्‌ । उपसगेदीर्घो भेदः ॥ 
केईदोरप्‌ (३. ३. ५७) 
ऋदन्तादुबणन्ताच भावादिष्वेव । स्त स्तरः। ।भ भरणे, । 
भरः । स्तवः । खवः ॥ 
ग्रहवृहनिधिगमन्चे (३. ३. ५८) ॥ 


एभ्योऽबेव । ग्रहः । चरः । दरः । निश्चयः । गमः । अजपोः 
स्वरे मेद; । अथानयोः प्राप्न घनविधिः ॥ 


भारतम्‌ । स्फुरणमिति । अथनिर्देशोऽयम्‌ । प्रिय इति । कित्त्वादियङि 
रूपमिदम्‌ ॥ उञ्यतीति । “उच समबाये' इति देवादिकादिदम्‌ । इगुपधात्‌ 
कृ इति | अयं पाटः केरखवर्मसम्मते मन्थे न दर्यत॥ न घलिति । भसदू- 
पतादिरदाद्‌ वासखूपेत्यपि नेह प्रवतैत इति मावः । भक्ष इति । भक्षयतेर- 
पीदम्‌ । इति मते इति । इदमनार्षमिति कैयटः । भेद इति । उपसर्गय 
घओीत्यादिः ॥ स्तर इति । कृ इत्यादेः कर इत्यादि द्र्टम्यम्‌ ॥ भेद इति । 


१, शङ्करः" क,ख, एा;, ३, "अक्रवद्‌, २. भभित्योको" ग, पाडः, 


८४ सम्धाख्ये प्रक्रियासैले 


परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः (३. ३, २०) 
संख्यायाः प्रस्थदवा परिमाणनाभ्नो योगे बापकस्थकेऽपि 
ब्रदेक्लयोाऽत्र चायस्तिरस्य सारीमितः प्रचायोऽयम्‌ । 
इति संख्यामानाभ्यां प्रमितत्वेऽन्यत्र प्य धान्यचयय्‌ ॥ 
इड्न (३. १, २१) 
इडो भावादौ घञ्‌ । अध्ययनमण्यायः। उपेत्याधीयतेऽस्मादि- 
सयुपाध्यायः । शबृषातोवायुवणेनिवृतावरणेषु घञ्‌ वाच्यः (वा इ- 
३-२१) । शारो बायुेणे मेदश्च । निशृतं धूतोपकरणं, तदपि शारः । 
(इपसगेस्य घमि -' (६-२-१२२) इति दीं नीशारः पावरणम्‌॥ 
उपसग र्वः (३, ३. २९) 
धम्‌ स्यात्‌ । संरावः । विरावः । केवेरस्य रब इत्यप ॥ 
कृलयर्पुटो बहुरमिदयनेन पथबादयः । 
बहुं व्यतिकीयन्ते मञ्जुरावादयस्ततः ॥ 


कम क कक 


निश्चय इत्यत्रेदम्‌ । तत्रबणीन्ततयाचोऽपि सम्भवात्‌ ॥ परिमाणार्याया- 
मिति । आ्याग्रहणाद्‌ रूटिपयंन्तं तार्यं नास्तीत्याह -- संखूयाया इत्यपि । 
सर्वभ्य इति । इ्वर्णान्ते उवणीन्ते वा बाधकस्थे सवैत्रेति यावत्‌ । त- 
दाह - बाधफस्थल इति । उदाहरणं कारिकया -- श्रीहेरिति । त्रय इति 
सेख्यया खारीति परिमाणस्य योगं द्यितुम्‌ । एवं द्वो कारो द्वौ शूर्वनि- 
ध्यागो इत्यादिगृत्तिदिशेदाहरणानि इश्यानि । धान्यचयमिति प्रदयुदाहरणम्‌ | 
३डमश्चोति । “इङ्‌ भध्ययन' इति प्राहयितुमनुबन्धविशिष्टस्य म्रहणम्‌ । एर 
जिति बाधकबाधकं प्रतिप्रसूतमुत्सगेमनेन बङकि। उपाध्याय इति । “आ- 
हयातोपयोगः इति चोदितापादानाये इदमिति भावः । घन्‌ बाच्य इति। श 
बायुवणेनिवृतेष्वि"ति भाप्यवार्तिकम्‌ । प्रावरणमिति । अत्रर्थ- 
५गौरिविज्ृतमीश्चारः प्रायेण िशिरे कृद्यः । "' 

इति भाष्योदाहरणम्‌ । तथाबाकृताच्छादन इत्यर्थ इति कैयटः । शुधातोः 
शरदोरप्‌, इत्यपोऽपवादोऽयं षन्‌ ॥ अनुपदष्टादपि रतेः कचिद्‌ धजं पश्न्‌ 
समाधानकारिकया संगरूहाति - कृत्यद्युट ईइस्यादिना । भभ्जुराबादयः । 





हत्खण्डः । ८५५ 


समि युद्रुदुवः (१. १, २६) 
सयावः । सन्द्रावः । सन्दावः । दु ह गतौ" ¶त्यस्य ग्रहात्‌ 
पीडाथेस्य दोः सन्दवः । एभ्योऽनुपसगे वेति मोजः । यवः यावः । 
द्वः द्रावः । दवः दावः॥ 
भ्रिणीभुवोऽनुपसर्गे (३. ३, २४) 
श्रायः । नायः । भावः । सोपसर्गं प्रभयः । प्रणयः । 
भोजस्तु नीधवोर्वेति प्राह तेन नयो भवः। 
धुवो व्यसु्रेषु च वा विभावविमवादयः ॥ 


वो श्रुवः (३, ३. २५) 
विध्ठावः | रिश्रावः॥ 
भवोदो्नियः (२. २. २६) 


अवनायः । उभनायः । उशयश्च बाहुखकात्‌ ॥ 


लदिना उपसर्गयोगेऽपि कचिदयपि सङ्गृ्यते । तथाचामरः -- आरवारावसं- 
रावविरावा इति ॥ गतावित्यस्य ग्रहादिति । गघ्यथैन दुणा सहचरणादिति 
मावः। बेति भोज इति। 'अनुपस्रगोद्‌ वे'ति तद्भचनम्‌ । 'यावोऽरक्ते पाकमेदे' 
इति हैमः । "दवदावौ वनारण्यवदी, इत्यमरः ॥ भ्रिंणीथ्ुव इति। अजयौ बाधि- 
तुमिदम्‌ । वेति प्राहेति । 'अनुपसगद्ि'त्यतो वेत्यनुबरत्य 'व्यनुपरेषु च मुव" इति 
तद्वचनम्‌ । तदिदमथतः प्रायोगिकं संगरहन्‌ विवृणोति ~ तेनेत्यादिना ख 
बेत्यन्तेन प्रन्थेन ¦ एतेनाविभाषितः स॒म्भवोऽपि सिद्धः । इदं प्रभावादिषु 
पराशसिमासेन, नये “कृस्यद्युटो बहुरूमित्यत्र बहुरमदणेन च काशिका साष- 
यति । वेन 
धनय च विनये चै मधुरोदारबृ्यः । 
प्रभावस्यानुमाबोऽयं सम्भवो जनमोदनः ॥ ” 

धत्यादिषिद्धिः॥ अव्रोदोरिति । भनुपसर्गं इत्यस्य सङ्कोचनयिदम्‌ । धाहुरका- 
दिह । स्यश्युट इति रेषः । “उदि च नय' इति भोजस्तु घञं विभाषते ॥ 





=>» ~~ +~ ~ 


९६ सव्याय प्रक्रिबासैस्व 
पर द्ुस्तुुवः (३. १, २७) 
पद्रावः । प्रस्तारः । प्रस्रावः । स्रावश्च मोजोक्तः ॥ 
निरभ्योः पूल्वोः (३. २. २८) 
क्रमाद्‌ योज्यम्‌ । निष्पावः । अभिरावः ॥ 
उन्न्योभरः (३. १. २९) 
इद्रारः । निगारः ॥ 
कृ धान्ये (३. ३. ३०) 
घन्न्योः पूेयोः कृधातोधान्पसम्बन्धे पन्‌ । घत्ारो निकार 
धान्यक्षेपः । धान्यराशिरिति शङ्करः ॥ 
यज्ञे समि स्तुवः (३. २. ३१) 
सम्पूर्वस्य स्तोये्नदिषे घन्‌ । सेस्तायो ग्ज्ञ स्तुतिस्तरस्थानं वा ॥ 
प्र स्मोऽयज्ञे (३, ३, २२) 
परूव॑स्तृषातोरयज्ञे घञ्‌ । मणिमस्तारः । यज्ञे तु दभप्रस्तरः 
प्रथने वावशब्दे (२. ३, २३) 
.विपूवैसतृथातोः शम्द्द्न्यत्र प्रथने वाच्ये धञ्‌ । पटस्य 





स्ञाषश्ेति। घुवोऽनुपसर्गाचे'ति भीजसूत्रम्‌ । उद्वारो निगार इति । उन्न्योर- 
भवे गरो विषम्‌ ॥ कुधातोरिति । विक्षपाथस्य किरतर्णं, न दिंसारथस्येति 
काशिका । भन्यसम्बन्धामवे तु उन्न्युपयष्टस्यापि समूहाभता पृष्पोत्कर 
इस्यदि ॥ स्थानं वेति । अधिकरणे प्रत्ययं मल्वेदम्‌ । अयज्ञसम्बन्धे तु सं- 
स्तवः । "संस्तवः स्यात्‌ परिचयः! इत्यमरः ॥ अयज्ञ इति । “र शोऽन्पत्रेति 
भोजः । प्रस्तरः पाषाणः । 'पाषाणप्रस्तरमरावोपराश्मानः शिरा हंषदि,त्यमरः। 
प्रणिप्रस्तार इति । सूत्रभस्तरारवत्तपस्तारादयोऽप्युदाहतेन्याः । अशब्द इति । 
घ्ब्दादन्यश्वेद्‌ विषब इति यावत्‌ । 


कूत्छण्डः । ८७ 
विस्तारः । शब्दस्य तु विस्तरः । गुणविस्तरादयधिन्स्या इति 
पामनः ॥ 

छन्दोनाभ्नि च (३. ३. ३४) 

स्तृपातोश्छन्दानाम्नि घम्‌ । आस्तारप ङ्धशछन्द; ॥ 
छन्दोनाम्नि च (८. १. ९४) 

अत्र मिपूर्वस्य स्तृधातोः षं स्यात्‌ । विष्टारपदिः ॥ 
उदि ग्रहः (१. ३. ३५) 

खवृग्राहः ॥ 
समि मुष्टो (९, ३. ३६) 

पश्ेयु्टौ षन्‌ । सदाहो महस्य । पुष्टग्रहणं तत्‌ ॥ 
परिन्योनींणोधताभ्रेषयोः (३. १, २७) 


परिपृबाभियो धूते निषर्वादिणोऽभ्रषेऽयं च घन्‌ स्यात्‌ । 
परिणायः शराणाम्‌ । भमरेषोऽस्वरनम्‌ । न्याये स्थितः ॥ 


ज ज" ता्‌ माना कनि जन ० = ~ = ~ [1 ~ = ~ 0 ए 1 1 छि । 


विस्तारो यशसां तदीयवचसां यद्विस्तरस्तद्‌ 
श्रीजित्रोदयवश्चिनायकमणेरमाहात्म्यमन्यारशम्‌ । 
इति । चिन्त्या इति । गुणविस्तरादय इति बामनपूत्रस्यानुकरणतां सूच- 
यितुम्‌ । आदिना व्यक्षिपविस्वरादयो आआक्चा इति तत्रैव वतो । गुणविषयकं 
वर्णनं शब्दतः परिणमयितुकामस्य तु रेखन्या विस्तरश्न्देन समासे सीऽपि 
प्रयोगः कामं नयनमर्हतीति परमनम्याः ॥ उश्ग्राह इति । 'मणिर्निम्बो- 
दुरे भरमवति' इति भवमूतिः ॥ परिणाय इति । “उपसर्गांदसमासेऽपी"ति 
णल्नेय्‌ । 
““काराणं परिणायेन शकुनिजेयमाप्रवान्‌ '' 
इति द्रौपदीचरिति । धत इति रकिमर्णीपारेणयः । न्याय इति । 
“यान्ति न्यायपरवृत्त्य तियश्चोऽपि सहायताम्‌ । 
अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विश्रि ॥ 


८८ स्याख्ये प्र्गियासरवस्वे 
परावनुपालय इणः (३. ३. ३८) 
क्रमस्यानतिक्रमोऽनुपात्ययः । तस्मिन्‌ षाच्ये परिपरवादिणो 
घस्‌ । पयायेण शञ्ञते ॥ 
व्युपयोः शेतेः पयाये (३. . ९ 
सयुपपूवाच्छेतेः पयाये चोत्ये ष्‌ । पयायेण शयनं विद्यः । 
उपशायः ॥ 
हस्तादने चेरस्तेये (३. ३. ४०) 
दस्तपाप्यस्यादानेऽये चोर्याभावे चियो .घम्‌ । पुष्पापवायः । 


फरोचायः । चोर्थेण चेत्‌ पुष्पापचयः । अनासमभ्त्वेऽपि । तर- 
चिखराव्‌ पुष्पापचयः ॥ 


स म 





० ०9 ~ 9 








[1 कम भम क त 


1 


अनतिक्रम इति। अनतिपातः परिपाटीति कारिका । पर्यायेणेति । 
‹“पर्यायेण द्वयोस्तचेदुपमेयोपमा मता ।'" 


इति चन्द्रारोकः । अनुपात्ययविरहे तु कारस्य पर्थयः । पयेयोऽन्यथाभवन- 
मिति दण्डनाथः ॥ चयोत्य इति । पू्वत्रानुपात्यये वाच्य इति, इह पर्याये 
द्योत्य इति च विवरणं, प्रथमे उपसर्गधातुपरत्यवैः समुदितैरमिषानमिष् 
तस्यैव पर्यायस्य धातवन्तराद्‌ धजा केवरं च्रोतनं च मनसिङकृत्न । कशाशि- 
कायां तु पूर्वत्रापि अनुपात्यये गम्यमाने इत्येव दद्यते । पर्यायेण श्चयन- 
मिति । 

“उपायो विशायश्च पर्याय शचयनार्थकौ' 
इत्यमरः । पयायेण शयनं काशिकायामेव ग्यक्तीङृतम्‌ । तव राजोपशायः 
तब राजानमुपशयितुं पर्याय इत्यथं इति । पीय इति किम्‌ । विशयः 
संश्चयः । उपशयः समीपे शयनम्‌ ॥ हस्तादान इति । अस्मात्‌ प्रतिप्रत्या- 
सत्ताविति मोजः  पृष्पापचाय इति 

(अन्यत्र युय कुसुमापचायं 

कुरुष्वमत्रासिम करोमि सरथः ।'' 
(कुमारग्रम्भवे) 


छस्खण्डः । ८९ 


निवाप्तचितिशरीरोपसमाधानेष्वादे कः (३. ३. ४१) 
एषु बाय्येषु बेधंम्‌ आदेः कत्वं च । निकायो गृहम्‌ । आ- 
कायोऽप्रिचिदिति भेदः । आज्येतेऽनेन कर्मेति कायो देहः । उपसमा- 
धानं राशिः । वृणनिकायः । ररा वेति मोजः । तेन तृणनिच- 
योऽपि ॥ 
सद्धे चानौत्तराधर्ये (३. ३. ४२) 
` उत्तराधरभावरहितानामेकरूपाणां सङ्घ वाच्ये चेषंन्‌ आदेः 
कथ स्यात्‌ । घ्राम्दिकनिकायः । बहुविधते ब्वकरनिचयः॥ 
लाक्रोशेऽवन्योग्रंहूः (३. ६. ४१५) 
अवनिपूबाद्‌ ग्रः क्षपे चोत्ये घम्‌ । अवग्राहो निग्राह्चास्तु 
शत्रोः । अभिमवो वधरचेत्यथंः । आक्षेपमात्रे प्राह मदिः ॥ 
प्र छिप्सायाम्‌ (३. ३. ४६) 
्ग्रहेरिप्सायां ोत्यायां घञ्‌ । पात्रप्रग्राहेण चरति भिश्चुः। 
च, र 
परो यज्ञे (३. ३. ४७) 
परिग्रहयक्तगतेऽ्थ वाच्ये घञ्‌ । परि्राहो त्रयाः ॥ 


नौ वृ धान्ये (३. ३. ४८) 

निपूवस्य वृधातोधान्ये वाच्ये घज । नेदींधैः । नीवारः ॥ 

गृहमिति । शनिक्रायनिट्यार्याः, इत्यमरः । निचयोऽपीति । 
सत्नियोगशिष्टतया घञजभावे कत्वमपि नास्तीति यावत्‌ ॥ श्चाल्दिकनि- 
काय इति । तत्र मिङिताः सव एव शाब्दिकः समप्रधाना इति भावः । 
्रहेरिति । श्रहवृ्निश्विगमश्वे'त्यपोऽपवादः । रिप्साया विरहे प्रग्रहो 
रामस्य ॥ वेद्या इति । यज्ञसम्बन्धं चोतयितुमिदम्‌ ॥ वुधातोरिति । अरहि- 
वद्पोऽपवादः । नीवार इति । | 

(नीवाराः डुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः' इति कालिदासः ॥ 


ज ० क भा कामनः = कि ~ ज ज जयाय शाक ० म जक = न भ न 





= ज ज ० ~ ~ ^~ “~ -~ --+~ 


क 1 ता ` 1 १) 


१. व्या' ग, पाः, 


९० सम्याश्ये प्रक्रियासवेस्व 
उदि श्रयतियोतिपूहुबः (३. ३. ४९) 


उच्छ्रायः । उश्ावो मिश्रणम्‌ । उत्पावः । उबुद्रावः । उत्तरः 
द्त्राद्‌ बिभाषानुटत्तेरुस्टयसिद्धिः ॥ 


विभाषाऽऽङि रुष्टुवोः (३. ३, ५०) 
आडनयोवां घञ्‌ । आरावः आरवः । आप्टावः आदुवः ॥ 
अवे ग्रहो वैप्रतिबन्धे (६. ३. ५९१) 
अवग्रहेवेषौमवेऽ्ये बा घन्‌ । अवग्राहः । अवग्रहः ॥ 
प्रे वणिजाम्‌ ३.३. ५२) 


षणिक्‌सम्बन्धेऽथे वाच्ये प्रग्रहेवो घन्‌ । प्रग्राहः प्रग्रह 
तुखाग्रहणसूत्रम्‌ ॥ 


रदमो च (३. ३. ५३) 
रश्मौ वाच्ये प्रग्रहेवों घस्‌ । प्रग्राहः प्रग्रहो बाश्वस्य ॥ 
वृणोतेराच्छादने (१. ३. ५४) 


प्रपूवाद्‌ वृनोऽस्मिन्‌ वाच्य वा धस्‌ । प्रावारः प्रवरश्चाच्छा- 
दनपटः॥ 


क्रियाम्यावृत्तिसमयसमूहेषु च भोजरा्‌ । 


जाः) जान ०००) ण ९५ ० ~ = == 0 मक कक 





उत्तरसुत्रादिति । वक्ष्यमाणे विभाषाग्रहणमिह सिहावरोकनन्यायेन 
सम्बध्यत इति काशिका । उच्छ्रय सिद्धिरिति । तेन “पतनान्ताः समुच्छ्रयाः! 
इत्यादि सिद्धम्‌ ॥ रुप्टुबोरिति । ओरपोऽपवादः । आरवः आराव 
इति । “आरवारावसंरावविरावा' इत्यमरः । अवग्रह इति । प्रतिबन्ध. 
सधम वर्णोऽप्यवग्रहः स्वरोऽपि ॥ वणिक्सम्भन्ध ¦ ति । वणिकूसम्बन्धेन 
तुरासुत्रं गरृषठते नतु वणिकूतन्त्रमिति काशिका । तुखगप्रहणसूत्रमिति फषि- 
तोऽथः ॥ अश्वस्यति । पुक्णसुत्रेऽधदिरदमो प्रमरादः प्रमरहोऽपि चे'त्यमरः ॥ 
वृणोतेरिति । अपोऽपवादः । भोजराडिति । (क्रियाभ्यावृत्तिसमयसमूहेषु 
चे'ति चान्तो भागो भोजराजसूत्रस्येवानुकरणम्‌ । यथाक्रममुदाहरणं -- 


कत्सण्डः | ९१ 
द्रौ वारावध मे वारो गवां वारश्च सश्चये॥ 
परिवारस्तु ण्यन्ताद्‌ बाहुखकेन कतेरि षि । तत्रापि मनु- 
षयेभ्वदीधेः । अन्यत्र परीवाराः कपयः । यक्षकोरिपरीवाराः ॥ 
परो भुवोऽवज्ञाने (३. १. ५५) 
परिधूवो धिक्कारे वा घञ्‌ । परिभावः परिभवः ॥ 
भवे तुख्ोषेञ्‌ (३. २. १२०) 
अनयोनाम्न्यनाम्न्यपि घञेव । अवतारः । अवस्तारः । शनो 
मेति भोजोक्तेरवतरोऽपि ॥ 
अथाचिविधिः । 
4वश्षिरण्योरब्‌ वास्यः' (वा० ३-३-५८) । वशः । रणः शब्दः, 
रणन्त्यत्रेति युद्धं यज्ञश । 
उपसर्गेऽदः (६. २. ५९) 
सोपसगाददेरप ॥ 
घञपोथ (२. ४. ३८) 
घनपोः परयोः अदेयेस्छ स्यात्‌। प्रघसः । विधसः । अनुप 
सगोद्‌ घास इति घन्‌ ॥ 


[1 ए) ~ 4 0 नाना का ०-0-७७ कामो तकन्‌ 


द्रौ षाराविव्यादि । सञ्चय इति समूहा दशेयितुम्‌ । ण्यन्तादिति । परिवा- 
रयन्वि प्रभुमिति व्युततिदर्टम्या | ण्यन्ते बृद्धयेव दीर्घोपधः सम्पन्न इति भावः। 
मनुप्येष्विति । "उपसरौस्य घन्यमनुप्य' इति पयुदासादिव्यादिः । तदुदा- 
हरति --कपयः यश्चकोरीति च । "परिवारपदं कथं प्रयातेषा' इति स्वप्न- 
वासवदत्ते ॥ अवज्ञान इति । अपोऽपवादः । अवज्ञानम्‌ अनादरः । “अन।- 
दुरः परिभव इत्यमरः । 'परिभवोऽरिभिवो हि सुदुःसहः इति माषः ॥ 
अनाम्न्यपीति । "पुंसि संज्ञायामि"खतः प्रायेणेत्यनुवृततेरिदम्‌ । श्रायानुवृतत- 
रसं्ञायामपी'ति काश्चिका । तेनावतरि नया इत्यादि सिद्धम्‌ । अवतरो- 
ऽपीति । “निजत्रिनेत्रावतरत्वोभिकामि'ति भ्रीहषेः । 
भथान्विधिः । 

रणः शब्दः । रणन्तयत्रेति युद्धं यज्गभ्ेति । वश्चिरण्योरन्वाच्य' इति 

वारिेऽ्धनिर्दशामायेन प्रयोगोपापिव्युखातिर्थश्च दरष्ट्यानिति मनसित्येवं 


९२ सब्यासख्ये प्रक्रियासर्वस्व 
नोणच (३.२. ६०) 
निपूवीददेरप्‌ णश्च स्यात्‌ । निघसः । ग तु घस्लमाबाददेरेव 
द्धिः । न्यादः ॥ 
व्यघधजपोरनुपसगें (३. ३. ६१) 
अप्‌ स्यात्‌। व्यधः। जपः । सोपसर्ग तु परव्याधः प्रजापः। वेधो 
बेधनमित्यादि तु “विध विधानः इत्यस्यानेकाथत्वात्‌ ॥ 
स्वनहसोवां (३. ३. ६२) 
अनुपसगेयोरनयोरब्‌ वा स्थात्‌ । स्वनः । स्वानः । हसः । 
हासः। सोपसर्ग प्रस्वानः पहासः ॥ 
यमः समुपनिविषु च (१. ३. ६३) 
अनुपसगात्‌ समादिपूर्वाचच यमेरब्‌ बा स्यात्‌ । यमः यामः । 
संयमः संयामः इत्यादि ॥ 
नो गदनदपठस्वनः (३. ३. ६४) 
अब्‌ वा स्यात्‌ । निगदः निगादः हइ्यादि ॥ 
कणो वीणायां च (१. ३. ६५) 
निषृवोदनुपसांच कणेर वा । बौणाविषये तु सोपसगौदप्यव्‌ 
वा स्यात्‌ । निक्णः निक्राणः । कणः कणः । बीणायां तु प्रकषण; 
प्रकाणः इत्यादि ॥ | 
नित्य पणः परिमाणे (६. ३. ५६) 
क्रयाद्यथं परिमितत्वेन कृते द्रव्ये बाच्ये पणेनिव्यमप्‌ स्यात्‌। 
पणः ॥ 
विवरणम्‌ ॥ ध्यध इति । करपरि तु “इ्याद्यधे'ति णपत्ययेन व्याषः धिद्धः। 
प्रस्वान ६ति। भनेन "निस्वन' इत्यमरोक्तेः "नौ गदनदपठस्वनः! इति विभा- 
षया सिष्यति॥ क्षणो वीणायां च । नो वेति चानुशृ्तो बीणायांप्रहणमुप- 
सगान्तरसमभिव्याहारे वीणानादविषयेऽपं षटयितुम्‌ । तदिदमाश्चयत उदा- 
हरति - बीणायां तु प्रकृणः प्रकाण इति । "कल्याणप्रकणा वीणेति 
काक्का ॥ क्रयाद्ययमिति । परिमाणग्रहणादिदं विवरणम्‌ । व्यवहारे स्तुतौ 
च पटितोऽप्ययं धातुः प्रहृते परिमाणग्रहणाद्‌ व्यवहारे स्थितः । द्रभ्यं इति । 
9, श्वपि। निगरपड, = ` 


छृत्सण्डः । ९१ 
मवोऽनुपसर्गो (३. ३. ६७) 


छान्मदरप्‌ स्यात्‌ । मदः । सोपसगात्तन्मादः । सध माद- 
स्थयाः- ' (६-३-९६) इति निपातनान्मादोऽपि ॥ 


प्रमदसम्मदौ हषे (३. ३. ६८) 
अन्यत्र प्रमादः सम्मादः ॥ 
समुदोरजः पशुषु (३. ३. ६९) 
सडतपूवादजेरप्‌ स्यादु वाच्यं चेद्‌ पशगोचरम्‌ । 
समजः स्याद्‌ गवां सङ्क उदजः परणं गवाम्‌ ॥ 
अन्यत्र समाजः सताम्‌ , उदाजः काकानाम्‌ । अघजपोरिस्युक्त्या- 
जेबीत्वाभावः ॥ 
भक्षेषु ग्लहः (३. ३. ७०) 
अक्षेषु पणाभ द्रभ्ये वाच्ये ग्छह इति निपात्यते ॥ 
प्रजने सर्तेः (३. ३. ७१) 


गभेग्रहणे चयोत्ये स्तेरप्‌ । गवां गभेग्रहणाथेः सङ्गमः उपसरः 
अन्यत्र प्रसारः । प्रसरविसरादिब)हुलकात्‌ ॥ 


कन्दमूरफलादिनः पूरशः कल्पिते भाण्डक ईति यावत्‌ । पुरा खट द्रन्ययेरेव 
पूरशः परिकस्पितयोर्विनिमयन्यवहारो रोकयात्राप्रबतेकः। तदेव सम्प्रति रजत- 
खण्डे कप्त क्रमशः पणतां प्रतिपन्नम्‌ ॥ मदोऽनुपसर्गे । घजपवादः। उन्माद 
इति । “उन्मादश्ित्तविभमः इत्यमरः मादोऽपीति । प्रयोगोपापिः्यं प्रायो 
ज्ञापकसाजात्याच्छन्दस्येव दष्टः ॥ हषे इति । "मदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदा' 
हत्यमरः । प्रमाद इति । भ्रमदोऽनवधानते'त्यमरः ॥ सत्पूरवादिति । कारि. 
कया सोदाहरणं विवरणम्‌ । पश्ुरुक्चषणया ज्ञानहीने ऽपि विद्यते । तस्मात्‌ 
समजः अक्घसद्घः समाजो विज्चसङ्खं इत्याकारतो मेदः । तदिदं स्फोरयति -- 
समाजः सप्तामित्यनेन । काकानामिति । नहि काकाश्चतुष्पादः पराव इति 


मावः॥ निपात्यत इति। अप्‌ दु सिद्ध एव , रुत्वाथं निपातनमिति काशिका । 


ज मी भीरि १ 1 1 ता 








१, श्ये श्ल क, ख. पाः 


९४ सव्बास्ये प्रक्रियासर्वस्व 
हूः सम्प्रसारणं च न्यभ्युपविषु (३. ३. ७२) 


एषु हइाषासोः प्रसारणमप्‌ च । इ आ अ । पूवेरूपम्‌ । ह अ । 
गुणः । निहव हत्यादि । अन्यत्र पनि युक्‌ । सहायः ॥ 


भाङिः युद (३. ३. ७६३) 

आङि हो युद्धे वाच्ये प्राग्वत्‌ । आहयन्तेञत्रेद्याहवः ॥ 
निपानमाहावः (६. ३. ७४) 

गबादयः पानाथमाहूयन्तेऽत्रेति िलागतंमादहावः ॥ 
भवेऽनुपसभस्य (१. ३. ७५) 

केवलस्य हाधातोभोवेऽय प्रसारणमप्‌ च । हानमेव हवः ॥ 
हनश्च वधः (३. ३. ७६) 


भनुपतगाद्धनेरब्‌ वध. इयदिश्श स्थात्‌ । अतो लोपः। बधः । 
चकाराद्‌ घजपि । घातः ॥ 


मृतं घनः (३. ३. ७७) 


फाटिन्ये वाच्ये हन्तेरब्‌ घनादेशश्च । दध्नो घनः काठिन्यम्‌ । 
फरिनिऽप्यस्ति । पनं दधे ॥ 





० जकन ०००७७ क त कमयन > ~ ~ = 


श जण ज भक ००० १० 





गरं प्रकृत्यन्तरं केऽपि मन्यन्ते । तन्मते गाह इति घन्‌ । भ्यायुक्षीमभि- 
सरणग्छहामदीमन्‌' इति माघः ॥ आयन्त इति। (स्पधोयामाङ' इति आत्मने- 
पदस्वारस्यादिदम्‌ ॥ आहाव इति । "आहावस्तु निपानं स्यादुपद् \जलाशये' 
इत्यमरः । तदिदं वित्रियते -- गवादय इत्यादिना ॥ भावं इति । कर्पर 
च कारक' इति निव्स्यथमिदम्‌ । उपसृष्टात्तु सत्यप्यथान्तरमाहवादौ प्रधि- 
द्धम्‌ । ' हवे दवे युद्वं ्ुरमिश्रमि'ति शरुतिः ॥ षात्‌ इति । शद्धो कुत्वे तवव 
च रूपमिदम्‌ ॥ धन इति । अन्‌ धत्वं च निपात्यते । मूर्तिः कारिन्यम्‌ । घनं 


~ नित न न म ककन ककम 








१. शहरो भवि'कं, ख. पाठः. 


हृस्छण्ड; । ९५. 
अन्तघेणो देशे (३. ३. ७८) 
वाहीकेषु कथिद्‌ देशोऽयम्‌ । सावकाशः प्रदेक्ञ॒ एवान्तर्षण 
इति शङ्करः । अन्तधेन इति वा पाटः ॥ 
अगारेकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च (३. ३. ७९) 
षदिरखिन्दोऽयम्‌ ॥ 
उदनोऽलयाधानम्‌ (३. ३. ८०) 
यस्मिन्‌ कष्टे निधाय दक्षास्तक्ष्यन्ते, स उद्घनः ॥ 
अपधनोऽङ्गस्‌ (३. ३. ८१) 
करणेऽयोविद्रुषु (३. ३. ८२) 
एषु पूर्वेषु हनेः करणेऽप्‌ घनादेशश्च । अयोहननसाधनमयो- 
धनः । विघनः समीकरणसाधुनम्‌ ॥ 
पूवेपदात्‌ संज्ञायामगः (८. ४. २) 
संज्ञायां पूेपद्स्थनिपित्तात्‌ परस्य गकारान्यवहितस्य नस्य 
णः स्थात्‌ । दुदैन्यतेऽनेनेति इषणः कटरमभेद्‌ः । सत्रे सवै- 
णामानीत्यनुक्तेरस्य णत्वस्यानित्यरवज्ञापनाद्‌ दषनोऽपि । स्िया- 
मयोधनीत्यादीष्टम्‌ ॥ 
स्तम्बे क च (३. ३. ८३) 
स्तम्बपुवादधनेः करणे कः स्यादवयनादेश्षौ च । तस्य किष्वा- 
दुपधालोपः । हस्य ङुत्वम्‌ । स्तम्बध्नः स्तम्बघनश्च वरीद्मादिस्तम्ब- 


1 । "~--~ =-= म = = 01 न+ ~ नाम ५००७१> 


दीति तु पापादिवद्‌ विरेष्यनिन्नतयोपचारः॥ सावकाश्च इति । परितोऽपा- 
वृतोऽन्तरङिन्दप्रदेश इत्याशयः । प्रघणः बहिस्तु रुरपावृत इत्याशयः ॥ 
अपघन इति । “अङ्ग प्रतीकोऽवयवोऽपषनः हत्यमरः ॥ पूरवैपदादिति । "रषाभ्यां 
नो णः", (अय्‌ कुप्वाङ्नुम्यवायेऽपी'ति चानुवतेते । अग इति व्यवधायकप- 
यदास; । तदाह --गकाराव्यवहितस्येति । ह घणः । इह णत्वमरीहणादिषु 
पाठात्‌, "पूर्वपदात्‌ संज्ञायामग” इति वेति काशिका । अग इति किम्‌ । 
कगयनम्‌ | अभुक्तेरिति । सवैनामसं ज्ञायापित्यादिः | अयोधनीत्यादीति । 
भयोहननीति स्यात्‌। इदं च (करणाधिकरणयोश्चे ति श्युरि बोध्यम्‌ । भपि घु 





९५ सन्याख्ये परक्रियासर्वस्वे 


खविग्रम्‌ । "द्विषां स्तम्बघनो भज" इति रक्षणया ) (तृणस्तम्बमदी स्त- 
म्बध्नः पदन्यास' इर्यपि भिः । ख्िणां स्तम्बध्ना स्तम्बधनेतीष्टम्‌ ॥ 
परो घः (३. ३. <४) 
परिहनेः करणे अब्‌ धातोधेशब्दादेशश्च । अतो छोपः । "परेश्च 
घाङ्कयोः! (८-२-२२) इति वा कत्वम्‌ । पलिघः परिषः | बादुरकात्‌ 
प्रतिघः कोपः ॥ 
उपन्च आश्रये (३. ३. ८५) 
ङताया उपध्नस्तङः । आश्रयः समीपमित्येवान्ये । शेकोपध्नो 
देशः ॥ 
सङ्कोद्धौ गणप्रहंसयोः (३. ३. ८६) 
उद्घः प्रश्षस्तवाची ॥ 
निघो निमितम्‌ (१. ३. ८७) 
समारोहपरिणादं निमितम्‌ । निघो वृक्ष; ॥ 
डबितः क्त्रिः (३. ३. ८<) 
वितो धातोभौवि क्तिप्रत्ययः स्यात्‌ । इद्म्‌ । "आदिर्गि- 
दुडवः, (१ ३.५) इति डोरिचम्‌ । किचादगुणः । कृत्रि॥ 
अयापनतयपीष्टम्‌ । लक्षणयेति | द्विषां ताबाननप्सारतान्यज्ञनं प्रयोजनम्‌ । 
'स्तम्बध्नस्तु स्तम्बधनः स्तम्बो येन निहन्यत' इत्यमरः । भद्टिरिति । पद्‌- 
न्यासे स्तम्ब्नतवे तत्रापि लक्षणयेवेत्याशयः । इष्टमिति । कापोः सवोपवाद- 
त्वात्‌, “कृत्यल्युटो बहुरमि'ति वचनाद्‌ वेदं सिध्यतीति हरदत्ताचायेः । अन्ये 
(करणाधिकरणयोश्चे ति ल्युटा स्तम्बहननीत्यपि वाभ्छन्ति ॥ अतो रोप 
हति । षरशब्दाकारश्य । बाहुरकादिति । भानुजिस्त्वमरब्याखूयायाम्‌ 
४अन्यत्रापीति ड न्य्कादित्वात्‌ कुर्वे प्रतिषशब्दं व्युत्पादयति । 
प्रतिवो रुटभतीवाताविःति हैमः ॥ आश्रय इति । 'मङ्गरोपञ्नमन्जुखा' इति 
मदीय चित्रोदयमणो ॥ सङ्खोद्धाविति । ‹ सद्धैन तापसोदूघानामि'ति सुभद्रा 
हरणे । तापसश्े्ानामित्यथः ॥ निमितमिति । निपूर्वो माधादुः तुस्यतायाम्‌ 
निमिमीति निपदयति सदशं चिन्तयतीव्यर्थः । सवेतः समो निमितः । तदा- 
ह-- समारोहपरिणाहामिति । “तत्र विष्वकूसमे निष, हत्यमरः । भाज इति । 


„,-------------------~ 
9 न्ति भः ग्‌, पठ 1, 


कटखण्डः । ९.७ 
्ेभेम्नित्यम्‌ (४. ४. २०) 
9्यन्तात्‌ तेन निदै्तमित्यथ तद्धितो मए स्यात्‌ । नि्योक्ते 
मेषा सरैव च्यन्तस्प प्रयोगः । फरणेन निवृत्तं छत्रिमम्‌ । एवं इक्रीञ 
करीत्रिमम्‌ ॥ 
दिवतोऽथुच्‌ (३. ३. ८९) 
टिवितो धातोभंविऽधुच स्यात्‌ । देषु, वेपथुः ॥ 
यजयाचयतविष्छप्रच्छरक्षो नङ्‌ (२. ३. ९०) 
एभ्यो भावे नङ्‌ स्यात्‌ । चुत्वम्‌ ¦ यज्ञः । याच्ञा | स्वभावात्‌ 
ल्रीत्वम्‌ । यत्नः । “च्छवोः शट्‌ --' (६-४-१९) इति च्छस्य शः 
बरादगुणः । विश्नो गमनम्‌ । प्रश्नः । एत्वम्‌ । रक्ष्णः । वषश 
वाच्यम्‌ । ठष्णा । चरीतवं प्राग्वत्‌ । "रश्ने चासनकाठे' (३-१-११७) 
इति निपातनादिह पच्छेग्ेदिञ्यादिना प्रसारणं न ॥ 


स्वपां नन्‌ (१. ३. ९१) 
स्वप्नः ॥ 


उपसगे धोः किः (३. ३. ९२) 


भावे अकतेरि च कारक" इति वतत इति वृचिः । अथापि भाव 
इत्यवाधिक्रियते सम्भवात्‌ । तेन ॒निव्तमिंत्य्थे विधीयमानेन मपा सहा- 
न्वयौचित्यादिद भाव ९व सम्भवी । क्रियया दहि कारकाणामन्वयविचारः। 
““परित्रर्देवतादीनामतिथीनां च पूजकम्‌ । | 
वि्ययानन्दथुं प्राप्त परनिदयवेपथुम्‌ ॥'' 

इति सुभद्राहरणे ॥ एभ्यो भाव इति । 'मावेऽकतेरि च कारक' इति वर्तत 
इति काशिका । तत्राकर्रीत्यस्य भगवति हर "यज्ञ" इति सदस्नामपाटठे कर्म 
साषनतया व्युदत्त्यादिः फलम्‌ । स्वभावात्‌ ज्ञीत्वमिति । नङन्ताः सर्व 
पुद्धिङ्गाः । याजिस्तु जीरिङ्गः । वासरूपविधिश्च यथाभिधानं भवतीति दर- 
दत्तः । प्रारवत्‌ । याचिवदिति बावत्‌ । निप।तनादिति । "यजादिभ्यो नस्य 
ङित्त्वे सम्परसारणप्रतिषेधो वक्तव्य इति वार्षिकं चात एव निपातनात्‌ 


मनम) 


१, ष्डिप्रः क, ख. पाठ 


९८ सव्याल्ये प्रकरियासवेस्े 


परादौ पूर्वे दाधाधात्‌नां भावादौ किः स्यात्‌ । किस्वादा- 
छोपः। आङ्येव द इति मोजः । आदिः । आधिः । विधिः । निधिरि- 
त्यादि । विधिन्रल्नेत्यत्र बाहुलकात्‌ कर्तेरि किः ॥ 


५ (^~ 
कमेण्यधिकरणे च (३. ३. ९३) 
करमपूवीद्ोरपिकगने क्षिः स्यात्‌ । षयो पीयतेऽस्मिननिति श- 
रधेः । विरोधिः । जलधिः । घादयः पृद्धिङ्गाः । नाम्नि तु पुस्तं 
प्रायिकम्‌ । मयते धाथन इनि घल । माछ । स्वेनाभिग्रायेणेरः स्वैरः । 
ईषन्‌ । 'भीदृरद्रेः शीविऽन्‌ वाच्यः' (वा० ३-३-५६) । मयम्‌ । 
वषम । पदम्‌ ! वर्पोऽ्ीति दकशेनादू्‌ घनपि ॥ 
४७ (~. नः (4९ 
कमन्यतिहार णच खिवाम्‌ (३. ३. ४२३) 


। क # )१ क भ [ (प [ 4 
क्रियान्पस्यामे काच्ये स्रीरिङ्क णच स्यात्‌ । णाद्‌ शद्धः । 
व्यत्यास्योतनायोपपमेनोशः { व्पव्रहमस्‌ तै 
णचः चियामल्‌ (५. ४. १४) 
णजन्तात्‌ शिया स्वां तदिनाऽज्‌ स्यात्‌ ॥ 


खण्डितं भाप्ये ॥ नमिति | निसस्वर्तम्पादनार्थोऽयं प्रथक्‌ पटः ॥ भागादा- 
विति । आदिना जकन कमीदरिः सङ्ग्रदयते । तेनोपाधीयमनि कर्मणि उपा- 
धिरिति सिद्धम्‌ ; भोज इति । "माड दः किः' इति तदीयं चूत्रम्‌ । 
मट्पादवचनम्थानुक्रदन । निरेति । अधिकरण किः ॥ अधिकरणे 
चेति । अथिकरणग्रहणं मायस्य कमद्धश्चाथान्तरस्य निरासाध । चतु 
पर्ययानुषङ्गाधः । कर्मणीदयुपपदं व्याख्यानान्नापिकारः । षजादयः 
पिङ्गा इति । सिङ्गनुयासने पुमानिर्यधिकृय 'वजवन्तः' इत्यादीनि पणि- 
नीयपूत्ाणि ! प्रायिकमिति । धञचाप्रमाणत्वानिगरतरि कष्विति यावद्‌ । पद्‌- 
मिति । भीृषदेरिप्यादरि्ाद्यमिदम ॥ मवेऽथ रिङ्गविेषमथविशेषोपाषि- 
सम्पन्नं प्रदर्दीयितुमवतारयति -- कमेव्यतिष्टरे णच स्यामिति । धातोः 
स्ववाच्यक्रियायाः पर्परश्ते उ्यत्यासे वाच्ये इ्यथ॑स्तदाह--व्यत्यासे इति । 
क्षियामिति किम्‌ । ग्यतिपाके घञः पु विधानादिति यावत्‌ । करममेव्यति- 


नी 





~~~ ०० 


१, "कृमेव्यः ग, पाटः, 


कृत्खण्डः । ९९ 
१ 
यस्येति च (६. ४. १४८) 
यकारादावजादौ चनेद्धिवे इकर च दरे स्वमाधणवोलोपः 
स्यात्‌ । इति णजकारखोपः ॥ 
(0 अ 
तदि तेष्व चामद्‌ः (७. २. ११७) 
जिति गिति च तद्वित परम्वःमारवो वद्धिः स्यात्‌ । व्याव- 
दाघ। 'रिड़णन्‌ --' (४-\-१\) टि ङा ६विषरञना सपः | व्याव 
हासी परस्परहमनम्‌ । पव ग्यास्यु्ा । व्यदरीष्ःय्यदीहिस्यादय णच्‌ 
नेष्टः ॥ ॥ 
अभितविधां भाने इनुण (३. ३. ४४) 
बभिविधिः सतो व्याद्वः ¦ नरि श्लो प्रातोभोत्र इनुण 
स्यात्‌ । णिसाद्‌ वद्धिः | व्यःविवादितः: सलः | सेरत्रिन्‌ ॥ 
अणिनुणः, (५. ४. ‡:4} 
इनुणन्तात्‌ नद्धताञ्या स 1 सवव! मलय । सार।तरिणं 
¢ श १ = 
सवव्यापी खः । इतुणन्तं अपनय 4 


जक --भ->-=> ~~ ~~ ० 8 ~~~ -- 


हारे सीम्रहणं व्यतिपाछाथयि'नि भाप्यद्ु ¦ घः {2९ व्यतिहारस्य 
धोतनं व्यतिभ्यामित्याह्‌ प्यरधसेत्ारिना |} भस्येत्यधि सद्म फरमुखेन 
विदरणोति -- यकार द्वजद्‌। चदान द "स्‌ द्धि रित्यतो बरद्धि 
अचो ज्णितीति चानुरवते | तदाः - जि {मा} मेस्यादि । व्याव्रहा- 
सीति । व्यतीस्य पुनुरक्षणं यन येनेवद्मजामिवानं व्यत्वास्तस्य प्रयोगोपधि- 
स्वस्य तस्योपसर्गस्य सममिन्याहार इट ६१ यवत्‌ । व्यद्ुक्षी परस्परमुक्षणम्‌। 
““व्यादयुक्षीममिक्तरणरख्दामदोष्यन्‌, 
इति माघः । लियाभिति किम्‌ । व्यतिपाकः इत्यादा मा भूत्‌ । सत्यपि 
कमव्यतीहरि व्यतीक्षा व्यतीदेस्याद्‌ तु छ्यस्युरो बहुरमि'ति नायं णश 
किन्तु गुरोश्च हरु ईति अत्रिःयय एव | जतष्टपि्‌ । तह ~~ नेष्ट इति । 
भोजस्तु क्रियाव्यतीहरिऽनीदीकष्या दिभ्यो णभिपि सूययन्नुम॑पयुदामेनेव 
साधयति ॥ अभिबनितो मि त्ति । भाव इति वतमान पुनभोवम्रहणं वास 
रूपमिरासार्थं तेन घञ्‌ न भवतीति अलि । स्युर्‌ ५ बहुका भवत्येव । 


न 
एवा प ~~~ ~ ~ ~ त भ तः त कोय न्क ५१० १५४ कक) 





११ र्‌ अला क, ) प्रः. 


१०० सब्याख्ये परकरियासर्वस्य 
खियां क्तिन्‌ (३. ३. ५8) 


धातो मावाचर्थषु स्रीलिङ्गे क्तिन्‌ स्यात्‌ । किष्वादगुणः । इतिः । 
हतिः । सेटामपि (तितुत्र --'(७ २-९) इत्यनिद्त्वम्‌ । भूतिः । बृष्टिः । 
श्रहस्निहङचपठवद भणदीधीमेधादिभ्यः क्ेरिडि'ति भोजः। श्रहोऽलि- 
टि-*(७-२.२७)इति दीेः। प्रारणम्‌। ग्रहीतिः। स्निहितिः । निङु- 
ञचनं निकुचितिः । पठितिः । यजादित्बादत्वष्‌ । उदितिः । भणि- 
तिः । दीधी दीप्त्यथेः , दीधी इ ति॥ 

यीवणेयोर्दीधीवेव्योः(७. ४. ५३) 

यकारस्थ इकार उक्त्यथः । यकार इवर्णे च परे दीषीवेव्योर- 
स्स्यलोपः स्यात्‌। दीधितिः । "मेध सङ्गपे' मेधितिः। 'डदो निष्ठायाम्‌ 
(६ ४-९५) इत्यत्र हाद इति निभागात्‌ क्तिन्यपि हस्वः । आहत्तिः। 
ति च' (७-४-८९) इति चरफटोरुत्व प्र । "हलि च,(८ २.७७) हति 
दधेः चूतः । परफुरितः । श्रुयजीषिस्तुम्पः करणे क्तिन्‌ वाच्यः! (वा० 
३-२-९५) । श्रयतेऽनयेति श्रतिः । कियात्‌ प्रसारणम्‌ । व्रश्रादिषः । 
इष्टदिवपूजास्राधनम्‌ । एवं स्तिः । 'ऋदन्तास्खादेश् क्तिनो निष्ठा- 
वन्नत्वं वाच्यम्‌' (वा० ८ २-४४) । कोणिः । गीर्णिः । टनिः । ण्छा- 
म्लाञ्याहाम्यो निवाच्यः' (वा० ३-२-९५) । ग्लानिरित्यादि । "सम्प - 
दादिभ्यः व्वा वास्यः" (वा० ३३-१०८) । समादिषु पदिसदिति- 
दिशासिश्चद्ुनदिवृतिवृषिधूपियतीणब्रमृतिभ्यः क्ष्‌ । पदः सम्पत्‌ । 
विपत्‌ । किग्वा वाच्य इत्युक्तः सम्पत्तिरिल्वा्यपि । संसत्‌ । सवित्‌ । 
दास इत्‌ । भारिस्‌ । पदत्वे सुत्वदीर्धा । आशीः । प्रतिश्रुत्‌ भ्रति. 
ध्वनिः । परिसरत्‌ । उपनह ॥ 





५८५० ८८०गग०क८०७ ०० 


साङ्कुटनमिति बाहुरकाधिकाराद्‌ युजपि भवतीति दण्डनाथः । क्कीबमेषेति । 
छल्युटोः समानयोगक्षेमतवात्‌, प्रयोगोपाधेरपि ॥ मावाधर्थेषिति । भादिना 
अकठकारकं सङ्गते । कृतिरिति । कालिदाषस्य छती रषुवशदिरिति कमे- 
णि ॥ श्ुयजीपषिस्तुभ्य इति । श्रुयजीषिस्तुभ्यः करण इति भाष्यवार्तिकम्‌ | 
साधनमिति। करणत्वं सूचयितुभिदं विवरणम्‌। निष्ठावदिति । ^वाभ्यामि'ति 


ङृत्खण्ड; । १५१ 
नहिदृतिदृषिव्यधिरचिसदितनिषु कौ (६. ३. ११९६) 
किबन्तेषु नह दिषु परेषु पुतखाणो दीपैः स्यात्‌ । पदत्वे नहो 
धः । उपनह्यत इस्युपानत्‌ । नीवत्‌ । प्रावष । पदत्वे षस जरत्व- 
चवे । प्रावृट्‌ । विपद्‌ । सय । इणः तुक्‌ । समित्‌ । दे युद्धाख्ये । 
प्रभृत्युक्तेः समिध्यतेऽनयेति समित्‌ । कुधियुधिश्षुधिदेषिसििषि 
रुषिरुभिरुचिशयचिष्टदिमृदिगत्रौदिभ्यश्च । कत्‌ क्रोधः । युत्‌ युद्धम्‌ । 
त्‌ । द्‌ । स्वर्‌ । सुट्‌ । सग रागः । रुक्‌ शोभा । श्चुक्‌ । धद । 
मृत्‌ । ऋत इव्‌ । गिर्‌ । पदत्वे गीः। त्राणमेव त्राः । दीभीट्भृङम्‌- 
भिदिच्छिदियुदिदश्चिनशियुजिज्वरत्वरावसिषुमवादिम्यश। हीः ।भी 
लः । भूः । करणं कृत्‌ । भिद्‌ । छिव्‌। नुत्‌ दश । पदत्वे (त्यदादिषु 
दशः --' (३-२-६०) इति किन्‌प्रत्ययत्वत्‌ “किन्प्रत्ययस्य 
(८-२-६२) इति इत्वम्‌ । टक्‌ । छां षः । नट्‌ । योग युक्‌ । ज्वरादे 














षिणो म 


सूत्रविहितं नत्वमिति याबत्‌ । नत्वमिति । काशिकायां 'निष्ठावदु मव- 
तीति वक्तव्यमिति निष्ठावद्धाव एवेक्तः इद रिति तत्फरुमपि नतं मुक्त- 
कण्ठमुक्तमिति विशेषः । वाच्य इत्युक्तेरिति । स्वाभाविकस्तु क्तिन्‌ सिद्ध 
एषेति भावादिति यावत्‌ । प्रतिध्वनिरिति । परतिश्ुताथकनमिदम्‌ ॥ 
''लोकोत्तराभिरापन्नः इतिभिः कीर्षिमुत्तमाम्‌ ।' 

इति प्ुभद्राहरणे ॥ (दखोपे पूर्वस्य दीर्षोऽण' इत्यतः पूर्वत्यत्यदेरनुदृिं मन- 
सिङृयाह - पूर्वस्याणो दधेः स्यादिति । समिदिति । स्वस्येति 
सुर्‌ । प्रभृत्युक्तेरिति । सम्पदादिभय इति वचनगतादिशम्दाथसूपेणेति 
यावत्‌ । सापिध्यत इति । इन्षे रूपमिदम्‌ । यकि किच्वा्नरोपः । सन्दी- 
प्यत॒ इति भावः । कुषियुधिष्चुधितृषिविषिरुचिरुषिडुचि ्दिग्दिगृतारि- 
भयश्च । किमिति शेषः । +^त्यद्‌दिषु दश इति कनिति । स्यद्‌ दिषु 
हशोऽनालोचने कश्चेति चसमुचितः स किन्‌ । किनप्ययान्तख विषी- 


१. क्त्‌ । तु! क. ङ, पाठः. 
* नेभ्बत्र तृधतुशहयते । शऋरन्तखाइचयादिति केरल्वमेदेवः । तत्पक्षे रक्षणा" 
करप न। 





१०२ सव्याख्ये प्रकियासरस्व 
स्व्‌ जूः तः। उः। खः। मूः । वेद्युक्तेः हीतिभीतिरित्यादि । 
आयुक्तेरुजेंरुकं । ऋच्यतेऽनयेति ऋक्‌ । आछरतिगणत्वात्‌ सवेधातुभ्य 
इत्यन्ये ॥ 

स्थागापापचो भावे (३. ३. ९५) 


एभ्यो भाव एव क्तिन्‌ स्यात्‌ । किच्वाद्‌ 'यतिस्यति - 
(७-४-४०) इतीत्वम्‌ । उपरस्थिविः । धुमास्था---' (६-४-६६) 
इतीत्वम्‌ । सङ्गतिः । प्रपीतिः । पक्तिः| 

उतियूतिजृतिसातिहेतिकीतेयश्च (३. ३. ९७) 

एते क्तिन्यन्तोदा्ता निपात्यन्ते । ऊनी रक्षा । पृतिर्भिभ्रणम्‌। 
युतिस्तु यङ बन्धन' इत्यत एत । जूतिर्वेयः ¦ सागिरवसान दानं वा। 
'कीर्तिज्ञप्तयश्े'ति भाजः* ॥ 
यमानं कुलम्‌ (अरोजन््यस्ये'तिं शस्य गवतीत्यदाहरति -- दमिति । छशा- 
मिति । ब्रशति सूत्रषरकेत्यादिः । नति । नशेः पते जरत्वे चेदम्‌ । 
इत्यादीति । क्तिनन्तर्मपि रूपमिति यषः । आकरतिगणत्वादिति । तेन 
जुद्‌ मुट्‌ पुट्‌ इत्यादि सिद्धम्‌ । 

""सहसा विदधीत न कियामविपिकः परमापदां पदम्‌ । 
वृणते हि विमृरयकारिणें गुणटठ्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥'' 

भाव एपेति । पुनभीवम्रहणादयं नियमः । भमावम्रहणम्थान्तरनि 
रासाथमि'ति काशिका । सनिति । जडोऽपवादस्य बाधकः । अवस्था स- 
खेत्यादि तु 'न्यवस्थायामसंज्ञायामि'ति ज्ञापनाद्‌ बोध्यम्‌ । किखादिति। 
तादीत्यादि । 

-"स्थितिन्नं सवशास्लाणां सामोद्तिविरा।रदम्‌ । 
सोमपीतिपवित्रास्यं वपापक्तिविचक्षणम्‌ ॥' 

इति सुभद्रादरणे ॥ अन्तादाना इति । पवैसूत्रादुदात्त इत्थनुवतते | 
रक्षेति । “भव रक्षण' इत्यन्य क्तिन्यूटीदम्‌ । बूतिमिश्रणमितति । धु मिश्र- 
णमिश्रणयो'सत्य्य । दीर्घो निपातनात्‌ । तथा जवतेजतिः । स।तिरिति। 
धतिस्यतीतीत्वामावो निपातनात्‌ । दानं वेति । सनेतेदीनाथंस्मापि जन. 


` # इतिषग्दमपि सूते माजितवोनित्य् इति केरल्वमेदेवः । ` 





$ृत्छण्डः । १०१ 
त्रजयजोभावे क्यप्‌ (३. ३. ९८) 
` व्रज्य । श्खीत्वादाप्‌ व्रज्या । यजेः किति प्रसारणम्‌ । इज्या ॥ 
संज्ञायां समजनिषद्ानिपतमनविदपुञ्चरीङ्शरनिणः 
(३. १, ९९) 
एभ्यो नाशि भाकादो क्षप स्यात्‌ । कयप्यज्ेवीत्वं न । 
समज्या परिषत्‌ । बाहुरुकात्‌ सथर संक्षेपः । निषा विपणिः। 
निपत्या । मन्या ग्रीवापृष्ठासिरा । विचा । पिच्वात्‌ । तुक्‌ । सुत्या ॥ 
यङ्‌ यि किंङति (७. ६. २२) 


यादौ किडमति प्रत्यये परे शीडोऽयडः स्यात्‌ । ङिवादन्त्यस्य । 
शय्या । भृलो भाव एव क्यप्‌ । भरत्या दासभरणम्‌ । बाहुलकात्‌ 
भृतिरपि । 


सनखनामि'त्याते समानं सातिरूपमिति मववेदम्‌ । सनोतेः स्यतेवौ सातिरिति 
दण्डनाथः । भोज इति । 'ऊतियूतिजूतिसातिदेतिज्ञपतिकीतैयश्च'ति तत्सूत्रम्‌ । 
ज्ञापयतेश्च॑पिः, कीतेयतः कीर्सिरिति तद्वृत्तो दण्डनाथः । 
' "कीर्ति विजपिमधुरं गायन्ति स्वगैयोषितः ।'' 
(प्रशस्तिः) ॥ 
कंयबिति । पित््वसुत्तरत्र पुभृकृप्रमृतीनां तृगथम्‌ । . 
८“इअ्यापरं कृतप्रज्ञः स ववन्दे मक्टामतिम्‌ ।'' 
इति सुमद्राहरणम्‌ ॥ नास्नीति । संज्ञायामित्यस्यार्थतो बिवरणमिदम्‌ | 
वत्वं नेति । (अजेः क्यपि वीभावो नेति वाच्यम्‌" इति बचनात्‌ । परि- 
षृदिति । 'समज्यापरिषद्गोष्ठीसमासमितिसंसदः' श्त्यमरः । समस्येति । 
सम्पूवीदस्तरस्यततवी रूपमिदं क्यपि । आद भ्वदिशाभावोऽपि बाहुरुकात्‌ 
साध्यः । समस्या तु समासाः इति वृत्तिः । समासः सङ्खोच इति 
यावत्‌ । मन्येति । तस्याथविवरणं अ्रीवेत्यादि । पित्वादिति । “हस्वस्य 
पिति कृति तुमि'ति शेषः । सुत्या अभिषवः ॥ अयङ्‌ यीति । शाः 
सावधातुक इत्यतः शीङ शत्यनुवतते । तदाह -- ीङोऽयङ्‌ इति । 
अयङ इिरवमनेकारते ऽप्यन्त्यदिशाथेम्‌ । शय्येति । 
१ श्या । बाहुलकाद्‌ समस्या संकषिपः। य, २, प्त्‌। नि' ग. पार. 


७९ सध्याल्ये परकियासवैखे 


एवै यत्रापषादेड सङ्गो श्श्यते क्तिनः" 
तत्‌ सर्वं बहुरोकत्येव साधितं माधवादिभिः ॥ 
इण्‌, इत्या गतिः । अरिचरोश्च भोजः । अव्या चयो च 
गतिः ॥ 


कुजः रा च (३.३. १००) 
कमो भावादौ शः क्यप्‌ च स्यात्‌ । शषः सार्भधातुकत्वायैः । 
कअ) 
४9 ५ 
सावधातुके यक्‌ (३. १, ६७) 
भावक्र्माथे सावधातुके परे धातोथैकपरत्ययः स्यात्‌ । इति 
क्षस्य भावायेत्वाद्‌ यर्‌ । कय अ॥ 
रिङ़ शयण्ठिङ्षु (७, ४. २८) 
शे यकि यादावावैधातुे छिङि च परे ऋदन्तस्य रिढडगदेशः 


स्यात्‌ । अत्र यङि रिङ्‌ । छिन्त्वादन्त्यस्य । क्रिय अ। अतो गुणे। 
क्रिया । क्यपि तुक्‌ । कृत्या । क्तिख्लपीष्टः । ऊतिः ॥ 


“शय्या भूमितकरं गदाश्च विहिता भूमीरुदो बान्धवाः" 
इति विरक्तसूक्तिः । भाव एवेति । भजे वे'ति मोजसूत्रसुपादाय बाहुक- 
काद्‌ भाव एव क्यनिति दण्डनाथवचनमवरम्ब्येदम्‌ । तेन कमणि मार्येतयेव । 
बाहुरकाद्‌ भृतिरिति । कमणि भृताविति निरदेसोऽप्यत्र बाहुरुकलाङ्गाकरि 
बीजम्‌ । इदं भोजस्य वावचनतः सिद्धम्‌ । 

नयो भृत्या कापि कचन विनयोऽप्येवमभितः 

समं क्रीत्या भृत्या दधति विजयं क्षोणिपमणेः । 
इति नीतिः । बाहुलकाद्‌ भृतिरिदयुक्तरपादायन्यत्रापि सश्चारयितुकामः 
कारिकया साषारणीकरणमाह -- एवमिति । तत्सवेमिति । मृतिः भृत्या 
व्यवस्थितिः व्यवस्थेत्यादि ॥ कृत्येति । 


नीपो 


“धम्यां विदतं कृत्याः सत्यरक्षापरश्चियम्‌ ।' 
इति सुमद्राहरणे । 


। दृत्सण्डः | १०५ 
इच्छा (३. ३. १०१) 
सो शान्तो निपात्यः । वाहुरकादिषटिः । 
बाहुरकादाहयते; शः पुंस्त्वं चेति भापते स्वामी ॥ 
स्यादात्वामावः श्रपि सति पररूपमाहयो नाम । 

परिचयापरिसयागृगयादाययाथ शान्ता इष्यन्ते । अराव्या 
परिसया च गतिरेव । जागर्तरकारः श च वाच्यः । छे भाग्वद्‌ यकि 
लाग्रोऽवि--' (७-३-८५) उति गुणे जामय । गुणात्‌ परत्वाद्‌ रिदयेति 
केचिदिति टीकासवस्े । जाग्रिया। अकारे तु जागरा । पमि 'जाग्रो 

ऽबि--' (७-३-८५) इति.गुणे जागरोऽपि ॥ 

अ प्रत्ययात्‌ (३. ३. १०२) 

प्रत्ययान्तधातुम्योऽप्रलययः* स्यात्‌ । सन्यरदयन्ताश्र ते । बु- 
भूप अ। अतो छोपः । वुभूष) टाप्‌ । युभूषा । शोद्टरया । पाप्य 
भा । धयस्य हलः (६-४-४९) दति याप; ¦ पापचा । अटारा । न 

पातुरखाप--' (१-१ ४) हत्यगुणे रोस्धा॥ 
इष्ट इति । बाहुल्कःदिति रोषः ॥ इ्िरिति । इष्ट्युपसङ्यानवती- 
त्युपाध्यायाः । द्विपयन्तानामर्व्टरंति दीक्षितचरण।! ! शिच्ादिति । आदेच 
उपदेशेऽशिति पयुदाञ्चादिति भावः । पर रूपमिति ! शषकारशाकारयोः पररू- 
पम्‌ । नामति । नाम सं्ञेत्यथ॑ः ॥ इध्यन्त दति । “परिचयापरिसियासृगयार- 
खानामुपसङ्खयानमिं'ति वा्तिकाद्‌ शे यकि च मिद्धमिदं मन्यत' भोजम्तु 
'अटस्याद्‌ वे'ति विकल्पयन्‌ अटारामपि मन्यत । अकारः क्ष ख वाच्य 
इति । (जागर्तेरकारो वे"ति वार्तिकस्य रूपान्तरभिद्‌ कछायागतम्‌ । भक्रारवि- 
कल्पेन पक्षे फठितं रामिद समुद्खिनार्त ति विदेषः। प्राग्वदिति । 'सवेधातुके 
मभि'त्यनेनेति शेषः । जाभ्रियेति । रि तु राप्य डिनत्त्वादू [दबन्तस्य गुणौ 
न शङ्य दतीयडेवेति यावत्‌ । जागरेति । सीतवादपरत्ययस्व । जागर 
इति । घञः पुंसि शासनाद्‌ रूढा यौगिकाश्च द्वये ॥ प्रत्ययान्तधातुभ्य इति । 
धातवः तत्र सनाद्यन्ता इति फड्ितोऽथः । तदार्‌ -- सनूयडगद्यन्ताश्च ते 
इति । जिकीशी-पत्रीया-पुत्रक्ाम्या-बोमूया-कण्टू्‌यादीन्युदाहरणानि ॥ 


++ ~ 





१, शव्यजिच्छयाह माधव हति यीः, १. भ्यडोखे ग, गाढ! 
#* अङ्‌ एरप्रत्यय इति5.511८/: ।। 
> 





१०६ पष्यास्ये प्रक्रियासर्वस्व 
रुरोश्च हट; (३. ३. १०३) 
हन्न्ताद्‌ गुरुमतो धातोः अः स्यात्‌ । स्पध । दृषा । स्रीत्वाविष- 
क्षया घञपोति वापनाद्याः । बाधा बाधः। उदा उहः । आबादिभ्यो 
निष्ठायामानदभ्यः क्तिन्‌ वाच्यः। आपिः । दीप्निः । परी, पुतिः। 
शास इत्‌ । शिष्टिः । नरापः। स्रस्तिः ध्वस्तिः प्रशस्तिः । ्रकषेसावच- 
नैथ(२-१-६६) इत्युक्तः प्रशसापि । "चायः क्तिनि नित्यं चिभाबरो 
वाच्यः! । अपाचतिः । परते ध्याप्नो दीप्र उति निष्ठायामनिट एम । 
राजभ्रानोस्तु बाहुलकात्‌ क्तिनि वरधरादिषः। राष्टि; । प्राष्टिः ॥ 
षिद्धिदादिभ्योऽङ (३. १. १०४) 
पिद्भ्यो धातुभ्यो भिदादिभ्यश्नाङ्‌ स्यात्‌ । त्रपूष्‌) त्रषा। 
लभप्‌, छमा त्ष ॥ 
ऋष रोऽडिः गुणः (७, ४. १६) 


क्रवणान्ताद्‌ दृशेश्राडिः परे गुणः स्यात्‌ । जरा । लग्धिजी- 
णिश्व बाहुरकात्‌ । परादयः पितः । 

पटा व्यथा प्रथा तद्वत्‌ खराथो मदंनं प्रदा । 
स्खदा विदारो विस्तारः प्रसा स्यात्‌ कदनं कदा । 


[1 71 


गुरोरिति । गुरुत्वं दीषस्य, सेयोगे हस्वस्य चति द्विविधमुदाहरणमिदह सम्भवि । 
तदाह -- स्पेत्यादि । वासनाया इति । दत्थमाह वामनः-- 
“अविधौ गुरोः क्नियां बहुं विवक्षा" 

क्तिन्‌ वाच्य शति । गुरोश्च हर" इत्यग्रत्यये प्रापे तन्निषेधामेदं वच- 
नम्‌ । मेजोऽपीमं निषधं नन राध्बाज्यापिदीपिचायिससिष्वस्यदर्निष्ठाया- 
मनिट' इति सूत्रेण साधयति । अनिट इति करिम्‌ । भिक्षा रिक्षिव्यादो निषेधो 
मा भूत्‌ । अनिट $ति परंदासस्य सङ्को चं कबिदभीप्सितं साधयितुमाह - राज. 
भ्राजो स्त्विव्यादिना ॥ अङ्‌ स्यादिति । डित्वमासङ्कंतुमयं विशिप्य विधिः। 
'ऋटशोऽडीत्यादिदिरितकायसम्पत्तय द्रष्टव्यः ॥ पित १ । तेन क्षिषामङ भ- 
वति ! तदाह-- धटेत्यदि । विदार इति । “स्खद्‌ स्खदन' इति घटादेधीतोराडि 
भथविवरणम्‌ । तथा शरस विस्तार इत्यस्य विस्तार इवि च। तथा वेङ्लबार्थस्य 


कृत्खण्डः । १०७ 
भिदादिस्तुः भिदिच्छिदिषिदिदयिरुजिपरजिक्षिपिचुरििच्छि- 
भ्योऽसंश्गायाम्‌ । ङिवादगुणः । भिदा । चिदा । विदा । दया | 
रुज। । मृजा । क्षिपा । चुरा । डित्‌ प्रसारणम्‌ । पृच्छा । असंज्ञाया- 
मिस्युक्तेनाभ्नि क्तेनेव । भित्तिः कुड्यम्‌ । विच्छित्तिः अलङ्कारः । 
गुहितुरिबसिवपिक्षपिष्षिम्यः संज्ञायाम्‌ । गुहा । तुला । वसा । 
वपा । क्षपा । इयङ्‌ । क्षिया । चोारेतुस्योश्चुराटि णिजनिव्यत्ाभ्र । 
रिखिरिखिद्याभिमिभिमिधिगुधिभ्यो गुणश । रेखा । रेखा । शोभा । 
सेधा सम्‌ । मेधा । गोधा । कऋकृहुधतभ्यो बृद्धि । आरा प्रनोद- 
अमसीवनसूचिवो । कारा बन्धगृहम्‌ । हारा मानम्‌ । हरणमिति 
वामनः । युक्ताहार इत्यन्ये । धारा । तारा नक्षत्रम्‌ । तारा तु 
चृ्ञियोरि'ति केशवोक्तः पुंस्यपि । छ्ीमे तु चिन्त्यम्‌ # । (क्रपेः सप्रसा- 
रणं च' (गण० ३-३-१०४) । कृपा । चुर दिति र म्रः । च्रडा। 
"जट सङ्कात' इत्यस्य भिदा जटेति स्वामी । तथ। तिद्ध परडि 
नरोपे विञ्चसा जरा इति ॥ 
चिन्तिपरजिकथिकुम्बिचचथ (३. ६. १०५) 
एभ्योऽङ स्यात्‌। गिरोपः । चिन्ता । अत्र पलेोपाभाधाःद- 
यिः चिन्तियेस्यपि माधवः । पूजा । कथा । इवि छदने ' | कुम्बा | 
पचा । चकारात्‌ भीपिस्प्रहिदोय्यादेश्च। मीपा।र्पृहा। दोला प्रहु: ॥ 


(कष्या ॥ 


कदतेः कदनमिति च | भिदत्यादि । एतद्‌ भाजीयसूत्रानुवादेः । अनक्नाया- 
मिति। तथाच भाजः "वितोऽङ' इति प्रथक्‌ सूत्र पट्त्वा मनदिच्दिविदिदयि- 
रुजिमृजिक्षिपिचुरिपच्छिभ््रोऽसंज्ञायामिःव्येव सूत्रं करति । गुदीलयादि । इदमपि 
भोजीयस्येवानुवाद्‌ः । अनित्यत्वादिति । नुभथ भिततेरदित्करणं तत्र पकं न - 
ध्यम्‌ । चुरातुरेति सिद्धिः एड । रिखास्यादि । इदमपि ५ जीवानुवादः । अड 
ङिरवात्‌ तदयुक्तं निषेधं बाधित्वा प्रतिभसवरोऽयम्‌ । ऋद्दुधृतरम्यो बद्धिथ। 
भयमपि मोजीयानुवादः। त्र वृद्धः प्रति्रसवश्च पूववत्‌ । अरे्यष्याथकथनं 
सू्चि्वत्यन्तम्‌ । भारा दार्यामिति कारिका ॥ माधवं इति । (अका विधात. 
व्येऽढडो विधानं गुणाभागाथम्‌ । ततसामथ्यत्‌ कदाचिण्णिखेपां नास्तीति तन्न 
जिन्तियेवीयडदाहसम्यः इति तद्ग्रन्थः) “अत्र मतेय' दत्युपक्रम्य वचनाद्वन 
नं स्वमतामत्य।५ भ्वानतमर्‌ । चकरःरार्‌ (पसा । दद्‌ माजन १.५य/- 


-"----------~+ 








रि) 


# “नक्षत्रमृक्षं म तारम्‌ ह्यत ्छ. त्रं वऽ ति केरछतमदेवः । 


१०८ सन्यासे परक्ियासर्षस्य 
आतश्चोपसर्गे (१. ३. १०६) 


सोपमगादाषन्तादङ्‌ स्याद्‌ । दिनस्वादाष्टेपि प्रम । टाप्‌ । पमा । 
उपमा । प्रभा ¦ भामोरनुपसर्गोऽपि दश्यत । भा मा] भान्गन्दः सम्प- 
दादिक्िपीति माघवः ¦ श्रद्‌ दधातादिति भदो ाञ्युपसगेतामाह्‌ 
भोजः। धद्धा ॥ 
अन्तणेत्बाङ्किविषिषु पराप्नोति हुपसगेताम्‌ । 
अङ्न्तधा किरन्त्धिणत्वेऽन्तणं यतीदलयपि ॥ 
ण्यासश्रन्थो युच्‌ (१. ३. १०७) 


ण्यन्तादासभ्रन्थिथ्यां च भावादौ जियां युच्‌ स्यात्‌। योरनः कारि 
अन । णिलोपः। णत्वम्‌ ! कारणा ¦ हारणा | प्रीडना । पीडा भिदादिः। 
शासना । पाचना । यात्रना । बाहुखकाच्छास्यादेः क्िनपीति 
माधब। । णेरनिरि शास्विः | पाक्तिः । वश्ादिषः | यष्टिः । चिन्त्या 
हेयूजपीष्टः । चिन्तना पूजनत्यादि । आसशरन्ध्योः आसना अन्थना । 


चिन्तिपूजिरूधिकुम्बिचविम्प्रटिनोङिदोलिन्यश्च'ति मुत्रषूपेण घटितं द्रष्टव्यम्‌ | 
चकाराद्‌ युजपि भबतीति चिन्तना ईति कञ्चिका । यन्‌ ्वासश्रन्भे'ति 
बोध्यम्‌ । परन्त्वयमाश्यः पदमञ्ञया न सम्म: ॥ टा{इिति । रेपेषदन्त- 
त्वादजाद्यत इति भावः । नेचाजादेशस्य म्भानिवस्वे शङ्क्यम्‌ । पू्वविधेर- 
भावात्‌ । मा रृक्ष्मीः। अदो धाञ्युपसगेतार्मिपि । “श्रद॒न्तरोरुपसगंवद्षृि- 
रिति शरिका। अन्तर उपसर्गतं फरमुखेन दयेयन क!रिकया सक्षिपति- 
अन्तणेत्वेत्मादि । चिन्त्यादेरडन्तस्य कतिपयान्धुदादरणानि पुभद्रादरणाद्‌-- 
(भचिन्ताभिः कार्यजातानां पूजामिवहुजन्मनाम्‌ । 
कथाभिरादिराजानां कां नयथ कड्चन ॥ 
वणाश्चमाश्रयाशेषरमखापनया यरः । 
मटुविचप्रदाभिश्च कमष्वे कनिदुञजरम्‌ ॥'' 
ण्यासश्रन्थो युजिति। हट श्रन्थिः 'भन्थ विमे।चनप्रति्पयोरि' ति क्रयादिरेषं 
गृद्यते । अन्यस्य चुरादिण्यन्ततयैव सिद्धमिति क्रिकर ¦ शद भाष्ये त्रीणि 


॥ पतिर्‌ >, पा, ४. [४.1 र: 4. ':1*¶ः ¬, ^म भवि" 
¶११;. 


कृत्सण्ड; । १०९ 


नव क 


बाहुलकाटुपारितः ¦ आर्येति ण्यदप्यभ्ति । 'वटिदटितन्दिपरिहि- 
म्यभ युज्वाच्यः"(वा० ३. ३. १०७) । पटना! पम्‌ ¦ मन्द्ना | 
वेत्तेवेदना । “षेरानिच्छायध्यवा- ¦ ३. १०७, दर्पणा । एपणा। 
हरौ समार्थो ¦ परा (वा २, ३, १०७, पदवणा । परीष्टिः । 
भधिपयर्बिति भाजः । अध्या । अरपरीषिः । 
1 चवत्म र? ' 3 9 
रागाख्यार्या ण्वुट्‌ बहुलम्‌ (३. ३. १०८.) 
रोगनाभ्नि च्ियां मायं बरं ष्वुर्‌ स्थान | उड } टाप्‌ । 
प्रर्छदका ॥ 
६७ त्नः र 
प्रययस्थात्‌" कालपरूवेध्यातं इदाप्यसुपः (७. ६. ४६.) 


५ 


असुबव्यवहिते आपि यर प्रत्ययस्य लफारान्‌ पूंस्यान इव्‌ 
खात्‌ । प्रच्छर्दिका । एवं परवादिय। एही । बदुलाक्तः पछ्ष॑चन्‌ सीतं 
न । अराचकोऽरगव्याधिः, ! (वन्यथमय पनु परच्यः, (बा० ३. 
३. १०८) । आसि । दिकः । 


व न ~ ~ ~~ ~ - -~ [1 





18) 


धारिकानि - -- यृच्पकरणे शद्रः २4 उप्५।स < 1 ञ्म्‌ ! १। 
हएिरनिच्टाथ' यु ¡२ । परवे। । ३२} ८त म | तन {निद र्‌ मङ्खयन्तरेणा- 
नयति -- पटपयादिना । प्रह्व रण नारद्‌ अहम । जन्यय।ण्यन्त- 
त्वदेव सिद्धेः । तवाध्यय दन्छष ५९१५ दोषः । इच्छायस्य तु सवदा 
द्टिरेव ॥ रामनाश्नीति | आा्यानदमविवरणविद् । काञिश्ायाम्‌ 
अष्मा्रहणं रोगस्य भत प्रायानने म्क भवती युक्तम्‌ । प्यव दिचचिष्टात्‌ 
प्रतीयमानस्य रोगविगेषष्म "4. दद: | अ्युयन्भनटेन एति करिम्‌। 
बटुपरिनाजका नगरी । जत्र ५ प्िवाजकपर८४ापौो स्यवधानमिति 
नेद्‌ भवति । थापि किम्‌ । पाज श्त्यत्रमा मेत्‌ । कादिति क्िश्‌। 
नन्दनेत्यत्र मा भूत्‌ । पूवेस्थेपि किम्‌ । कटुकपि परस्य म॑ भूत्‌ | अतः 
म्‌ । नोकेति यथा स्यत्‌ । 
““कच्चित्‌ प्रजा न बाधन्ते रोगाः परच्छालिकादयः'ः 
इति युभद्वादरणे | अटणीति वादिकाया अथविचरण । ०4 पाच्प इति। 
हदं भाष्यवातिकम्‌ ! तत्रोक्तयुदा दरणं -- का सामासिका अन्येप्वीदमनिषुः 


११० सव्वाश्ये प्कियासर्वखे 
इक्ितपौ धातुनिर्देशे वाच्यो पं्ि च तौ मतौ। 
भिदिश्च पचतिहन्तिः शिविपः शिखाच्छबादयः ॥ 
द्रौ भव्रेऽपीति मोजः । पचि हन्ति मार्ट वा करोति । 4वर्ण- 
निर्दश कारो वाच्यः' (वा० ३. ३. १०८)। अकारः । बाहुरुकादेव- 
कारस्वाहाकारादि । रादिफः" (वा० ३. ३. १०८) । (रेफः) । एता 
वपि पुंसि । एणजादिभ्यः ज्ियाम्‌ । आनिः । बाहुलकाद्‌ श्वीतं 
न । वण शब्दे वाणितरोक्‌ । पुनङषि वाणीत्यपि । क्‌ 
डषादिभ्यः' (वा० ३, २. १०८)। कृपिरियम्‌ । कुटिः कौरिस्यम्‌ । 
जुट: कालखबः । तुटिरित्यरफमाह माधवः । भ्रमणं भ्रमिः । मरणं 
गिरिः । सैर त्बौणदिकः \ 
संक्ञायाम्‌ (६. ३. १०९.) 
नामि ष्ियां ण्वुल स्यात्‌ । पुष्पप्रचायिका । साखभञ्निका ॥ 
विभाषाख्यानपरिप्रश्चयोरिज्‌ च (३. ३. ११०.) 
शोधोत्तरयोभावि किया इञ्‌ प्वुल्‌ चवा स्यात्‌ । कांत 
पाठिमपाठीरिति प्रभे । सवौ पौटिमपारिषमित्युत्तरे । पाठिकामि- 
त्यपि । विकसां {<नचपि । पुनःप्रयोगस्य इज्थं एवास्ति ॥ 


9 "त 09 9.4 निम = म,-0940 80 भ ७" काजक वमनिककनिक ७ 
पी 


का नाम शायिकान्यप्वधीयनेषु" इति। तद नुवदन्नुदाहरति-- आसिका शा- 
यि्ेति । कदितिमौ धानि शं" इति मप्यवार्चिकं विवरीतुमुदाहरणग्ँ 
करिक।मारचयपि -- इश्रितिपारित्यादि । करोतीति । अनेन परचिह= 
न्तिमाष््यः पाकटननमाजनपरा ईति याध्यम्‌ । बराहुरकादिति । एव- 
स्वाहयो्वणतापिरेऽपाति भाबः । आजिः युद्धम्‌ । बीत्वमिति । वागि. 
रिति! इणन्तोऽयम्‌ । बुटेर्थः कौटित्ममिति । गिरिरिति । “गृ निगरण' 
इत्य्मत्‌ ॥ प्रचापिपरेति । ण्वुलि भकादेश्े वृद्धौ टापीते रपमिदम्‌ । 
क्रीडाविञ्ेषस्य संज्ञ ॥ आस्यानपरिप्रश्च योरिति । अथतः परििश्षस्य पूर्व 
तवे ऽप्यस्पाच्तरत्वादासूयानस्य प्रवनिपतः । पाटिक्राैल्यपीति । चकारात्‌ 
प्वुलीदं रूपम्‌ । पुनः प्रभोमस्यति । परपूतरेषु च द्वितीयतया प्रयुज्यमानस्य 
तस्येव भातो रूपस्य छृजथ एव परमिति यावत्‌ । सर्वा पाटिमपाहटिषमित्यस्य 


के = ~ 
न~ [9 


----~ 
~ नयक = 


(1 


> म्वमिति। 'समेन्यश्रधवारितः ति क(खवभद्वः । 


कुर्खण्डः | १११ 
पयायाईै्णोतत्तिषु ण्वुच्‌ (३. २. १११.) 
एषु चतंषु चोत्येषु भावे ण्वुच्‌ स्यात्‌ ! चित्वा स्वरे मेदः 
शायिका तव प्रापदहषि श्ीरपापिःःम्‌ | 
पाचिका मे त्वया देया प्रोस्पस्ना मेऽअमोमिर। ॥ 
आकरो नञ्यनिः (३, ३. १६२.) 
नह्पूवौच्छापविषये भावरेऽनिः स्यात्‌ । अ नीवनिस्तेऽस्तु ॥ 
इति शीरिज्ञाः ॥ 
स्युट्‌ च (३, ३. ११५.) 
नपुंसके भावे ल्युर्‌ स्यात्‌ । योरनः । पवनम्‌ । सवणदीर्थः । 
यानम्‌ । पानम्‌ । 
सवौन्‌ पाठानकरवमिति भावः ॥ पटयेति । पर्ययः शसिार्यक्रमः । अर्हः 
योग्यता । ऋणमन्यस्मे देयतया धार्यमाणम्‌ । चतुर्णा करमणोदाहरणं करि 
कया सगृहति -- रायिकेत्यादिना । तथा चोदाटरणानि घुमद्राहरणाद्‌ - 
““पीनोरुस्तननभ्राणां राजा मृत्वा परा किर । 
वारवारिरटाक्षीणां निर्ण शायिका स्वया ॥ 
प्रह्र्षणामरोषाणां तवमर्हस्यग्रसारिकाम्‌ | 
भतितीवरं तपस्तप्त्वा ठपस। किव रभ्यत ॥ 
परश्यतेमरिष्वा पराजितरतवतुः । 
धारयस्यमरेभ्यस्सं न पुरोडाशमक्षिकाम्‌ ॥ 
तवोदपाश्रयज्ञेपु धुराणां सामपायिक्ा । 
ओजस्विनो यया मत्तासे सपत्नानतापयन्‌ ॥'° 
अजीवनिरिति । | 
धमा जीवन्‌ यः पराव्ञादुःखदग्बाऽपि जीत्रति । 
तस्याजननियव स्तु जननी्धिश्चक!रिणः ॥'› 
इति भाषः ॥ इति शीरिङ्गाः - “शिया क्तिनि त्यधिरृत्य विहिताः हतः 
परिसमापाः ॥ 


११२ सम्यास्ने प्रक्रियासर्वस्व 


महाभाष्यढृता कोऽपावनुमान इतीरणाह्‌ । 

दयुडन्तोऽपि न पृष्िङ्गो मानश्चब्दः प्रदुष्यति ॥ 
इति भोजः । ग । गुणः । णतम्‌ । निगरणप्र्‌ । अचि विभाषा 
(८, २, २१.) इति लस निगरनम्‌ । टुपप उद्धिरणः इति धिषे 
निपातनादित्वमपीनि कवित्‌ । गिरणं गिटनप्‌ । ङेः कटादित्वेऽपि 
च सङ्कोयन' इनि धातृक्तन्युटि यणः । रम्बग्यवाये णत्वम्‌ । बृहि। 
शृंहणम्‌ । अनुम्यनुस्वारमत्रेऽपि । दह हिसायाम्‌" । तृंहणम्‌ ॥ 

वा यौ (२. ४. ५७) 
स्थुव्यनेवा बीरवम्‌ । वयनम्‌ । अजनप्‌ । वयतेस्तु (अदिच - 

(६-१-४५) इत्यात्वाद्‌ वानमेव । छिबुसिमोदीरपश्च स्युरि बेति मोजः 
ह्ीवनप्र । सीवनम्‌ । अदीर्घ टषूपधगुण ; । हवनम्‌ । सेबनय्‌ । 
षिवेधञ्यपि दीय इति केचन्‌ । निष्ठीवः । निष्ठैव । अतिश्लीडो 
ल्युटि अतिशायने तपबिष्टनो (५ ३-५५) इति निपातनाद्‌ दीर्घोऽपि । 
अतव एव सुखश्चायनमिलयादविप्याह हरः । भीनातिमिनोतिदीडमं 
स्यपि च' (६ १.५०) विभाषा लीयतेः' (& .१-५१)इति चात्वम्‌ । मानं 


[1 


नपुंपकर इति । "नपुसके भावे क्त' इति पूवसूत्रादुत्तरत्र नपंसकाधिकारा- 
दिदम्‌। अनुमानरान्दं नपुंसकदू व्यभिचरितं साधूकुवेन्‌ माजमतन कारिकामा- 
रचयति --- यद वःष्दरत्यादिना । गिगर मिति । निगरणचलनार्थम्मश्चे'ति 
पाणिनिसू पम्‌ । शत्यमपीति । "क्न इृद्धातेरि' वीतं तु गुणन्यतिरिक्त एवेति 
न तेनेह नेवोहः ) सह्ाचन इति । शुद्धादिदम्‌ । ण्यन्तात्‌ स्वयमेव णिनि- 
मित्तो गुणो दुर्वार एव । अनुस्वार त्रेऽपीति । अयोगवाहानामकारोपरि शष 
च पाटस्यापसेख्या स नानुस्वार्यवागरऽद्व्यवाय इति णखमिति भावः॥ खयु- 
टीति। यो इति ल्युटो म्रहणम्‌ । बथतेस्थिति । बन्‌ तन्तुसन्वानः इत्यसय । 
अददे इति । अज्यादेशस्य वेसु उपदशे एजन्तत्व विरहदेत्वं नेति 
यावन्‌ । द्युर्टति । स्युरसमभिग्याहारे त्वर्थः । धिवुतिगेो्दर्षिश्च 
मेति मोजयसूत्रानुकृरणाकिदम्‌ । सेवनभिति । मूवदिरप्यर्थान्तरे तुल्यम्‌ । 
मीनारतस्यादि । (आदैचः इत्यत भात्वमनुबतेते । चकारादेभ्विश्ये 
श॒ | तत एतेषं स्यपि एञ्िषये च भावत्वं भवतीत्यभैः ! च- 


० न 


कूत्खण्डः । ११९ 
हिंसा । निमानं प्रक्षेपः ` उपदानं क्षयः । आत्वाभवे गुणः । नि- 
लनम्‌ । निरुयनम्‌ । भिमीरियां खलचोरासेप्रतिषेधः । तस्मदरवि 
निमय; । प्रमयः । कयः ॥ 

कमेणि च येन संस्पशौत्‌ कठः शरीरसुखम्‌ (२. ३. 
११६) 
येन सेस्पशेने कतः शरीरसखसम्भवः । 
तस्कर्मोपपदे त्युट्‌ स्याऽ्जनेरनिकसेधनम्‌ ॥ 
सुखस्पश्चोभावे तु पूर्वेण ल्थुटि जनैमैपस्य सेवनमिति पष्ठीस- 
पासनिषेधो वक्ष्यत इति भेद्‌ः ॥ 
करणाधिकरणयोश (३. ३. ११७) 


अनयोरथयोर्युर्‌ स्यात्‌ । टिष्वान्डीष्‌ । ठेखनी । शयनम्‌ ॥ 
खडः प्रागथंद्रयाधिकारः । दंशे करणस्युटि नलोपो वाच्यः । 
दश्चनो दन्तः । भावे तु दश्ननम्‌ । स्युटा ब्रहुखत्वाक्तः नन्दना 


व ए त 


दाह -- आत्वमिति । दहसेस्यादि । “मीन्‌ हिंसायाम्‌, 'डुमिन्‌ परकषेपणे' 
दीङ्‌ क्षये, इलयरथानुसरिणेदम्‌ । शहाप्युपदेश एवात्वविधानादिव्णान्तलक्षणोऽच्‌ 
न भवति, भवति चाव्णीन्तर इणो युक्‌ तसादुपदायः नोपदयः ॥ कम- 
णीवि । उपपदत्वचयोतनाथमिदं सप्तम्यन्तम्‌ । तदाह ~ कर्मोपपद इति । 
येनेह्यनेन कर्मैव परामृदयते । येन कर्मणा सख्चदित्यथः । कतुरिति । 
क्युडन्तकियानिङूपपितमिदं कठत्वम्‌ । अनिरसेवर्न।मति । उपपदसमासख्व 
नित्यतवादिह विग्रहो म । प्रसयुदाहरणेनेदं स्पष्टयति -- जनेनैपस्य सेवन- 
मिति । (उमयपाप्तौ कर्मणीति कर्मणि षष्ठयाः (कमणि चेति निषेधा 
समासः, वाक्यमे्वो) यावत्‌ । इद प्रवयुदाहरणान्यसमसतान्येव । कमणि 
किम्‌ । तरिकाया उत्थानं सुखम्‌ । कठरिति किम्‌ । गुरोः स्नापनं सुख- 
मिति काशिका ॥ खल इति । “ईषद्दुस्युषु च्छहृच्छर्थेषु खट्‌ इति विधा- 
स्वमानादिति शेषः । अभद्रयेति । करणाधिकरणेत्यादिः । खडि तु कमेण्येव 
मत्ययः फरूतीति तावदृन्यापी अथमधिकारः “करणाधिकरणयोरि'ति । 
वाच्य इति । कित्‌ङ्तिरन्थतर्वनिरहोऽस्य बचने बीजम्‌ । भाव ह । 
वचने करण इति विशिप्योपादानादिदम्‌ । नन्द्नीति । "नन्दिमदीति 
५ 





११४ सघ्याख्ये प्रक्रियासवेख्े 
रमणी कमनी हादी दरिद्राण इत्यादि कतैरि । वर्सन भोजनाच्छा- 
दनादि कमणि । प्रस्कन्दनप्रपतनाद्यपादाने ॥ 


पुंसि सन्ञायां घः प्रायेण (३. १. ११८) 


केषाञ्चिद्‌ धातूनां पुंसि नाम्नि करणाधिकरणयोरथयोषैः 
स्यात्‌ । स्मरत्यनेनेति स्मरः । क्रिथते रत्नादि कमप्रत्याकरः। आल्यः। 
छादेण्य॑न्तात्‌ करण घः । णिरोपः। छद्‌ अ ॥ 


छादेर्षेऽद्व्युपसगेस्य (६. ४. ९६) 


द्याचुपसगेदीनस्य छदेर्धे परे हस्वः स्यात्‌ । छदः । प्रच्छदः । 
तनुच्छदः । यादयुपसगंयोगे तु सश्ुपच्छादः । समभिप्रच्छादः ॥ 
हख्श्च (३. २. १२१) 


श्यो रित्वाभावात्‌ डीप्‌ न स्यादिति तदंशे एब बाहुलकं सफलम्‌ । भु- 
ज्यन्त इति भोजनाः क्षालयः । वसनभोजनाच्छादनादीत्यादिना साजात्माव्‌ 
अवलावावसिच्यश्याभरतयो आश्चाः ¦ तेन॒ भवस(वणावसेचनाशनामरणानि 
सिद्धानि । वैजात्याद्‌ दाणः सम्प्रदाने च सम्प्रदानमिति सिद्धम्‌ । तथा च 
मोजसूत्र--'मुज्याच्छाघवस्लावावसिच्यादिभ्यः कर्मेणि' दाणः सम्पदाने चे'- 
ति। अपादान इति । इदमप्यपादाने शयुडन्तादाहरणें श्ुवमपयेऽपादानम्‌' । 
परपतनादीत्यादिना प्ररच्योतनप्रललवणोद्धरणादयो ग्राद्माः। आह च भोजः 'स्क- 
न्दिपतिङ्च्यो तिस्तवत्यादिभ्योऽपादाने' इति॥ अनेनेति, अत्रेति च । करणाभि- 
करणे भर्थौ घोतयितुमिदम्‌ । पुंसीति फम्‌ । प्रसाधनम्‌ । संज्ञायामिति किम्‌ । 
प्रहरणो दण्ड इति काशिका । घे धित्वं सफलूयितुं मङ्गयन्तरेण खूपान्तरसम्पा- 
दनमवतारयति - छदेण्येन्तादिव्यादिना ॥ व्यादीति । 'अद्विमभृद्युपसगै- 
स्ये'ति वक्तभ्यमिति कारिका । उत्तरा हि सङ्खथा पूर्वा सङ्कथां बाधत इति 
म्यायेन त्रिपरभृत्युपसगयोगेऽप्यदुन्युपस्गैखमस्तीति वचनमिदं सफम्‌ । नहि 
` निपुरो द्िपुत्रन्यपदेदं ठभते । इह गसेपासिद्धसं स्थानिवद्धावो वा बचन 
सीमेध्योत्‌ परिदरणीये ॥ हरेति । इह पुंसि संह्ायामिःत्यतो घव करणा. 
भिकरणसरूपोऽथेः, पूर्वैस्राद्‌ षभिति चानुवरवते । तदाहं कारिकया फाशितं - 


क 





९, | तु  -9 8, पहः" 


हृत्वण्ड; । ११५ 


हङन्तेभ्यस्त संज्ञायां षमेवोक्तार्थयोन धः । 
वेदश्च रेख त्यादि तेनाजन्तेभ्य एव घः ॥ 


गोचरसश्चरवहनरजव्यजापणनिगमाश्च (३. ३, ११ ९) 


हटन्तत्वेऽपि घान्ता एते । गोचरो नेत्रादिषिषयः षष्ुचरणदेश्नो 
षा । सञ्चरो मागेः ' व्यजो व्यजनम्‌ । चकारादाकषनिकषादि । टौ 
कषणपाषाणार्थो ॥ 
अध्यायन्यायोदावसंहाराधारावायाश्च' (३. ३. १२२) 
अजन्तत्वेऽपि नम्नि घञन्ता एते । न्येति निश्विनोत्यनेनेति 
लाद्युक्त्यादिरत न्यायः, न अ घरेषः। युता मवन्त्यत्रेयुद्याव उत्सवः । 
संहारः समूह! । आवायस्तन्तुवानस्थानम्‌ ॥ 


0 7 ए 1 --- व न स 


हलन्तेभ्यस्तु संज्ञायामित्यादि । घञेति पुनर्विधानाद्‌ । वेदलेखयोः कमी 
तयापि अहणसम्भवात्‌ करणाधिकैरणे उपलक्षणमित्यपि बोध्यम्‌ ॥ हलन्तत्मे 
ऽपीति । हकश्वे'त्यस्य पृबोपवाद इत्यथः । घान्ता एद इति । निपात्मन्त 
इति रोषः । नेत्रादिविषय इति । संश्च बोध्यतेऽनेन विवरणेन । एवं माग 
इत्यादिना च। चकारादिति । चकारोऽनुक्तसमुक्चयाथः । कषः निकष इति 
कारिका । माजस्तु 'गोचरसश्वरवहवजव्यजक्रमापणनिगमनकभगाकर्षनिकषा- 
शेति सूत्रयन्‌ बकभगादीनपि सङ्गरहाति । कमनिगमकषेषु स्वर एव भेदः । 
“'शाखाकरचरुतपत्रन्यजवातेदहेतङ्माः । 

भधीष्वे निगमान्‌ कम्चित्‌ सुहद्भिरवनीरुदैः ॥ 

तृणं बहुकमश्नन्त्यः पीनोध््यः षी ; । 

चित्‌ सवनमहेस्यो गोचरेषु चरन्ति वः ॥" 

हति पुभद्रादरणे `) अजन्तेष्वपि घञन्ताः केचन निपात्यन्ते अध्या- 

येत्याक्षिना । तदाह -- अजन्त तरेऽ्पति। न अभ्रेषं इति । मेषो अंशः 
तदन्योऽर्भशचः । स चाहतामात्रपर्यवसायी । 'अभेषन्यायकस्पास्त्वत्यमरः। शद 


पय 1, जन न जन ~ न कनीन मिन, ० कका कके 





भ 1 


#* 'समाधारावायशढरा वासिरात्‌ प्रक्षिपो' इति केरलवमदेषः । तथा च दरश्षे'ति 
सूत्रे भाष्य्गातिकं 'मूविधादब.राष(रावयानामुपसद्परानभिति । 


११४ सन्बाख्ये प्रक्रियासर्वस्व 


उदङ्कोऽनुदके (२. ३. १२२) 

तैलादेरुदश्तिदर्वीं सन्दं शोदङ्कः । उदकस्य तूद॒श्चनः ॥ 
जालमानायः (३. ३. १२४) 

करणे घलयम्‌ ॥ 


खनोध च (३.२. १२५) 


१ 
खनेः करणाधिकरणयोरथंयोषेथ षम्‌ च स्यात्‌ । आखनः 
आखानः । चकाराद्‌ भजादेश्च घः । भजनीय भगः , ख्यते सशी- 
यतेऽत्र धान्यमिति खटः । 'खनेर्खो उरेकेकवक।च वाच्याः" (वा० ३. 
३-५२५) इडिन्वादविखोपः । आखः । आखरः । आखनिकः । भाख- 
निकबकः । आखादयः खनित्राख्याः । 


ईषद्‌ दुस्युषु छच्छाकृच्छा्थेषु खट्‌ (३. ३. १२६) 
ठृच्छार्थे द्श्शब्दे शङृच्छथमोयीपर्स्वोश्ोपपदयोः धातो 


= ~+ १ प त 1 


0 1.8. 7. ए | 


च निपातने न्यायोऽन्यादशः, संज्ञायां चान्नयुक्त्यदेः । न्यायवजेमन्ये 
ऽधिकरणेऽ्थे ॥ छदङ्क इति । उत्पृवादश्चतेधेभि निपातनमिदं दर" इत्येव 
सिद्ध उदकपयुदासाय ॥ आनाय इति । अजन्तत्वादथविरेषे घञन्तनि 
पातनम्‌ । 'भानायः पुंसि जाह स्यादिल्यमरः । 
''भानायेन समं हृतेषु मणिभिः शम्बूकयुयेषु 

इति र्रदेवः॥ चकाराद्‌ भजादेश्च घ॒ ईति । “खनो घ वे'ति षित्करण- 
मन्यताऽपि ज्ञापनाथम्‌ । तेन खलो भगः पदं चेत्यादि सिध्यतीति" हरदत्तः । 
भजदेरित्यत्रत्यमादिग्रदहणं सफल्यति -- खल्यत शयदिना । 

' मुनीनां मृत्तिकाखानान्‌ क्कामा इवानन्‌ । 


हदगुदतिरमुत्यज्य तैरोदङ्ेन माजमात्‌ ॥” 
इति सुभद्रादरणे । आख आखर इत्यादि । इदं “दडरेकेकनकाश्च' 


[मी कि 1 त 1 11 स, 


१, भश्योधेः क. ख. पाठ 


कुत्छण्डः । ११७ 


खल्‌ । भावकर्मणोश्वायगुरः । मामे दुरासं स्रया, शंषदासं, स्वा- 
सम्‌ । कमणि दुष्फरः । शृषत्करः । सुकरः । दुखेभः बुरुम इयत्र न 
युदुम्यौ केवलाभ्याम्‌, (७-१-६८) हति रमन वम्‌ । अन्योपसगे- 
योगे तु उपसगात्‌ खट्षणेाः' (७-१-६७) {ति नुमेव । दपलम्मः । 
अतिसुकम्भः । सुदुरेभम इत्यादो पुनः प्रादिसमासः । बाहुलकात्‌ 
कृत्योऽपि । इकेम्यः । "मिर्माशियामि'ति खल्यात्वमिषेधः । सु- 
खनिशेष्यम्‌ इषननिमथः । दुष्पममथो रिपुः ! ुरुयमनेन ॥ 


 कतैकर्मणोश् भूङ्कजोः (३. ३. १२७) 
कतैपूवीद्‌ भब: कमेपुथोत्‌ कृजश्चषद्‌दुस्मसुयोगे ख्‌ स्वात्‌ ॥ 


अकमत्वाद्‌ भुवो भावे जः कमथ एव तत्‌ । 
रव्यथेयोगश्च वाच्योऽत्र मवतेषत्पटुम्भवम्‌ ॥ 
इति सूत्रेण भोजः साधयति । भावकमेणोरिति । (करणाधिकरणयोरिति 
निदृत्तमि'ति कारिका । दुरासमिति । नपुसकनिर्देशो मावामिन्यज्ञकः । 
प्राद्िसमास इति । सुलमदुभशब्दयोः सिद्धयोरयं समासः। तेन 
केवलाम्यामिति नुमभावः सिद्धः । 
““गावः ुदोहास्तत्रासन्नीषदापं समित्कुशम्‌ । 
दारु चादुङम मूरि तापसेरभिहोक्रिभिः ॥'” 
ृत्योऽर्पीति । तथाच नारायणीये प्रयुक्तम्‌ -- 
“एवं दु शेभ्यवस्तुन्यपि सुरमतया हस्तकन्धे"' 
इति सुभद्राहरणे । मिमीलियामिति । निमिमीश्यां खडबोरात्वं 
नेति वाच्यमिति वातिकम्‌ । सुखनिक्षेप्यमिति । देषनिमय हत्यस्याथैवि- 
वरणम्‌ । अङ्ृच्छराथं चयोतयितुं सुखशब्दोपादानम्‌ ॥ “अकमेत्वादि'त्यादिभिः 
कारिकाभिः "कर्तृकर्मणोश्च मूङृमेरिःति सूत्रमथेतो विश्ण्वन्नुदाहरणघटनया 
विश्यति --अकर्मत्वादिति 'सम्भवन्यमिचाराभ्यां स्याद्‌ विशोषणमर्थव- 
दिति ब्युतपततेयोगयठानुसन्धानादिति भावः । र्ग्यथयोग इति । ककर्वकर्म- 
णोर्च्च्यर्थयोरिति वक्छव्यमि'ति काशिका । “भृङकन्भ्यां कवृकर्मणोश्च च्व्यर्थे" 
इति भोजसुत्रम्‌ 


१९१९९. स्याख्ये प्रक्रिशासर्धस्वे 


अपटोस्ते पडत्बेन भवनं खध्वितीथैते । 
एवे स्वाढ्यम्भवं तेन तया दुस्युन्दरिंमवम्‌ ॥ 
देषन्मालङकरं पुष्पं सुपिण्डङ््र भोदनः ॥ 
दुस्मेनानिङ्करो मीरः सित्ादृ धरस्वमुमागमो । 
लातो युच्‌ (३. ३. १२८) 
भदन्तात्‌ खल्विषये युच्‌ स्यात्‌ । दरज्ञानः । सुश्नानः । ईष- 
त्वानेः । शासियुधिदतिध्रषिमृषिभ्यो युज्‌ वाच्यः । दुश्शासनः युश्ा- 
सन इत्यादि ॥ । 
क्तिचुक्तो च संज्ञायाम्‌ (३. ३, १७४) 


नाम्न्याशिषि चोलयायां क्तिसक्तो च स्तः । देवोऽुं देयादि- 
ति प्राथनया जातो देवदत्तः । भूयादित्याशास्यमाना भूतिः । 
र्मृति॥ 
न क्तिचि दीर्ध (६. ९, ३९) 
अयुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनां क्तिचि परे अुनासिकलोप- 
तदभावे अनुनासिकस्य भििक्षलोः- ' (६-४-१५) दति दीर्ेश्च पाप्नो 
न स्यात्‌ । रन्तिः । सन्‌ ति॥ 
सनः क्तिचि छोपश्ास्यान्यतरस्याम्‌ (६. ४, ४१५) 


दानार्थस्य सनेः क्तिचि परेऽन्त्यलोपः आतव च वा स्यात्‌ । 
सतिः सातिः सन्तिः ॥ 


धातुसम्बन्धे प्रययाः (३. ४. ¶) 
('ईषत्यत्रङ्करेस्त्यक्त्वा छदान्‌ दुभोजनङ्रान्‌ । 
पराशपतरेः पात्राणि रचयन्ति स तापसाः ॥' 
इति सुमद्राहरणे । शासीस्यादि । 'शासियुधिदृशिशृषिमृषिभ्यश्चे,ति 
मोबसूत्रम्‌ ॥ आश्विषीषि । आशिषि रिङ्लोटावि'व्यत आशिषीश्यनुवतेते ॥ 








छृस्छण्डः । ११९ 


धालन्तरस्य विक्ेषणतवे भूतादिग्रत्यया मविष्यदादि धात्वर्थ 
ऽपि स्युः। कंसा हतो भविष्यति। अत्र हत इति भविष्यतीत्यस्य शिश. 
षणम्‌ । अत्र हननस्य भाविखेऽपि भूतप्रत्ययः क्तो जातः । एवं 
गमिष्यश्नमूदित्यादि ॥ 


अरुखल्वोः प्रतिषधयोः प्राचां क्त्वा (३. ४. १८) 


प्रतिषेधाथेयोररंखल्वोरुपपदयोः प्राचां मते मावे क्त्वा 
स्यात्‌. । किल्वादयुणः ॥ 
कृत्वारम्‌ । कृत्वा ख । क्त्वान्तस्य तुुम्वत्‌ सौ कृते ॥ 
क्त्वातोुन्कसुनः (१. १. ४०) 
एतदन्ता अव्ययाख्याः । तेन सुलुक्‌ । उपपदसमासे प्राप्त ॥ 


नान ०१० ०0 ० न~ ~ >~ ~~~ क क) 1 


सन्तिरिति। शोपात्वयोरभाव इदम्‌ ॥ धातन्तरस्य विशेषणत्व इति । 
इह षातुशब्देन तदर्थो आष्षः । नक्षधपरतन्त्रो घातुरन्येनाभिसम्बदूधुमलम्‌ । 
सम्बन्बश्च विशेषण विकष्यभाव एवेत्याह -- विशपणस्व इति । एवं च विशे 
षणमूतस्य विशेष्यमुखपक्षितया तत्रैव कालान्तरानुरोषिनः प्रत्ययाः साधब 
इति भावः । एतावता कंसो हतो भविप्यतीत्यादौ मूतानुरोधितया भवि. 
प्यतकाङः मूतफारेनामिपम्घ्म साधूक्रियतामिति शङ्काया नाल्थितिः । तस्य 
विशेष्यत्वात्‌ । एवम्ब मते विहितोऽपि इह भविष्यदर्थो बोध्य इति यावत्‌ । 


“वसन्‌ ददक्षावतरन्तमम्बरात्‌"' 
इति माषः । इद वतेमनिऽर्थे ल्डदेशः ₹ता परोक्षे मूते किढर्थो द्र्टव्यः। 
‹"ते तमूनु्गमिष्यन्तो धन्वी गच्छ समग्रत; ॥" 
इति सुभद्रहरण इत्यादीन्युदाहरणानि द्रष्टव्यानि ॥ कृत्वालं कृत 
खल्विति । उपगदयोरप्यरङ्स्वोरसमासं चोः।यितुमुक्तरत्र प्रयोगः । 
(निषीरिति ऽथे लेखेन खटक्तवा खड वाचिकम्‌ ।:: 


[0 श प वागन ~ रि ७०७ क ७०७ 1 म 0 क १ 1 १ 


१, स्बिगग, पाटः, 


१९१० सम्याल्ये भक्रियासर्वस्व 

अमेदाव्ययेन (२,-२..२०) 

प ज तेने (4 (~ + = 

व्ययेन चेदमन्तनेवाष्ययेन सह विहितश्चपपदं परमस्यते । 
नान्यान्ययेन इत्यरंखस्बोरसमासः । प्राचापित्युक्तरन्यमते करणेना- 
कम्‌ ॥ 

समानकतकयोः पू्वैकारे (३. ४. २१) 

एककदेकयोः क्रिययोः पुवेकालक्रियायां क्त्वा स्यात्‌ । युक्तरा 

व्रजति कृष्णः । अन्पयदृच्वेन भावाथत्वाद्‌ भोजनेऽतीते व्रजती- 
त्यथः । भिज्कतेके न । ढृष्णेन शक्ते रामो व्रजति । क्रियाबहुखेऽपि 
स्यात्‌ । साता शक्त्वा भषित्वा व्रजति ॥ 


न क्त्वा सेट्‌ (१. २. १८) 
सेद्‌ क्त्वा ज कित्‌ स्यात्‌ । तेन णः शयित्वा । नर्तिवा । 
प्व॑सित्वा । अत्राकि्वान्र.पाभावः ॥ 
मडमृदगुदकुषङ्किशवद्वसः कत्वा (१. २. ७) 


एभ्यः क्तवा कित्‌ स्यात्‌ । मृदित्वा मृदितेत्यादि । वद्रसोये- 
जातित्वादूत्वम्‌ । उदित्वा । उषित्वा ॥ 


कर ज न न ज - ~ ~~~ « ~न --~4 ग =, ----------~--. ~~~ 





इति माषः । करणेनालमिति। मरुयोगे वतीया ॥ क्रिययोरिति । 
धात्वथमूता क्रयेह विवक्षिता । इदं समानः कतौ ययोधीत्वथयेरिति काशषि- 
कायां स्पष्टम्‌ । क्रियायां क्त्वा स्यादिति । क्रियायां वतेमान।द्धातेरिति यावत्‌। 
अथवा “भवग्यबङृतो भाव" इति क्त्वाया भावाथ स्फोरयितुमीदशं विवरणम्‌ । 
पूर्वकारु इति किम्‌ । पटति च ङ्खिति च । क्रियाबहुत्वेऽपीति । 
सूत्रे "द्विवचनमतन्त्रमि"ति कारिका । अपुवैकारेऽपि काचित्‌ -- मुखं म्यादाय 
प्वपिति, सम्भीर्य हसति । " मत्रोपसङ्कयानमपूवेकारत्वादि'ति इत्ति; । 
भोजस्तु “्यादानुनिमीक्यादेरपूषैकारेऽपि" इति. सूत्रयति । त्रादिग्रहणात्‌ 
षदो प्रसायै पतति, दन्तान्‌ प्रकाश्य जस्पतीत्यायपि द्धम्‌ ॥ न किदिति। 
"भसंयेगाद्धिट्‌ किदिःत्यतः किदिस्यनुवतते । नङोपाभाव इति । कित्वा. 


इत्छण्डः । १२१ 
रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च (१. २. ८) 

एभ्यः क्तवा संश्च किद्‌ स्यात्‌ । दिर्वा ' विदित्वा मुषित्वा । 

कित्वाद्‌ ग्रहादिः प्रपारणप्‌ । भ्रहोऽङिटि-' (७-२-२७) इति दीधः । 


गृहीत्वा । सुप्त्वा । छां षः । पृष्टा । स्वपिप्रच्छ्योः सनर्थुक्तिः। 
अत्रानिर्त्वात्‌ कित्वमनिषिद्धम्‌ ॥ 
नोपधात्‌ थफान्ताद्‌ वा (१. २. २३) 
, नकारोपधात्‌ थफान्तात्‌ परः सेर्‌ क्त्वावा न कित्‌ स्यात्‌, 
किश्वे नलोपः । ग्रथित्वा । ग्रन्थिखा । गुनूफ, गुषठित्वा यफित्वा । 
अनोपधात्तु नित्यमकिच्वमेव । पोथित्वा । वोफित्वा | डौ हि- 


सार्थो ॥ 
वञ्चिद्युञ्च्युतभभ (१. २. २४) 


एभ्यः सेट्‌ क्त्वावात्र कित्‌ स्यात्‌ । वचित्वा बञ्जित्वा । 
(लुञ्च अपनयने । टुचित्वा टुखित्वा । ऋतिः सोनो दयाजुगुप्सा- 
गतिषु । ऋतित्वा अरतिं ॥ 
तृषिमृषिकृशेः कारयपस्य (१. २. २५) 


एभ्यः सेट्‌ क्त्वा षा न कित्‌ स्यात्‌ । का्य्पोक्तिः पूजाथो । 
तृषित्वा ताषित्वा । मृषित्वा मित्वा । कृच्चित्वा कर्त्वा ॥ 


रखो ग्युपधाडलखदेः संश्च (१. २. २६) 


न भ नजन कक ४ 09 = ~+ ~~ ---~-~ ~ ~~~ ~~ ^> ~~ --~ ~ च 


भावस्य साध्यमनेकविधमिति विचर्येदम्‌ ; अनिदितामिति प्राप्तो नरोष 

किन्त्वनिबन्धनो नेति भावः ॥ कित्‌ स्यादिति । स्वतः फितः क्सवायाः पुन 

कितत्वविधानं "न क्त्वा सेडि'ति निषेधस्य परस्तादपवादमयादया प्रतिप्रसवाय ॥ 
दरौ हिंसाथोविति। "पुथ हिंसायां, "तुक हिंसायामिति धातुपाठः ॥ वचित । 
कितवेन नलोपः । क्रतित्वेति । आर्धधातुके ऋतेरीयङ्‌ विकर्प्यते । 
तदभावपक्ष हदम्‌ ॥ तृषिमूषिकृशेरिति । न क्ता सेडि'ति नित्यानिषेषे पराप 
विकष्पः॥ रलो व्युपधादिति । “न क्स्वा सेडि'स्यतः सेडिति बतेते । “नोपधात्‌ 
क फस्द सकाम  , रि 





॥. 


१२२९ सम्बास्ये प्रक्रियास्ले 


उश्च शश वी । व्युषधा्‌ रलन्तादखदः परौ सेटौ क्त्वाक्षनौ 
वा कितौ स्तः । भुदित्वा मोदित्वा । चितित्वा चेतित्वा । 
देवित्वेत्यरलन्वत्वाद्‌ विकश्पोऽयं न जायते । 
वर्तित्वा श्युपधामावादेषित्वे्हलादितः॥ 
अथेदकथा । 

-श्रधकः किति' (७-२-११) इति ¶ड मावः । रित्वा । भूता । इत 
इत्‌। दीषेः। तत्व । स्वरत्यादावप्युगन्तानां (भथुकः किति१(७-२-११) 
इति इण्निषेध एवेष्टः । रषृत्वा । द्त्वा । धूत्वा । उदिता तु वेद्‌ स्या- 
देव । "अश्च व्याप्तो । छलं षः । अष्ट्वा भरित्वा । एवं रधादि- 
विकरपे रदष्वा रधित्वा इत्यादि । ङ्क्ष; क्त्वानिष्ठयोः! (७-९-५०) 
इति वेद्‌ । ज्धिष्टवा ह्कि्ित्वा । अस्य "गृडपद-- (१.२-७) इति 
कित्वम्‌ । पूडश्च पत्वा पवित्वा । वसतिश्चुभोरिय्‌”(७-२-५२) इति नित्य 
भिद्‌ । पृडादेना कित्वादूत्वगुक्तम्‌ । उषित्वा । 'ररो ब्युपधात्‌ - 
(१.२.२६) इति वा कित्व । क्षुधित्वा क्षोपित्वा । "अशेः पूजायाम्‌ 
(७-२-५३) हइतीद्‌ । अभ्चित्वा । गतो तु अक्त्वा । अत्रानिर्‌स्वेन 
कित्वारोपः। 
थफान्ताद्वा इति सूत्रतो वेति चानुबतेते । बा कितौ स्त इति । फक्त. 
मिदम्‌ । सन्यप्राघ्तस्य क्त्वायां प्रास्य च निषेधस्य विकरट्पनात्‌ । रिति 
प्रत्याहारः । ररन्ताद्‌ ग्युपधात्‌ हरदेरिति सूत्रस्य प्रयोजनं कारिकया 
सङ्शृह्णति ~ दे वित्वेत्यादिना ॥ 

अथेद्कथा । परसवुतत्वाविषयिण हट इत्यथः ॥ 

तद्‌रभते--श्रधुकः कितीति । दषे इति । वोरित्यादिः । तीर्त्वति । 

तीत्वां मूतेशषमोरिलजममरषुनीमात्मनासो दृत्तीयः ।" 
इत्यनर्षराषवे । स्वरत्यादावपीति । प्वरतिसूतिसूयतिधूजूदितो वे'ति वि- 
करपतेटामपीति यावत्‌। उदिता स्विति । उगन्तत्वामावादिति शेषः । किलि- 
शचित्वेति ॥ | 

५५अदातरि बृथायानात्‌ क्किशित्वाप्यन्यतो वरम्‌ ।"' 
इति । कित्वमिति । ततो युणामावः । पूशेति । तेन क्तवानिषठयोरिद्‌- 


कत्खण्डः । १२३ 


ल्ुभोऽविमोहने# तिर्‌ स्याद्‌ वा कित्वं रक इत्यपि । 
लोभित्वा वा भित्वा वा केश्लान्‌ वरयति बारिका॥ 


अन्यत्र "तीषसह -- (७ २-४७२) इति हड्पिकरपाद्‌ रलः किच- 
विकटपाच छण्ध्वा दमित्वा लोभित्वा ॥ 


जबरच्योः कित्व (७. २. ५५) 


अनयोः क्त्वायां नित्यमिद्‌ स्यात्‌ । इट्यकित्वाद्‌ गुणः 
प्रसारणामावशच ॥ 


वतो वा (9. २. ३८) 
जरित्वा जरत्वा । व्रधिता । जुषो जीरत्वेति केचिदित्यनि- 
स्याह माधवः ॥ 
उदितो वा (७. २. ५६) 
छदितो धातोः क्त इद्विकरषः । शमु, क्षमित्वा । 'भनुनाति 
कस्प--' (६-४-१५) इति दीधः । शान्त्वा । बधु, बधित्वा श्वृष्वा । 


0 1 ष 7 क क 


विकल्पनादाह -- पूत्वा पवित्रेति । "पूङः क्त्े'ति सेटः कित्त्वनिषेधाद्‌ 
गुणघरटितसुदाहरणं पवित्वा । उत्वामेति । सम्परसाए्णादिति शेष 

नरप इति । भनिदितामिःस्यनेन । अक्तपरिमिणम्रहणे नायमिति वातिकम्‌ । 
लुभोऽविमोहने इति । सूत्रानुकरणमिदम्‌ । भनेन ठभ: क्त्वानिष्ठयोरवि- 
मोहनेऽथे नित्यमिड्‌ विधीयते । रल इत्यपीति । नेन सेटः क्त्वायाः 
कित्त्वविकल्पः सिद्धः । घत उदाहरणं -- लोभिता वा भित्वा वेति । 
केशानिति । अविमोहनं योतयितुमिदमथौषिवरणं--ठुभित्वा लोभित्वेति। 
अविमोहने तद्विरहेऽषीदं हये समानम्‌ । भविभोहने छर्ष्येत्यस्याभावो विशेषः| 
जव्रहच्योरिति । जरतेः 'श्रथक' इति निषेधे बृश्वतेरूदिता विकस्पे च प्रपत 
वचनमिदं नित्याथैम्‌॥ अनिच्छयाह माधव हति । इत्थं हि तदीयो प्रन्थः-- 
““जत्रात्रेयः किञ्चिदाह --“ज॒त्रश्च्योः क्सि" दतीड्िधो सानुबन्धकत्वा- 
दस्या्रहणाद्‌ श्रयुकः कितीति निषेधे जीर्तवेति भवितन्यमिति । स्वयमेव 
सानुबन्धकतवेऽपि "जस्तम्भु" इत्यङि म्रहणं चाह । एवं नियमे कारणं स 
प्रहम्यः"” इत्यादि ॥ उदितो वेति । पूरवैतः क्तिप्रहणमनुवतेते ॥ अचो 











० 0-५०-०५ 


*#* भ्विमोहनभाकुडाकरणमि'ति केरलवमेदेवः । 





१२४ सन्याख्ये प्रकरियासव्व 
खलु, खनित्वा खात्वा । अत्र 'जनसन--' (६-४-४२) इस्यात्वय्‌ । 
क्षु, कमित्वा । अनिरसे तु ॥ 


रमभ क्त्वि (& ४. १८) 


अस्य क्ललादौ क्त्वि परेऽचो दीर्घो वा स्यात्‌ । कान्ता 
क्रन्त्वा ॥ 


कित्व रकन्दिस्यन्धोः (६. ४. ३१) 


भनयोः कित्व परे नलोपो न स्थाद्‌ । रो करि- (८-४-६५) 
दवि दोषः । स्ढन्त्वा । स्यन्त्वा । स्यन्देरूदिश्वात्‌ स्यन्दित्रेयपि ॥ 


जान्तनज्ञां विभाषा (४. ४. ६२) 


जान्तानां नशे स्ित्विपरे नरोषो वा न स्यात्‌ । हत्वचरत्व | 
भक्त्वा भङ्क्त्वा । रक्त्वा रङ्क्त्वा । नशेः भमरस्मिनशरोघ्वरि 
(७ १-६०) इति लुम । तस्य "वा लोपः । नष्टवा नेष्ट्वा । मस्जेधा- 
भ्त्यात्‌ प्राङ्‌ नुभि सोप जान्तत्वाद्वा नरोपः । पक्त्वा । मङ्क्त्वा । 
सेद्त्वे त्वष्ितवान्नलोपापसङ्ग एव । अन्जिरवा । अञ्ज्‌ व्यक्ताविषत्यु 
दित्वादिद्‌ । तिस्यति-- (७-४-४०) इतीत्वम्‌ । दिस्वा । सिलवा । 
मित्वा । स्थिता । 'लाच्छोरन्यतरस्या१' (७-४-४१) । चित्वा चात्वा । 
छित्वा जात्वा । दधातेः" (७-४-४२) । हित्वा ॥ 


जहाते क्त्वि ॥ (७. ४. ४१) 





0, 1 1 9 इ | [पेषणी कक क 


दीष इति । उपादीर्भरकृरणे स्थितस्य प्रृते फङमच एषेति मल्वेदभू । 
भक्रम्येत्यादो बहिरङ्ोऽपि स्यव।दिरन्तरज्जानपि विधीन्‌ बाधत इति पूर्वं दीषी- 
.भ्रवृत्तिः । अथवा क्लादित्वनिमित्तस्य नर्क्ष्यमाणत्वादरृतम्ृह परिभाषया 
बा ॥ स्मन्दित्वेति । अत्र न क्त्वा सेडि'ति कित्वपतिषेधदेव नलोपामाव 
इति कारिका ॥ नृशेमेस्नीति । राज्ञिभजिवत्‌ स्वामानिकस्य नकारस्या- 
भावान्नरोपभसक्तिमापाय पक्रियाविशदीकरणार्थमिक्म्‌ । . सेद ` सिबिति । 


| ङृत्खण्डः | ११५५ 
अस्य क्त्विषरे हिः स्यात्‌ । हित्वा । हाञ्स्तु हात्वा । “दो 
दद्‌ घोः (७.४ ७६) । दच्वा । अदो जग्धिश्येप्‌ ति किति' (२-४-३६) 
इति जश््यादेश्चः। तस्य धत्वम्‌ । (श्रो स्ञरि- (८-४-६५) । जग्ध्वा ॥। 
अथ ख्यप्‌ । 
उपसगीणां 'इगतिप्रादयः (२-२-१८) इति समासे कते ॥ 


समापेऽनञपूं क्त्वो स्यप (७. १. १७) 


अनभूपूरवे समासे क्त्वो स्यबादेशः स्यात्‌ । रः स्वराथेः। 
पस्तुगथः । स्थानिवन्वेन किवादगुणः । तुक्‌ । प्रहस्य । प्रदृत्य । 
इडोऽधिना सह सवणैदीर्षः । क्त्वो र्यम्‌ । अभी य। अत्र दीत्वात्‌ 
तुगमादे प्रति ॥ 
षत्वतुकोरसिद्धः; (६, १. ८६) 


षत्वे तुकि च कतेष्ये एफादेश्चविधिरसिद्धः स्यात्‌ । तेन सवणे 


अन्जुधातार्ेटत्वादिवम्‌ ॥ ह्‌।डःरिःवति । जहतिरिति निर्देशाद्‌ हाक पएव 
मबतीति सड्ट्पः॥ 

अथ ल्यबिति । कत्वाप्रकरणात्‌ तदादेश इति यावत्‌ ॥ 

समासेऽनमपूरवे क्त्वो स्यप्‌ । शद समासो गतिपूवेः कारकपूरवो- 
ऽन्ययपू्ैश्चेति बहुधा सम्भवी । इदुप्रहणे गतिकारकपूवस्येव म्रहणमिति 
परिभाषया गतिकारकपूश्येव महणे तु अनस्‌ इति नञूपूर्वैत्वपयुदासो क्नथः । 
भतः सादृश्यात्‌ सामान्यतोऽन्ययपूवे एवेह समासो ग्राह्मः । तदिह घूचयत्न 
वतारिकामारबयति--उपसगीणां कगतिभरादय इति समासे इत इति । 
नभ्समासे वु क्त्वान्तमेव रूपम्‌ । जथोदाहरणम्‌ -- 

° "अहत्वा परसन्तापमगत्वा खरनम्रताम्‌ । 
अद्किशयित्वा चात्मानं यत्‌ स्वल्पमपि तद्‌ बहु ॥'' 

नीतिः । अन्तरङ्गानपि विधीन्‌ बहिरज्जी ल्यब्‌ बाधत इति न्यायेन हित्वदत्वा- 
लवेल्वदीपेशयूडधिदो न भवन्ति । तेन प्रधाय, प्रदाय, प्रखस्य, प्रत्याय, पाय 
प्रसम्य, परिगच्छ्य, प्रदीव्येत्यादीनि ङूणणि सिध्यन्ति । स्यपि प्रक्रिया 
किहिश्षेमाह -- इोऽषिनेत्यादि ॥ एकादेशबिधिरिति । “एकः पूर्ेपर- 


१२६ सन्याख्ये प्रक्रियासर्वस्व 


दी्ासिद्देरिकारसद्धावाव्‌ तुक्‌ । अधीत्य । प्रतीत्य । प्रतीयेति 
त्वीधातोरेव । 
द्ारेऽस्येत्यत्र षत्वं स्याददेक्षप्रश्ययेत्यतः। 
पू्ैरूपे रवसिद्धेऽस्मिन्निणभावान्न तद्‌ भवेत्‌ ॥ 
अदो जग्धिः --' (२-४-३६) इति ट्य पि जग्धिः ! प्रजग्ध्य । 'सयप्य- 
जबींमावो वेति कोष्ठुदी । उदञ्य । उद्रीय। व्यप किखाद्‌ व्यस्‌- 
वेगोयेजादित्वेन ज्याधातोग्रहिज्यादिना च प्रसारणे प्रति त्राणि- 
स्यपि च (६, १. ४९१) 
जयथ (६. १. ४२) 
व्यथ (६. १. ४३) 
विभाषा परेः (&. १. ४४) 
टयपि बेजः प्रसारणे न स्यात्‌*। ज्याधातोर्व्येजश्र न । परि- 
व्येजस्तु वा स्यात्‌ । एच आत्वम्‌ । पटे प्रवाय । “अया वयोहानौ' । 
प्रञ्याय सितः । प्रव्याय ¦ परीय परिव्याय । समोऽपि वेति 
कोघ्चदी । सवीय सव्याय । 'मीनातिमिनोतिदयीदनं स्यपि च(६-१-५०) 
"विभाषा लीयतेः (६-१-५१) इति च त्यप्यास्वम्‌ । प्रमाय । निमाय । 
उपदाय । निलाय निखीय ॥ 
वा स्यपि (६. ४. १८) 


अनुदात्तोषदे शचबनतितनोत्यादीनां ल्यप्यनुनासिकलोपो वा 
स्यात्‌। व्पवस्थितविकस्पत्बान्मान्तानां बा अन्यषां नित्यम्‌ । रोपे डते 
इखान्तत्वात्‌ तुक । नियत्य नियम्येत्यादि । मन्पादेस्तु अभिमद्य। 
निहत्य । वनेः १बद्य । तनादेः षितदल्य ॥ 


येरि'ति प्रकरणादिदम्‌ । हेधातोरिति । एकादेशासिद्धावपि भरकृतिस्थ 
ईकारो दीर्घो दुरपहव इति यावत्‌ । षत्वे सिद्धत्वं कारिकयोदाहरति - 
द्वारेऽस्येत्यादिना । ल्यपः कितत्वादिति । स्थानिवद्धवेनेत्यादिः ॥ 
स्यपि चेति। न सम्भसारणः इत्यतो न सम्प्रसारणमिति वतते। एक्युत्तरत्रापि। 
तदाह -- सम्प्रसारणं न स्यादिति । समोऽपीति । समुपदष्टादपि ग्यम 
स्म्पस्रारणं नेत्यथेः ॥ इस्वान्तत्वादिति । स्थानिवद्ावस्त्रङ्विभित्वान्न । ` 





कृत्वण्डः | १२७ 


ल्यपि रुपूवीत्‌ (६, ४. ५६) 
लपुपूबोद्‌ णत्‌ परस्य णेस्य॑पि परेऽयदेश्चः स्यात्‌ । प्रफ- 
थय्य । प्रश्चमय्य । निश्षमय्य । निक्षम्येयणिजन्तात्‌ सिद्धम्‌ । अटघु- 
पूोत्‌ तु भरनिरि'(६-४-५१) इति णिलोप एव । प्रपारय । परपाल्य ॥ 
वि भाषापः (६. ४. ५७) 
अपिः प्रस्य गेल्य॑प्ययादेशो बा स्यात्‌ । समापय्य समाप्य ॥ 
क्षियः (६. ४, ५९) 
अस्य ल्यपि दषः स्थात्‌ । प्रक्षीय । षेत्येक' इति कौग्ुदी । 
प्रभित्य ॥ 
न स्यपि (६. ४. ६९) 


स्यपि परे घुमादेरीत्वं न" प्रधाय । प्रदाय । प्रमाय । प्रस्थाय । 
उपगाय । निपाय । निपीयति तु "पीड पान' ह्यस्मात्‌ । विहाय । 
अवसाय ॥ ॥ 
अदे; क्त्वायां जण्धिभिद्धो पुनस्येपि तदुक्तितः । 
न क्त्वाकायाणि सर्वाणि स्यपि सन्तीति बोध्यते ॥ 
तेन चतिस्यतील्यादिपभ्चघ्त्रीगतं ख न । 
तस्माच्‌ प्रदाय प्रस्थाय बिहायेत्यायुदाहूतम्‌ ॥ 


(“भवगत्य तत्त्वमनिबोध्य पामरान्‌ 
भवतीह जन्तुरकृतास्मनां वरः ।' 


इति नीतिः ॥ ल्यपि लधुपूवात्‌ । गेरनिी त्यतो णेरिति पूर्वभूत्ादय्‌ इति 
चानुबते । तदाह - गेल्येपि परेऽयादेश्वः स्थादिति । ।धिगणय्य नयन्ति 
पोरुषमि,ति मारविः ॥ न र्यपीति । श्ुमास्थागापाजहातिसां हरि, ईदिति 
चानुवतते । निपीयति त्विति । “निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथा! इति 
श्रीदर्षमयोग इति शेषः । पीङ्‌ पान इति । तदा स्वामाविकमेवेल्वं स्थितम्‌ । 
अभ स्यपि परतः क्त्वापरल्ययनिबन्धनानां कायौणामप्रबृ्तिं कारिकाभिरूदा- 
हरणगभीभिः प्रपश्चयति -- अदेः क्त्वायामित्यादिभिः । इदं च 'समा- 


१२८ सम्यास्वेः ~: सवे 
दीरपोऽ्चुनासिकान्तानां जनदेरात्वमूद च न । 
प्रकम्याखन्य सन्दीष्य हंसि चेतीह दौषेता ॥ 

उपसगादस्व ऊहतेः (७. ४. २३) 


उपसरगत्‌ परस्य उदियदौ कडिति परेऽणो स्वः स्यात्‌ । 
स्च ।व्युद् । 'व्यतीपात्ैमभ्युद्य' । अजुपसगौत्‌ तूयते । ओहित्या ङ- 
पूवैस्यान्योपसगैयोगे समेदधत्यादौ द्वो मा भूदित्यण इत्युक्तम्‌ । 
अनुपूर्व कत्वो स्यबित्यक्तेन॑न्षमासे रयभ्न । अङृत्वा । अव्ययपूर्वते 
एव स्थविष्ठः । अन्यत्र न । परमकृत्वा । उक्षमकृत्वा । सम्यक्‌ 


न अथापूवेकाले क्तवाविभिः । 
उदीचां माडो भ्यतीष्ारे (३. ४. १९) 
ठद ङ््मते तिनिमयाथान्माङः क्वा स्यात्‌ । स्य । अपमा य॥ 
मयतेरिदन्यतरस्याम्‌ (६. ४. ७०) 


अस्य स्यपि बेत्‌ स्थात्‌ । इत्वे तुक्‌ । अपमित्य अपमाय षा 
याचते । याचने नापपयत शत्युत्रफाडे क्त्वा । अचुदस्मते षावित्वा- 
पमयत इत्यपि ॥ 
सेऽनजपूर्वे क्त्वो खयवि!ति सूत्रे 'ल्यबादेश उपदेशचवचनम्‌' इत्युपक्रम्य “यद्य 
मदो जज्धिस्यैष्‌ ति कितीति ति कितीत्येव सिद्धे ल्यन्परहणं करोती स्यन्तेन 
अन्भेन भाष्य स्यषटीङृतस्य सारम्‌ ॥ उपसगोद्‌धस्व उद्तेः । शृदृपामित्यतो 
हस्व इति केऽण' {त्यतोऽण इति पूर्वसूत्राद्‌ यि विंङतीति चानुवर्तते । 
तदाह -- उपसगोदि त्यादिना । अग्ययपुवंत्व एवेति । अनभिति पदु 
दासरून्धोऽयम्थः ॥ 

अपूषैकारे क्त्वाबिधिरिति । इदं भ्यतीहार हइत्यर्थग्रहणात्‌ सिद्धम्‌ ॥ 

कृत्पेति । अलखल्वोरित्थतः क्त्वानुवतेते । याष्वने नापमयव इति । 
याचने न कस्यचित्‌ स्वरुञ्धस्य कार्यस्य विनिमयं करोतीत्य्ेः । इद्मषो- 
निर्दिश्यमानात्‌ सुमद्राहरणोदाहरणात्‌ स्पष्टम्‌ । तथाहि -- ( 
श “'शपमित्य तपोवित्तेरध्या भागं ममीरथः । ` 


निनीषुः स्वपितुच्‌ नाकं ययाचे भन्दररेखरम्‌ ॥'' 





हृत्खण्डः । १२९ 
परावरयोगे च (६. ४. २०) 
अन्यतोमाभस्थितं परम्‌, इतोभामस्थितमबरघ्र । ताभ्यां योगे 
क्त्वा स्यात्‌ । 
ङ्का सेतुमतिक्रम्य विष्ठतीह पररा पुरी । 
सष्याद्विः सेतुमप्राप्य तिष्ठतीहावरो गिरिः ॥ 
अत्रातिक्रमस्थिलयोरप्रापिस्थितयोवा कालमेदामावादपूर्वका- 
रत्वम्‌ । व्यादाय स्वपिति पम्मील्य हसतीत्यादेोपसंख्यानमेक- 
कालत्वात्‌" । भायुक्तेदेन्तान्‌ प्रकार्य जस्पति इति ॥ 
आभीषण्ये णमुट्‌ च (१. ४. २२) 
पौनःपुन्ये चोत्ये पूवेकारे णघ्ुल्‌ क्त्वा च स्यात्‌ । गिर्वाह 
द्धिः । हासम्‌ । सो ृते मान्ततेनाग्ययत्वाल्टुक्‌ ॥ 
निद्यवीप्सयोः (८. १. ४) 
क्रियायाः पौनःपुन्ये व्याप्निविवक्षायां च द्विरुक्तिः स्यात्‌ । 
हासं हासं वक्ति । हसित्वा हसित्वा वक्ति । युङ्‌ । पायं पायं नृत्यति । 
लम्‌ अम्‌ ॥ 





रि 


त्र भागीरथीवर्णने फल्गुनः स्वीयानि तपोवित्तानि विनिमयेन सम्ैयिष्यन्‌ 
मगवन्तं चन्द्रशेखरं पितृभ्यो नाकं याचितवानिति व्यतीहार उत्तरकारुत्वं च 
क्त्वायाः प्रतीयते ॥ परावरणेगो विश्चदयन्नुदाहरति -- रङ्का सेतुमिति का- 
रिया । सेतोः परतो रहा अवतरः सद्याद्विरिति केरखीयस्य कवे- 
ष्टमेदम्‌  व्यादायेति । इदमत्र क्त्वाविषो पूरवंकारु शत्यस्य परयोजनबिचा- 
रावसरे प्रपश्वितम्‌ ॥ आभीष्ष्ण्य इति । इदमाभीक्षणयं घात्वथेक्रियायां विशे- 
षणम्‌ । आभीक्षण्यवत्यां क्रियायां वतैमानाद्धातोरतिर्थः ॥ नित्यवीप्ययो- 
रिति । केवरुयोः क्वाणमुराः क्रियागतमामीक्षण्यं द्योतयितुं शक्त्यभावाद्‌ 
दविवैचन(बरयकता । तदिदमत्र सूत्रे --* भत्र क्तवाणमुभोर्लोर इवास्वार्थिक- 
त्व्‌ परङृत्यथंपाषियोतने सामथ्यं नास्तीत्याभीक्ष्यय्ोतने द्विवचनं भवतीति 
भोजवरत्तो स्यम्‌ । पा्थंपायमिति । 


9 


१६० सव्याख्ये प्रक्रियासर्वस्व 


विभाषा चिण्णमुलोः (७, १. ६९) | 
लमे्रिण्णयुलो बा स्यात्‌ । धनं रम्भं रम्भं, छामं लामं 
बास्ते । सोपसगोत्‌ तु निदे लुमेव । शत्रूनाम्भमालम्भमास्ते ॥ 


अपगुरो णमुरि (६. १. ५३) 
अस्य णमुलि परे एच आसवं वा स्यात्‌ । शङ्जमपगारम्‌ अष- 
गारमभ्येति । अपगोरमपगोरं वा ॥ 


न यद्यनाकाह्घ (३. ४. २३) 
यच्छन्दयोगे त॒ क्त्वाणद्चुखो न॑ स्तः। यद्‌ शङ्क ततो व्रजति । 
अनाकाष्घ इत्युक्तेरतरैव पनः क्रियान्तराकाङ्घायां स्यादेव । यद्‌ शरुक्त्वा 
व्रजति ततोऽधीते । तत्राधीतिक्रियाकारश्ष्यते ॥ 
विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु (१. ४. २४) 
| एषूपपदेषु पूवैकाठे वा क्त्वाणमुलौ स्तः । अग्रे मोजं व्रजति । 
` अग्रे भुक्त्वा व्रजति । सर्वेभ्य; प्राग्‌ भुक्तवेत्यथेः । एवं प्रथमं पुैमिति 
योज्यम्‌ ॥ 
अत्र क्त्वाणगुलोः साधैभुक्तेषूपपदेष्वपि । 
अमन्तमात्रसम्बन्धस्याभावादसमासता ॥ 


“ध्यायं ध्यायं परं ब्रह्म सारं सारं गुरोभिरः । 
तिद्धान्तकौमुदीव्याख्यां कुर्मः प्रोढमनोरम।म्‌ ॥" 
इति दी्षितचरणाः ॥ नुपिति । (्रदितो नुमि'व्यतो नुमिति, र्भेश्वेति चानु- 
वतेते । सोपसरादिति । ^ग्यवस्थितविमाषा चेयम्‌ । तेनामुपयचष्टस्य विकल्प 
उपसष्टस्य नित्यं जुं भवतीति काशिका । आङूम्भमिति । अन्यत्रापि प्रा 
कम्म, प्रलम्भम्‌ । '्यः सनिन्द उपारम्भ' इत्यमरः ॥ एच आत्वं वेति 
आदेच, इत्यतसरावानंशः, "विभाषा रीयतेरि'त्यतो विभाषेति चानुवतेते ॥ 
यदू भरक्तयेति। यद्‌ भोजमिति णमुरोऽप्युपलक्षणमिदम्‌ ॥ अग्रे भोजपिति । 
पोनःपुम्यविरहाद्‌ द्विसक्तेनं । अमन्तमात्रसम्बन्धस्थेति । "उपपदसमासः 
कस्मान्न क्रियते । उक्तं तेत्रैवकारस्य प्रयोजनम्‌ अमेव यततुस्यविधानमुपपदं 
तत्‌ समस्यते नान्यदिति काशिकायामुक्तम्‌ । ततोऽमा बुल्यविधानामावादिह 


करतखण्डः । १२१ 


र) 


तेन सुब्ुङ्‌ न स्थात्‌। अग्रे च भोजं मोजं पूषेमिति च स्यात्‌ । 

वेत्युक्तेलेडा्यपि । अग्रे भुङ्के ततो व्रजति ॥ 
कर्मण्याक्रोशे कूजः खभुञ्च (३. ४. २५) 

क्षेपे च्योत्ये कमेपूयोत्‌ नः खमुन्‌ स्यात्‌ । अमन्तत्वादुपपद 
समासः । खिखान्युम्‌ । चोरङ्ारमाकोशति । चोरशब्दयुक्त्वेत्यथः । 
एवं बधिरड्ारमाहयति ॥ 

स्वादुमि णमुट्‌ ॥ (३. ४. २६) 

स्वादथेषु पूर्वेषु कृजो णु स्यात्‌ । तेषां मान्तत्वं च निषा 
त्यते । गुडेः स्वादुङ्ारं मधुरङ्कारं सम्पन्नङ्कारं रवणङ्कारं वा सक्तून्‌ 
धाना वा अङ्क । सम्पन्नखवणावपि स्वादुपयायागेवेति हरः । क्त्वा- 
पीष्यते । तत्र प्रान्तत्वाभावाद्‌ यथाहं द्वितीया । स्वादू स्वाद्रौवा 


[ कि ए, । [क 1 1 


समासो न मवतीत्यथं उद्य: । तवफर्माह -- सुब्छुङ्‌ न स्यादिति। ठ्डा- 
पीति । इदं वासरूषन्यायादेव सम्पा् विभाषाग्रहणवेयथ्यैमिह न शङ्कयम्‌ । 
अत एव ज्ञापकाद्‌ यत्न क्त्वाणुमुलो सह विधीयेते तत्र वासरूपविभिनौस्तीति 
ज्ञाप्यते । तेनाभीक्ष्ये कडायमावः सिद्धः ॥ उक्त्वेत्यथं इति । चोरशन्दवचन 
मक्रोशचोतनाय । नतु वस्तुतस्तेन चोरेण भूयेत । करोतिरत्रोचचारणाथं इति 
दण्डनाथः | 
५शिवया्ुश्यमानोऽपि चोरक्कारं शिवः साम्‌ । 
एतां जटारवीगूढां न मुज्जति कदाचन ॥” 

भद्रा ॥ णद स्यादिति । प्रकृतः खज तु नानुवत्यं विहितः 
भधिकसद्गहार्थम्‌ । खमुनि तु (अग्ययाथभेव मान्तनिपातनं स्यादिति डीप्‌ 
स्यादेव । णमुलि तु मान्तत्वमपूवं विधायमानमीकारामावाथ च च्म्यन्तस्य च 
मकारान्तार्थै विज्ञायते । अवद्यं चेरत णयुद्‌ विधेय इति राधवभावादि- 
हैव कृत, हृति हरदत्तमिश्राः । तेन स्वाद्वीं स्वाद्वीं वा कता मुङ्क स्वादुङ्कारमिति 
सिध्यति । मधुरादिष्वपि स्वराद्रथतया स्वादुत्वमस्तीति तत्रापि मान्तत्वं निपा 
त्यत इत्यारयेनाह -- मधघुरङ्कारमित्यादि । क्त्वापीष्यत इति । इदं 
काशिकायां बासखूयेण साधितस्य भङ्गथन्तरानु्बादः। अभ्ययङ्कतां मावाथस्वेन 
णसुरः कर्रैत्वविरशादिह तनिरूपितकतुरनभिधानेन तृतीया मवविति श- 
यपि नोत्यातम्वम्‌ । प्रधानमूतमुजिक्रियानिरूपपितकर्बुरामेधानात्‌, केनैव 


१३२ सम्याल्ये प्रक्रियासरबैसे 


कतवेस्यादि । हतः परं कषादिपयेन्तं णयुरि पूवेकालार्थो न । समा- 
नकवेकत्वे तु सवेतरष्टम्‌ ॥ 


अन्ययेवंकथमित्थसु सिद्धाप्रयोगशेत्‌ (३. ४. २७) 


एषु पूर्वेषु निरथकत्वात्‌ मापताप्रयोगस्य बो णय स्याद्‌ । 
अन्यथाकारं वदति । अन्यथा वदतीस्येवार्थः। एवकारमित्यादि । 
कखः साथेकतर त॒ न । कायोण्यन्यथा कृत्वा गतः ॥ 


यथातथयोरसूयाप्रतिव चने (३, ४. २८) 


अक्षमया प्रतिवचना्ँ वाक्ये यथातर्थयोः पृषैयोनिरथंकस्य 
छृयो णु स्यात्‌ । 

किं स्वमेतं ब्रवीषीति पृष्टेऽन्यो वक्त्यमर्षितः 

यथाकारमहं जाने तथाकारं वदाम्यहम्‌ ॥ 


क = ग्न -----------^~--~ 
॥ चक्क विष्ये 


त्रापि णञ्ुट्रहृतिक्रियायां कत्रूमत्वावर्यंमावाच्च । इतः प्रमिति । चयो- 
ग्यतेव पूर्वकालाथोसम्बन्धे हेतुः ।' सन्यथा स्वाद्वादीनां मुज्यादिभिः सार्वका 
श्कितयान्वयसम्भवाद्‌ व्याप्तो सङ्कोचे मानामावाश्च ॥ निरथकत्वादिति। ि- 
द्वाभयोग श्यस्य विद्चदीकरणमिदम्‌ । निरथंकमपि शन्दमाडम्बरप्रिया यदि 
रयुयुक्षन्ति तदा णमुखघरितपमोगोऽनुिष्यत इति यावत्‌ । थः साकते 
त्विति । अन्यथोपपदस्येत्मादिः ॥ यथाकारमिति । यथा जाने तथा 
दानीत्यथेः । निर्थकस्यापि णयुङन्ततया कृञः भयोगे तु असूयाप्रतिवचने 
निवमेन गम्येते इति विगरेषः | 
“कथङ्कारं जरारण्ये गङ्गे । भम्भम्यसे निभोः। 
असूययेति पृच्छन्ती गोरीं प्रतिवदत्यसो ॥ 
भम्मरम्येऽहं बथाकारं गोरीभर्ुजैटावने । 
भम्भम्येऽदं तथाकारं घुखिता दुःखितापि वा ॥ 
तीरेषु निबसन्त्यस्याः पिबन्तोऽप्यमृतं पयः । 
भुज्ञानाः फरमूखानि स्वादुङ्कारं महषयः ॥" 
दवि हेरा ॥ 





कत्खेष्डः । १३३ 
कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये (३. ४. २९) 
कमेणः साकस्ये धोत्ये कर्मपूरवयोरनयोणषुर्‌ । बिद भान- 
यते दृष्टान्‌ । स्वनित्यर्थः ॥ 
यांरभूतोह्छमते विचारयति वेत्ति वा । 
तानू सवोनपि इन्तीति चोरषेदं निहन्त्यसौ ॥ 
` यावति विन्दजीवोः (३. ४, २३०) 
विन्देः शाभावान्न ुम्‌* । यावद्वेदं धनं ददाति । यावह्टभते 
ताबदित्यथेः । यावज्जीवं तपस्यति ॥ 
चर्मोदरयोः पुरे: (३, ४. २१) 
अनयोः कमणोः पूवयो; ष्यन्तात्‌ पूरेणैषुर्‌ । णिलोवः। व 
पूरं सुतः सोमः । उदरपूरं पिबति । पूरयन्‌ पिबितीत्यभ्ः ॥ 


साकल्य इत्युपपदेनान्ेति । तदाह ~- क्मेणः साकट्य इति । 
रभते विचारयति वेत्ति वेति । विद इति सामान्यग्रहणाद्‌ ज्ञाने लाभे 
विचारे चार्थे विद्यमानस्य सर्वस्यापि विदरणुरङ्ृतित्वमस्तत्याशचयः । 
““तीयदशे कृतस्नानः पुष्पवेदं कृतोषयः । 
तृप्यत्यस्मागतस्तीरमतिपुण्यं मुनि्रजः ॥"? 
सुभद्रा ॥ विन्दजीवोरिति । समा विदि महितं तषि 
निदेश्षः -- विन्देति । श्चामावादिवि । तोदादिकः शोऽत शब्देन भृते । 
““वावज्जीवं यजन्ते ये द्दतेऽधीयेत च तान्‌ । 
सहृदस्यां नराः स्नाताः पु्ृतैरतिेरते ॥ 
यद्वेदं तवाहत्यं समिधः सङुद्ञाहयम्‌ । 
पवित्राणां पवित्रेऽत्र निवसाम हइतश्रमाः ॥' 
म्रौ ॥ पूरेरिति । ण्यन्तस्येदं, तदाइ -- ण्यन्तादिति । चर्मपूरं 


> श्च युचादीनामितयुशेरि 'ति केरल्बमैदेवः । 


११४ सम्यास्ये प्रक्रियासर्वस्व 


वषेप्रमाण उखोपशास्यान्यतरस्याम्‌ (२. ४. ३२) 
अस्मिन्‌ चोत्ये कर्मपूवात्‌ पूरेणधुल। "तस्य वा उलोपश्चस्यात्‌॥ 
दूपप्रं वापिका पूरं बषेति स्मा वारिदः। 
यावता पूयते कूपस्तायदित्यवगम्यते ॥ 
चेरे क्नोपेः (३. ४. ३३) 
चेखार्थेषु कमेषु पूर्वेषु वयप्रमाणे चोस्ये कनोपिणेषुङ्‌ । उन्द- 
नार्थोऽयम्‌ । ण्यन्तत्वाण्णिरोपः । वेटक्नोपं वपति वसनक्नोपम्‌ । 
यावता वेर सिच्यते तावद्‌ वपेतीति माभगोक्तम्‌ | 'गात्रपुरु- 
षयो; स्नातेरि'ति भोजः । वपेप्रभाण इत्येव । गात्रस्नायं पुरुषस्नायं 
वा वर्ष॑ति । गात्रे स्नापयन्‌ वेतीति ष्यर्थोऽतरष्टः ॥ 
निमूरुसमख्योः कषः (३. ४. ३४) 
अनयोः पूत्ैयोः कवेणंयु्‌ ॥ 
कषादिषु यथाविभ्यनुप्रयागः (३. ४. ४६) 
एतदादिषु उपमाने कमणि च'(३-४-४५)त्यन्तेषु विधिमत 
एव धावारनुप्रयोगः कायैः । निगतमूरं प्रप्र कषति निमृरकापं 
कृषति, समृरुकापं कषति । अनुप्रयुक्तस्य क्रियासामान्यपरत्वात्‌ 
समृ कषतीत्येवाथः ॥ 
युतः सोमः । यावता चरम पूैते तावदिस्यथैः ॥ तस्येति । जनेन सूत्ेऽप्य- 
प्रहणस्य प्रयोजवमुपन्यस्तम्‌ । अस्यग्रहणाभनि हि परावुपपदे वा यत्रकुत्रापि 
स्थितस्योकारस्य रोपः प्रसजेत्‌ । तदा काशिकोक्तदि्ा मूषिकामिलपूरं बृ्ठो 
देव इत्यादो मूषिकागत उकारोऽपि रोप्येत । वर्ष्रमाणमभेगम्यमुदाहूरणे 
विवृणोति यावता पूयत इ्युत्ररथेन ॥ चेलार्थष्विति । तथाच मावः -- 
“यनि गाढपरिरम्भिणि वखरक्नोपमम्बु ववृषे यदनेन ।'‡ 
प्य्थोशतरष्ट इति । स्नतिरकमेकत्वाद्‌ गात्रपुरुषयोः कर्मणोर्पपदयो- 
ंषानाद्न्वययोग्यतासम्पादनायभिदम्‌ । यावता गात्रं पुरुषश्च स्नाप्यते 
तागद्‌ वृष्ट इति दण्डनाभः ॥ एतद्‌ादिष्विति । एतच्छन्देन कषेणमुलिविधा- 
भकं ाज्ञ परामूदयते । 'निमूरुसमूढयोः कषः इत्यादिप्विति केरर्वमेदेवः 


१ क 87 --- = = ~ ५4 + = ~ ~ ~ व 





ननः शक 


क 
# "पुरूरि'ति केरच्वभदृवः । 


कृत्खण्डः । १२५ 
शुष्कचूणंरूक्षेषु पिषः (३. ४. ३५) 
शष्के त्वां शुष्कमेव वा पिनष्टि शुष्कपेषं पिनि । एवं रुभु- 
पेषं पिनष्टि । रूधं परुषम्‌ ¦ वृणीतं पुनः पिनष्टि वृणेपेषं पिनष्टि ॥ 
समरलाकृतजीषेषु हन्‌ कञ्चग्रहः (१. ४. ३६) 
क्रमेण योज्यम्‌ । हन्तेणिति तत्वघत्वे । सप्रटघात॑ हन्तिं । 
अङृतकार कराति शूरः । के्िदप्यकृतमदृ भुतं करोतीत्यथेः । जीव- 
ग्राह गृह्णाति । जीवेतीगुपधात्‌ कः । जीवन्तमेव गृह्णातीत्यथैः । अनु- 
प्रयोगस्य प्रादियोगेऽपि न दापः। समूलघातं #न्यवधीत्‌ । मृणारुठावे 
निद्छ्ूल † इति ॥ 


7 वक ५० = 9 
न 


स्पष्टमेवाह रिप्पण्याम्‌ । इत्यन्तेष्विति । इदं “कषादिषु यथाविध्यनुभयोगः 
इति वचनेनेव सिद्धम्‌ । विधिमत एवेति । यस्मात्‌ धातेणमुस्प्यये 
भवति सर एवानुप्रयोक्तव्य इति काशिका । विधिमत््वं च प्रकते णमुल्विधि- 
विषयत्वरूपम्‌ । तश्च तसमङृतित्वमेव । धातुसम्बन्धे प्रत्ययविधानादेव शिद्ध- 
ऽनुप्रयोगे नियमाथमिदे “यथाविधीति। यथाविधि तस्य विधिविषस्यैव धातो- 
रनुप्रयोगो नान्यस्येत्याङ्कयः । 
समृखकाषं कषतस्तरसा तीरपादपान्‌ । 
कट्छोलानुद्रहन्तीं ते ददृश्युजाहवीं मुदा ॥' 
छुभद्रा ॥ शुष्के कृत्वेति । पेषणमाम्यां शुष्कतां सम्पा् पुनः पेषण- 
मिति यावत्‌ । भयमदारचूणरक्षयोरपि सम्भवी । सवेति विवरणम्‌ इतः परं 
पूवैकारुत्वसम्बन्ध्योतनायापि । 
““डुप्कपेषं स्म पिंषन्ति तत्रापूषीयतण्डुखन्‌ ॥' 
इति सुभद्रा ॥ समृघात हन्तीति। 
““समूरुघातमध्नन्तः परान्‌ नोचा^त मानिनः ।' 
इति माघः ॥ न दोष इति । उपसर्गीणां धातुगतार्थ्ोतकत्वात्‌ 
तद्योगे धातोरनन्यथात्वमिति मनसिकृवयेदम्‌ । निदन इति । प्रादियोगेऽपि न 
दोष इति सामान्यतः सवत्राप्युपसगतुल्यमिति भ्रदरनार्थमिदसुदाहरणान्तरम्‌ ॥ 


वि कि + 1 





१. प्त्वावाश्चुः क्‌ ख. पारः 


पि 200 क १ 


यबधीदिति निपूवादन्ते दोह "ठि चे'ति वधाद रपू । अतो नानुप्रयोषर 
भदः" इति केरख्वमदेवः । 


† “भत्र उपमाने कमणि चे"ति वक्ष्यमाणो णमुलि 'ति केरकवमेदेवः । 





१४६ सब्याश्ये पक्ठिकसमैस्व 
करणे हनः (२- ४. ३७) 
करणपुवोद्धन्तेणेुर । पाणिना हन्ति पाणिघातं हन्ति । 
अक्तिभाते हन्ति ॥ 
स्नेहने पिषः (३, ४. १८) 
स्नेहनार्थे करणे पूर्वे पिषेणेशुर । तैरपेषं पिनष्टि । जलपेषं 
पिनष्टि । द्रबद्रव्यं विना पेषणासम्भवात्‌ तेलदेः करणत्वम्‌ ॥ 
हस्ते वर्तिग्रहोः (३. ४. ३९) 
दस्ताथं करणे पूर्ैऽनयोणे्ठर्‌ । वरतणिलोपः। हस्तवर्तं वसैय- 
त्योषधं दण्डं वा । पाणिवत्तेम्‌ । हस्तेन युखिकीकरोति भ्रमयति 
चेत्यधैः । हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम्‌ ॥ 
स्वे पुषः (३. ४. ४०) 
स्वक्षब्दार्थेषु करणेषु पूर्वेषु पुषेणयुख्‌ । स्वपोषं धनपो गोपोषं 
भरत्यपोवं पुष्णाति पुष्यति वा । धनादिभिः पृष्णातीत्यथेः ॥ 
"धकुर्वन्कृतकारं स लोकोत्तरपराक्रभः । 
राक्षसेष्वपि तीक्षणषुरस्तावि मुनिभिर्ुदा ॥" 
सुभद्रा ॥ असिघातमिति । 
८“महेषुषातं हत्वा स मिशातानसतो वने ।'' 
हति सुभद्रा ॥ करणत्वमिति । साधकतमत्वषूपमविनामावद्पं 
समथयते द्रवद्रव्यं विनेत्यदिन। ॥ 
“वपिषेगङ्गापयःपेवे कृतान्नीवारतण्डुठेः ॥'" 
सुभद्रा ॥ णिरोप इति । वर्तति सूत्रे ग्रहणात्‌ ण्यन्तेऽयं षातुः । 
पाणिवतेमिति । हस्तार्थग्रहणादिदम्‌ । ओषधदण्डयोयभाक्रमं कर्मत्वोपपाद. 
नायाह -- हस्तेनेत्यादिना ॥ 
(“हस्तग्राहं दविजानन्धान्‌ स बद्धाश्च गृहीतवान्‌ । 
विष्टरेषु च मृष्टेषु पाणिवसैमवतैयत्‌ ॥"' 
सुभद्रा ॥ स्वक्षब्दार्थष्विति । मात्मात्मीयक्ञातिधनवाची स्वशध्दः । 
तेष्वर्थेषु तदथेवाचकपयोयेषूपपदेष्विति सामान्यतो वि्ेवतश्वोषवदेग्विति 
यावत्‌ । रसवपोषमिति । आत्मपोषमपि । गोपोषमिति । भनविद्धेषदब्रक़ः 


हत्छण्डः । १३७५ 
अधिकरणे बन्धः (३. ४, ५१) 


एतपू।९ बन्धेणैथुट्‌ । काराय वध्ना(ते कारवन्धं बध्नाति ॥ 


संन्ञायाम्‌ (३. ४. ४२) 
बन्धनाम्न्युपपदे बन्धेणैषुल्‌ । केञ्चपक्िषन्धनसद्सो बन्ध - 
विशेषः क्रोञ्चो नाम । तद्रूपेण बध्नाति करोञवबन्धं बध्नाति । वराह- 
बन्धं बभ्नाति ॥ | 
कन्रौर्जीवपुरुषयोनेशिवहोः (३. ४. ४२) 
कतैभूतयोरनयोः पूवैयाः क्रमाजरिवहोः णय । जीवभेव 
नश्यति जीवनाशं नश्यति । अतितो भ्रियत इत्यथैः । पुरुषवाहं 
वहत्यसौ दपम्‌ । भृत्यो भूत्वा वहतीस्यथेः। 
स्वकीयविरेषवाचको वाय गोशब्दः । एवं भृत्यपोषमिव्यादयो ब्राह्माः । 
पुष हति सामान्यग्रहणादाह -- शुष्यति वेति । 
८'अजस्मर्थिनः पार्थो घनपोषं पुपोष यत्‌ । 
द्विजान्‌ स्वपोषं सोऽप्ष्णात्‌ तीर्थत्विति किमुच्यते ॥ 
गोपोषं गव्यतोऽपुष्णात्‌ हईयपोषं हयी यतः । 
युवणपोषं सोऽवर्णिं समः सवणा यतश्च सः |", 
सुभद्रा ॥ काराबन्धमिति । उपप्दसमसिऽपि सप्तम्यन्तस्य बन्धेन समासः 
(सिद्धद्युष्कपकबन्धेश्च'ति विहितः ॥ स्वरूपयोभ्यतां व्यनक्ति -- वराहबन्ध- 
मिति । तथाचोदाहरणं सुभद्रायां - 
८ब्राहबन्धं बदुध्वा स निहतान्‌ पिशेताश्चनान्‌ । 
भोजयिप्यन्‌ वयः श्रणिमग्चाखास्वङम्बयत्‌ ॥' 
जीवपुरुषयोरिति । जीवः जीवन्नित्वथः । णसु्पङृतिधातुनिरूपितं 
च करत्वं, तद्धिवृणाति- जीवन्नेव नश्य तीति । मरणशङ्करवमपि बिना 
नश्यतीति यावत्‌ । तदाह -- अतकितो प्रियत ईति । भुत्यो भूत्वेति । 
रष्यो भूत्वेति काशिका । कर्त्रोरिति किम्‌ । जीवेन नयति, पुरुषेणं 
बहति । णमुल्सामान्यमेव व्युखच्यन्तरेणान्यभासिद्धं दतां मतसुपन्यस्यति 


1, 











८५ 


११८ सम्यास्ये प्रक्रियासर्वस्व 


क्रियाविशेषणीभूतो बहुव्रीदिषया सह । ` 
णद्ुा तुस्यरूपः स्यादिति प्राह हरः चित्‌ ॥ 
क्रियाविशेषणेनैव सिद्धेः केरिण्णद्ुरप्रकरणं नारमन्त इति 
मृङ्गारभ्रफाशेऽप्युक्तम्‌ । तेन पशवाऽ्जन्मनोऽपि नाच्चा यथा स्यात्‌ तथा 
नष्टो जन्मनां नष्टः । तुण्डपातमयुभ्यत इत्यादि ॥ 
ऊर्ध्वे शुषिपूरोः (३. ४, ४४) 
कतेयुध्वशषदे पूर्वऽनयोणेघुर्‌ ॥ 
उध्वेः सन्‌ शुष्यती्युध्वेशोषं शुष्यति पादपः । 
उ्वैः सम्‌ पूते ङम्भ उयप्र प्रपूथते ॥ 
पूरेः श्यनि रूपम्‌ ॥ 
उपमाने कमणि च (३, ४. ४५) 
कमेभूते कतभूते चोपमाने पूर्वे धातो्णयुल्‌ । 


कारिकेया ~ क्रियाविद्रोषणीभूत इति । क्रियाया विरोषणं क्रियाविशेषणम्‌। 
जीवस्य नाः यस्मिन्‌ कर्मणीति जीवनाशम्‌ । जथवा जीवः (जीवन्‌ ) नाचः 
(नयति) यसमं्िति कतेरि बहुरुं घञ्‌ । क्रियाविशेषणत्वाद्‌ जमन्ततव 
नपुंसकेन बृदुध्यादि च घजो भित््वेनेति प्रक्रियाकाय॑सिद्धिरित्यासयः । एव 
्रियाविकेषणत्वेन णमुरं साधयतामन्यदपीष्टमवरिष्टं सिध्यतीत्याह - तेने- 
त्यादिना 
८'जीवनाशमिमा मा स्म नदयन्निति सदेक्षत । 
वनेचरी; स महियीमुनीनामभिदहोत्रिणाम्‌ ॥'' 
युमद्रा ॥ छर््वस्य कतव षशेष्यभूतपादपाभेन्नतयेति व्यज्ञयन्‌ विवृणोति- 
उवै; सन्नित्यादिकारिकया । उष्वेरवमेवानन्तरविशेषणतया शोषे प्रधान- 
मिति सम्पूणेकवैतवं तत्रोपचरितं वेयम्‌ । श्यनीति । कतरतवनिशच्दीकरणा- 
येदम्‌ । भन्यत्‌ स्वै पादप इव कुम्भेऽपि तस्यम्‌ | 
“उष्यैरोषं नगान्‌ शुष्काननिष्योन्मूल्य चारयन्‌ | 
पाथः पुरुषवाहं स्म वहत्येषधये स तान्‌ ॥7' 
इति घुमद्वा | कमणि चेति । चकारः कतीरमपि सञ्गुदीदुम्‌। तदाह-करभूते 


कतखण्डः | ` १३९ 
इश्च मज्ज बभञ्ञासो गजमज्ञं बभञ्ज तम्‌ । 
अत्र दीषुमिवेत्यथस्तथा गज एवेत्यपि। 
कषादिगेतः ॥ 
उपदृशस्त॒तीयायाम्‌ (३, ४. ४७) 
तृतीयान्त उपपदेऽस्माण्णयुट्‌ ॥ 
तृतीयाप्रभतीन्यन्यतरस्याम्‌ (२. ९. २१) 
उपदशस्ततीयायाभिलाधुक्तान्युपप कन्यमन्तेन वा समस्यन्ते । 
आश्नोपदेशं शङ्के । आभ्रेणोपदंशम्‌ । इतं: परं क्त्वापि स्ैत्रष्टः । 
आग्रेणोपदश्य भुङ्के ॥ 
हिंसार्थानां च समानकम॑काणाम्‌ (३. ४. ४८) 


उत्तरक्रिययेककमेकाणां प्राण्युपषातायैधातूनां षृषीयान्तयोगे 
णयरुढ्‌ । दण्डताडं दण्डधातं वा गामानयति । दण्डेन ताड वा | 


~ = ~=, => ~ --~-----~-*^“- ७ 


चेति । सूत्रोपात्तकरमेणोदाहरणायोपक्रमते. -- इश्चुभञ्जमिति कारिकया । 
कषादिगशत इति । इत उपरिष्टादनुभयोगो नाप्ति, पोर्यकाल्यमस्ति चेति 
यावत्‌ ॥ 

उपदशस्ततीयायाम्‌ । उपदंश इति उप्रोपसृष्टदंशेः पश्चमी । तदाद-- 
अस्मादिति । उपद॑शञो नाम भोजने करणमभूत उपदंशनकर्म आम्रादिः | प्रधा- 
नक्रिवानिरूपितं शाब्दं करणत्वमादाय तृतीया ॥ कत्वापीति । भयमथ वाक्त. 
हूपविषिना साधितः कारिकायाम्‌ । इदं प्रधानक्रियानिषूपिते करणव 
जाम्रत्यपि । वस्तुतः पूवैकालक्रियानिरूपिते कम॑ते पु स्वारसिक एव क्वा 
सम्मतः । तदाह दण्डनाथो मोजध्ृततौ -- “यदा सवयवक्रियपिक्षया पूर्व 
क।रविवक्षाथां श्वा क्रियते तदा क्रियाभेदात्‌ सम्बन्धभेदे द्वितीया भवति । 
भूरकर्युपदरेय अदकं इती"ति | 

““तर्पयिलेप्ितेरनेर्बुमुक्षून्‌ स सदातिथीन्‌ । 
फष्पदं शं भूडानि स्वादयामास कानिचित्‌ ॥' 


ति द्ुमद्रा ॥ उत्तर क्रिययेति । अनुभयोगधात्वथेक्रिययेति याबत्‌ । 





~~ =+ =-= क ० पणनषणनक्कदतिनकहनिति 


१, नतः कत्वा गर पाठः, 


१४० सव्याष्ये प्रकरेयासर्वस्वे 


खडगलावं रिपुं मारयति । खड्गेन लाव बा । भिभकर्मके ने । भृत्यान्‌ 
खड्गेन दत्वा रिपुं बध्नाति ॥ 

सप्तम्यां चोपपीडरुधकषेः (३. ४. ४९) 

उपपूर्वेभ्यः एभ्यः सप्तम्यन्ते तृतीयान्ते चोपपदे णध्रुट्‌ । 

फष्टोपपीडं गृह्णति । व्रजोपरोध गां दोग्धि । पात्रोपकषैम्‌ अपूपान्‌ 
शङ्के । असमासे कण्डे उपपीडम्‌ । वरजे उपरोधम्‌ । पत्रे उपकरषम्‌ । 
तृतीयान्ते कचोपर्पाड शिष्यति । सेनोपरोधं रिपुं हन्ति । करोषः 
कषेम्‌ धत्थापयति । असमासे कुचाभ्यां सेनया करणेति । 
“धनुधरटिपीडं दधान! इत्युपशब्दं विनाप्याह भकः, हस्तरोधं दधद्‌ 
धयुरि'ति च। एषु क्त्वाप्यू्ः ॥ 

समासत्तौ (३. ४, ५०) 


सन्निकर्षे द्योत्ये सप्रमीततीययोः, उपपदयोः णमु । केश 
प्राहं युध्येते । केशेषु ग्राहम्‌ । करग्राह करेण ग्राहम्‌ । तथा सनिङ्ृष्टा- 
दित्यथेः ॥ 


प्रमाणे च (३. ४. ५१) 





०० + न ~ "न---- ~~ = ~ ~~---- ~ ~~~ ~~~, ~~" ~ ~न 


1 यि [1 


‹'बाणघातं प्रथाघनुस्तं तं निन्ये ममक्षयम्‌ ।'' 

इति सुभद्रा ॥ उपपूर्वेभ्य इति । उपशब्दः प्र्येकमभिसम्बध्यत इति का- 
रिका । कण्ठोपपीडमित्यादि । 'वृतीयाप्रभृती'त्यत्रष्यपरभूतिग्रहणप्रयोजन- 
मिदम्‌ । कषे इति रपा निर्देशात्‌ इषेस्तोदादिकान्नेति दण्डनाथः । कषै- 
तेरिदं महणं न रृषेतरि'ते काशिका त्र । ततो हङेनोपङृप्य बपतीत्यादौ 
विरेखनाथस्य न । उपव्य॑शः प्रायिक इति ध्वनयन्‌ भद्िवचनं प्रमाणयति ~~ 
धनुदषटिपीडमित्यादि । 

८“बाहूपपीडमालिज्गय रसातरूमनीयत, 
ति सुभद्रा ॥ 

“स्तनोपपीडं परिरेभिरे शनैः ॥१ 
इति कवयः । कत्वाप्यह्य इति । वासरूपविधिनेत्यदिः ॥ सन्निकृशाविद्यषं 
एति । युद्सरम्भादिव्यादिः ॥ प्रभाणे चेति । भ्माणमायामः दैभ्येमि'ति 


कृत्खण्डः । १४९ 
अस्मिन्‌ योदये तृतीयासप्तम्योरुपपदयोः णर । भदेशोत्कर्ष 
समिध छिनत्ति । प्रादेश्च इति प्रादशेनेति वा । तत्परिच्छिन्नतया छि. 
नत्तीत्यथेः ॥ 
अपादाने परीप्सायाम्‌ (३, ४. ५२) 
अस्मिन्युपपदे त्वरायां चोत्यायां णञ्ल्‌ । हम्यौवपातं॑यु- 


ध्यते । हम्यीदवपातम्‌ । त्वरावशेन हम्योदवपत्थेव, नत्ववरुद्य । एवं 
क ® ¢ ५ ¢ 
शय्योत्थायं गतः । त्वरया कायौन्तराण्यडृत्वेत्यथेः ॥ 
दितीयायां च (३. ४, ५१६) 
दितीयान्ते चोपपदे स्वरायां गम्यायां णमुट्‌ । शेषग्राहं 
दण्डग्राहं या युध्यते । लोष्टानि ग्राहं दण्डं ग्राहं वा। त्वरावश्षादायु- 
धाच्ग्रहीसेत्यथैः । स्वाहाकारं हुत हपिरिति स्वाहान्त एव होतग्य- 
मिति त्वरा ॥ 
गोत्रामिधायं सिरं दत्तमितयत्र शङ्करः । 
[९ # अभ क | क, 
त्वरां विना द्वितीयायां चेत्यं णञरुरु जगा ॥ 


अनर्घराघवाद्याङ्क स्वाहाकारमितीहं च । 
पञ्चिकापि तथैवाह न जने महतां मतिम्‌ ॥ 





कमम १ क्‌ = 


काशिका ॥ त्वरायामिति । परीप्वायामित्यस्य विवरणमिदम्‌ । शय्योत्थाय- 
पिति । तथाच सुभद्राहरणे - 
८'हाय्योत्थायं निश्चापाये गाङ्गं जकमगाहत | 

कृयोन्तराणीति । मुखपक्षारुनप्रातराश्महणादीनीति यावत्‌ । परीप्सायामिति 
किम्‌ । आसनादुत्थाय गच्छति ॥ द्वितीयायां च । ईह पररीप्ाया- 
मित्यनुवते नेति च पक्षद्वयमवरुम्न्याननुवृ्तिपक्षे शङ्करं प्रमाणयन्‌ कारिकया 
फर वदति -- गोत्राभिधायमित्यादि । गोत्राभिधाने स्वभावतस्त्वरा न 
सम्भवतीति सयष्टमिदमत्वरायामुदाहरणम्‌ । पश्चिका अन्धराघवम्याख्या ॥ 


72 


१४२ सन्याख्ये प्रक्रियासरवस्वे 


स्वाङ्गेऽध्रुवे (३, ४. ५४) 
छिक्ने यस्मिन्‌ भतिन स्यात्‌ जन्तोस्तत्‌ स्वाङ्गमशरुवम्‌ । 
तस्मिन्‌ कर्मण्युपपदे णस्‌ भ्षेपमाह सा ॥ 
श्रुवौ क्षेपमिति वा । धवाङ्गे णञुर्‌ न । शिरः प्रोत्कम्प्याह । 
परिङ्किदयमाने च (३, ४. ५५) 
परितः पीड्यमानेऽङ धुवेऽप्युपपदे णुट्‌ । 
भूथेपेषं नियुध्यन्ते मूधौनं पेषमित्यपि ॥ 


विरिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः 


(३, ४. ५६) 

पदाथैषु (कियाय्याक्षिन्योप्यमानत्वमिष्यते । 

पोनःपुन्यं क्रियाया यत्र तदेवासेव्यमानता ॥ 

तयो्रौल्ययो्धितीयान्त उपपदे विश्यादीनां णमु स्यात्‌ । 
गेहा प्रवेशं चरति । सवेगेहान्यनुप्रविश्येति वा, गेहं पुनः पनरनुप्रवि- 
देयेति वाथेः । अत्र समासेन व्या्निपोनःपन्ययोरुक्घत्वात्‌ ननित्य- 
वीप्सयोः' (८-१-४) इति दत्वं न । असमासपक्षे तु हितं स्यात्‌ । 
व्याप्तावुपपदस्य द्वित्वम्‌ । पानःपुन्ये क्रियायाः । गेहं गेहं प्रवेन्नं 


=-= ---- ~ +~ च्-- -~  ~ ~ -~ -~ ~ -~-----~ ~~ ~~ + ~ ~~. => 


स्वाङ्खं इति । अद्रवं मूतिमच स्वाङ्गम्‌ । अध्रुवत्वनिरूपणपुरस्सरं कारिकियो- 
दाहरति -- छिन्ने यस्मिन्नित्यादिना ॥ परिष्किश्यमाने चेति । इहाध्रुव 
इति न सम्बध्यत इति विशदयन्‌ कारिकयोदाहरति -- परितः पीड्यमान 
इत्यादिना । श्वार्थोऽयमारम्भ इति दण्डनाथः । 


““उरोविदारं प्रतिचस्करे नद्धैः › 
इति माधः ॥ व्याप्यमानत्वमासेग्यमानत्वं च विशदयति कारिकया-- पदार्थ 
ष्वित्यादिना । तत्र व्याप्यमानलवं पदार्थेषु, आषन्यमानतवं क्रियायामिति वि- 
वेकः । व्याप्तावुपपदस्येति । पदाथविषयत्वाद्‌ व्यतिस्तद्वाचकतोपपद्येत । 
द्वित्व, युक्तमिति भावः । आभीक्ष्ण्ये णमुङि सिद्धे पुनरासेन्यमानतायां तद्वचनं 
द्वितीयान्तस्योपपदत्वेन पाक्षिकं समासं सम्पादयितुमिति बोध्यम्‌ । 


कृत्खण्डः । १४३ 


चरति । गें पवेश प्रवेशं चरति इति । एवं गेहानुपातं गेदालुपातं 
गेदावस्कन्द मित्यावृद्यम्‌ ॥ 
अस्यतितृषोः क्रियान्तरं करेषु (३. ४, ५७) 


द्वितीयान्ते कार उपपदे क्रियाव्यवधानाथांदसेस्तषेश्च णुट्‌ । 
मासात्यासं ङ्के । अ्हृतषं पिवति पाययति बा । मासमत्यासं अहं 
तषैमित्यपि ॥ 


नाम्न्यादिरिग्रहोः (३. ४. ५८) 
नामादेश्षमाचष्े.। नामग्राहमाक्यति । नामान्यादेश्चम्‌ ॥ 

सग्ययेऽयथामिप्रेताख्याने कज; क्खाणभ्रुरो 
[ (३. ४. ५९) 


“धुसिन्धुतीथावस्ैन्दं स्नात्वा तत्र वसन्नसो । 
हिमाख्यगुहवेशमध्यास्त सुशिरासनम्‌ ॥'' 
सोऽपचित्य सुपुष्योघमनुपातं रतां रताम्‌ । 
मुनीनां पादमापादं नभ्रोऽभिवदसेवत ॥' 

सुभद्रा ॥ क्रियाव्यवधानाथां दिति । क्रियामन्रयतीति व्युपत्या क्रियाव्यव- 
धायकं कारिकायां निरूपितम्‌ । क्रियाव्यदधानार्थत्वं चाप्यतः सोपसर्गस्यैव 
सम्भवीव्युदाहरति -- मासात्यासमिति । कारेष्विति किम्‌ । अध्वकर्मु 
मा भूत्‌ । योजनमत्यस्य गाः पाययतीत्येव, न योजनात्यासमित्यपि । कर- 
यान्तर इति किम्‌ । अहरत्यस्येषून्‌ गतः । इह गतिर्मे व्यवधीयते इति 
काशेका ॥ नामभ्न्यादिशिग्रदोः -- 

"स नामग्राहमाहूय सुनिभिः स्वकुमारवत्‌ । 
नियुक्तस्तानतनद्रा्रपीणाद्‌ स्वस्षपयया ॥ 
पच्छन्तीम्यः स्वकान्ताभ्यो नानादे्मकीर्तयत्‌ !” 

इति समद्रा ॥ अयथाभिप्रेताख्यान इति । यदुञैः रियं नींचेश्वप्रियमा्येयं, 
तयोर्वैपरीत्येऽयथामिप्रतास्यानम्‌ । सवेश्राव्यायां ङृष्णकथायासुशैराख्येयायां 
दनेवेचनमसरबश्रान्ये च दनैराख्येये पियावाक्य उनचैर्वचनं चोदाहरणे । भय- 


१४४ सव्याख्ये प्रक्रियासर्वस्व 
यद्यथा व॒क्तुमिष्टं॑तस्यान्यथोक्तावन्ययोपपदात्‌ इम एतो 
स्त; । णष्ुलि वा समासः ॥ - 
क्त्वा च (२. २, २२) 
ठतीयाप्रभृतिमध्यविहितं श्त्वान्तेन चोप(प)दं वा समस्यते 
समासे व्थप्‌ | 
स्ैभान्यां कृष्णकथां इनेःकारं त्रवीषि किम्‌ । 
मूढ ! गूढं प्रिय वक्यमुचैःकृत्य ्रधीषि किम्‌ ॥ 
असमासे शनेः कारं उबेः इता ॥ 
तिर्यच्यपवर्गे (३. २. ६०) 
समाप्यर्थातिर्थक्‌ शब्दयोगे कनः क्त्वाणमुलौ स्तः । द्रयोबी 
समासः । तिथक्कारं तिगयेग्बा कारम्‌ । तिथक्‌द्त्य तिथङ्‌ इता ॥ 


स्वाङ्क तस्प्रत्यये म्वोः (३. ४. ६२) 


तस्परस्ययान्ते स्वाङ्गे उपपदे कृभ्बोरुभो स्तः ॥ 
सा मारां करतःकारं' युदतोभवमागत। । 
तां पत्युगठतःकृत्य पाश्व॑तोभूय च स्थिता ॥ 


1 त त 1 ~~~ ~~~ ~` क 


थाभिप्रेताख्यानं श्रो तृदिशा । तस्मात्‌ ओतृवाक्ययुदाहरणम्‌ । तससर्वै मनसि 
कृत्योदाहरणं कारिकियाह-सवेश्राव्यामित्यादिना । सिद्धेऽपि टृतीयाप्रभृति- 
मध्यगतववेन "क्त्वा चे'ति समासलाभायेह क्तवा सप्रयोजनः । 'णयुरुधिकारे 
पुन्णसुर्हणं वुल्यकक्षपवज्ञापनाथम्‌ । तेनोत्तरत्र द्वयोरप्यनुबृत्तिमेविष्यती वि 
धृतिः ॥ 
५*सोऽवदन्मदनातां किमुववैःकारं ब्रवीषि माम्‌ । 

श्रणुयुशैनयः केचिदिह संवादमावयोः ॥'' 
सुभद्रा ॥ अपवगेः फरग्रा्तिः । फर्प्रा्तिपयन्तं कृखा परिसिमाधिरतो लक्ष्यते । 
तदाह -- समाप्त्यर्थतिर्थक्‌्शग्देति । द्यौरिति । क्तवाणमुखेः । तण्णमुडा 
समासविरहे वाकारेण विच्छिद्योदाहरति --तियेग्वा कारमिति । इदं वत्यादौ 
न इक्ष्यते । | 

“तियक्ञारमतिश्रं ्तकार्मसि स्थितः । ” 
इति घमद्रा ॥ 





कःषण्डः । १४५ 


एषु स्म्य तसिः । असमान्ञे करतो मालं कारं, गङ्तः 
कूत्वा ॥ । 
नाघाथप्रव्यये च्व्यर्थे (३. 8. ६९) 


स्वपर्थवति न चप्रतययान, उपपदे छृभ्वोरुमो स्तः । विना 
कारम्‌ । विनाद्य । सना मावम्‌ । भिनामूय । द्योरसमासे ऊः । 
अतरिनाभूतं विना तवेति च्व्यथः । एवं नानाकारं नानामावमि- 
त्यादि । धार्थे दविधाकारम्‌ । द्विधा । द्विधाभावम्‌ । द्विधाभूय । 
असमास । एवं द्वेधाकारम्‌ देषङ्करम्‌ एेकध्यङ्कार।मेतते । 


कि (न 


धमजो डे कृतेऽप्येवं भवेदिति हरादयः । 
रेधङ।रं देषदसय दरेधस्भावभिती्यताम्‌ ५ 
देषा भूता प्रैषाः । असमासे दर५।न्‌ कारं परवानि कृत्वे दरैषानि 
भावमिति ॥ , 
तुष्णीमि मुवः (३. ४. ६२) 
केत्वाणयुलौ स्तः । तष्णीम्भावम्‌ ! तूष्णीं च भावम्‌ । तृष्णी 
भभूय । तुष्णीं भूत्वा ॥ 
न्वच्यानुखोम्ये (२. ४. ६४) 
अन्वगूभावम्‌ । अन्वग्भूय । असमासोऽपि । अनुकूलो भूते. 
त्यथः ॥ 
इति णमुस्विषिः ॥ 


नाधाेति । नयं ध चेतयभैः । वस्तुतस््वथैमहणं पार्थमेव । “व- 
त्म्यं नानाजाकि'ति ना पुनरेक एन । च्च्य इति । च्य विशवय॑ति -- 
भविनाभूतमित्यादेना । धार्थमत्ययान्तमुदाहरति-द्विधाकारमित्यादिना । 
रादय इते । ड कृतेऽ धथप्त्ययन्तत्वमक्षतमिति तदाशयः । प्रसयय- 
मेन हिरक्‌षथगदेरम, च्च्यथैवचनात्‌ । नानाकृखा कामानि गतं इत्यादो 
च नं ॥ ध्रुव इति । छने प्यृत्तये भूमरहणम्‌ ॥ आयुलोभ्यं हति । भनुः 
भ्यम्‌ भवुद्रकलम्‌ । परभिततादुविधानमिति करिका । 


१४६ सव्याय भक्रियासर्ैतव 
अधाभविष्यदयथेस्तुखुन्‌ । 
समानकतौकेषु तुयुन्‌ (३. ३, १५८) 


एककतेकेष्विच्छार्ेषु उपपदेषु धातोस्तुडन्‌ स्यात्‌ 1 दृष्णं 
नन्तमिच्छति । अस्यापि तुुनो भावाथत्वान्नमनमिच्छतीत्यथः । 
मिन्नकतरके न । शन्रुनमदिवतीच्छति ॥ 


काटसमयवेरासु तुमुन्‌ (२.३. १६७) 


एपूपपदपु धातोस्तुमुन्‌ स्यात्‌ । भोक्तुं कार इत्यादि । अन्ये- 
ष्वपि काडार्थेष्वि्टम्‌ । मोक्तुमवसरः । स्युडदेरमाधात्‌ भोजनस्थ 
काल दृत्या्यपि ॥ 


(“मुखतोभूय तामेवं ब्रुवाणां रहसि पियाम्‌ । 
सस्वजे मुखतो भूता स दयार््रोऽपि निर्दयम्‌ ॥ 
अन्वग्भावं परष्व्तय तेनान्वग्भूय सस्बजे | 
सापि तं पुरुषे मन्दे तूष्णीभूय।सते सियः ॥ 
हारयष्टिं विना त्य निर्दयाश्ेषखण्डिताम्‌ । 

. तिरकं च विनता श्रमाम्बुकणिकाहतम्‌ ॥ 
विस्षसितधनमन्थीन्‌ नानाकारं च कुन्तखम्‌ । 
उत्कण्ठितमगिश्राणिं हधङ्कारं च मखम्‌ ॥ 
उदपी रमय।मास ततस्तं प्राणनायकम्‌ । 
प्रययो च तमापृच्छ्य विनाभूय कथञ्चन ॥|'' 


इति घभद्रा ॥ अमविष्यद्थं इति । भन्ययङृतो भावः इति भावमात्रार्थ इति 
यावत्‌ । पूवैसूत्रादिच्छायेध्वप्यनुबपते । एककवैकलं च वुमुनप्रकृत्यपकषम्‌ । 
तेनेच्छति कृष्णो रामस्य भोजनं गच्छति चे्ोदौ भोक्तुमित्यादि न॥ काठा- 
थेष्विष्टमिति । "कारुसमयवेरस्ि'ति बहुवचनमुषलश्चणं पयीयान्तराणा. 
भपीति भावः । तेनावसर-सन्दभे-प्रस्तुतादिष्यपि मतीद्युदाहरति --- भोक्ु- 
पवसर इति । व्युडादेरयाधादिति । बाससखूपेयेति याव॑त्‌ । कछ: पचति 





1 1 1 


करत्खण्डः | १४७ 
शकधृषन्ञागलाघटरभरुमकमसहाहौस्त्यथेषु तुमुन्‌ 


(३. ४, ६५) 
शकादिधातुष्बस्त्यर्थेषु च।पपदेषुं धातोः तुन्‌ स्यत्‌ । 
कतुं शक्नोषि पृष्णोषि वक्तुं जानासि मानितुप । 

न ग्लायसि रिपून्‌ हन्तं घटसे हसिमचितुम्‌ ॥ 


आरभसे खड योद्धुं छमसे नतु च रक्षितं रमसे । 
उत्सदसेऽय रब्धं नासि तमित परमोदितं तेऽस्तु ॥ 
एवं भवतु इत्यादि । जयं छभसे, रक्षणे प्रयतसे, प्रमोदोऽस्त्वित्या- 
पथोः । शकादिष्वप्यथेग्रहात्‌ वक्तुं प्रगरभते, पक्तुं वेत्ति, गन्तुं ता- 
म्यतीत्याद्यप्याह दण्डनाथः ॥ 


पयीपिवचनेष्वलमर्थेषु (३. ४. ६६) 
पयोधिरन्यूनता, तद्वाचिनां शक्त्यथतवं पौष्कस्यायेत्वश्वासि । 


[म 


मूतानी'त्यादौ बु प्रषादिग्रहणसम्बन्धमाश्रिसय तुमुन्‌ वार्थः ॥ अस्त्यर्थेष्विति। 
अर्थग्रहणमस्तिनैव सम्बध्यते इति भावः । रकधृषादौ पयौयाणामपि प्राति 
स्िकतया प्रहणमिह गमकं बोध्यम्‌ । उदाहरणं कारिकाम्यां विश्चदयति - 
कर्तमित्यादिन। । अभविष्यदर्थत्वेन भावार्थं स्फोरयन्‌ विवृणोति -- जयं 
छभसे इत्यादिना । दण्डनाथ इति । शकायर्थेषु॒धातुषृपपदेष्िति तदीय- 
वृत्तिः । 


गतायामजुनस्तस्यां तपावनमुपायवान्‌ । 
राक्नुबन्‌ धृष्णुवल्नानन्नभिराधयितुं मुनीन्‌ ॥ 


निशाचरादिभिरयोदुधुमम्ायन्‌ समरेषु सन्‌ । 
प्याप्रादीन्‌ जघटे हन्तुमरण्यानीषु कामुकी ॥ 


महर्षयस्तमाधरित्य यष्टुमरिभिरे मसः । 
धनानि कभिरे दातुं प्राक्रमन्त तपस्यितुम्‌ ॥ 


१, ष्वु.ठु ख, ण, पाडः, 


१४८. साव्यास्ये भक्रिद।समस््रे छृत्वण्डः । 
तत्र शृक्तिपरे¶ु सषु तुन्‌ स्यात्‌ । पर्यपनो भोक्तुम्‌ । भनूलो 
। एष पटुनिपृणाद। । शक्त्यथौभावे न । भोजने पयोप्रममम्‌। 
पष्करुमित्यथः ॥ 
सि तद्धरदत्तर।१ वेदत भ्यादकं कैदं 
त्याल्यामपि धातुवृततियुगरं दैषञ्च कल्पदमम्‌ । 
भोजोक्तिद्यदण्डनाथविवृती भट्यादिकत्यत्रयं 
तिसश्चामरकोरनामविवुतीः संप्क्षय संक्षिप्यते ॥ 


इति श्रीमत्केररुमूबर्यमूषणदेवनारायणधराणिपातिकरूणा- 
शरणेन न।रायणजरणपरिविरणपरायणेन नारायण- 
क।वे(ना वि)रचिते प्रक्रियासर्वस्वे 
कूत्सण्ड, ॥ 


प्वीतिथोन्‌ मोजभितुं सेहिरे भूथसन्धस। । 
धनहीना हि नादन्ति सन्तोषयितुमभिनः ॥ 
बभूव द्रविणं तेषां दातुं भोक्तुं च पुष्करम्‌ ॥' 
इति सुभद्राहरणम्‌ । 
निपुणादाविति । भादिना भरं भोक्तुमित्यादि प्राहमम्‌ । मलमर्थत्वा- 
देव सिद्धे पूर्वसूत्रे 'शकिग्रहणमनरमथमि'!ति वृतिः । शक्यमेवं कुमित्याचु- 
दाहरणं तत्र विभिक्तम्‌ ॥ 
कृत्खण्डव्याख्येवं सर्वस्वे ऽपूरि सश्विक।मभेस्या । 
सुथिया साम्बशिमिन स्वाषेयः संशोषनाय पूर्ण॑फडा ॥ 





("परी थि निवि क चष किक 





शुभमस्तु ॥ 


वारतिकि्ुची । 





पृष्ठम 


८ १ 
५ 
९ 
११० 
१०९ 
> १ 
५ 
१७० 
&& 
११६ 
१.७० 
<८र्‌ 
१०९ 


१०९ 

















वार्सिकम्‌. म. | पा. | दभु. 
अवमिकमि - ७ ३ ३४ 
अस्यतेमाव इड्‌-- ७ | २ | १७ 
जादिकमणि निष्ठा ~ ३ र | १० 
इक करषादिभ्यः ३ ३ | १०८ 
हषरनि च्छारथस्य ३ २ | १०७ 
उत्फुष्टरपु.षखयो - ८ २ | ५५ 
ऋवणाश्ेति -- , ८ ४ १ 
ऋटदन्तास्ल्यादेश्च - ८ र ४४ 
करुकन्ेपि याच्यः ३ २९ | १७४ 
खनेड इरकेकमकाश्च - ३ १ | १२५ 
ग्साम्छाञ्यादाभ्यो ३ ३ | ९५ 
घञर्थे कविधानम्‌ । ३ | ५८ 
घट्टिपरिवन्दि -- " दे ३ | १०७ 
दारजारौ कर्षरि -- ३ २ | ० 
दुग्वोदीधेग्चति -- ८ | २ | ४४ 
देश्य कसाविद्‌ - ७ | २ | १८ 
धात्वथमन्ने प्वुल्‌ -- ३ १ | १०८ 
धुपेश्च वाच्यम्‌ ९ | २ | १७२ 
गिष्ठदिशः षवे कर्ये - < | २ र 
परेवा २ । १३ | १०७ 
| विनाशे ८ | २ | ४४ 
भाषायां घाजहृनखज -- १ | २ | १७१ 
भीवृषदेः छ्ीषे - ३ | ३ | ५६ 
माङ्याक्रोशे र्टः श्व - ९ | २ | १२४ 
योगे चेति वाच्यम्‌ ८ - २ २२ 














पृष्ठम्‌, | ` वातिकम्‌ , | भ. | पा, | तू. 
११० | रादिफः ३ १ | १०८ 
२४ | सयुडकवर्जिते भषेधातुके - ६ | 9 , ११४ 
११० | वणेनिरदेशे कारो - ३ | ३ | १०८ 
९१ | वरिरण्योरब्‌- १ | ३ | ५८ 
९१ ! विस्मितप्रतिहतयो ७ २ २९ 
७७ | व्याधिमस्स्यबरेष्वपि - ३ | ३ | १७ 
६१ | शीङ्श्च वाच्यम्‌ ३ | २ । १५८ 
८४ | शृषातेवौयुवणं -- ३ | ३ | २१ 
१०० | भरयजीषिस्तुभ्यः - ३ ३ | ९५ 
‰ | सम्पदादिभ्यः कषिब्‌ वा - ३ ३ | १०८ 
६५ | सासदहिवावहि - ३ २ | १७६१ 
७६ | स्पृो रोगाय इति - ३ | ३ | १६ 








भकरियासवैस् स्मृतग्रन्थादि । 






च्य उणो 


'चोरिते मुषितं मुष्ठम्‌? 
'आपीनतुङ्गस्तनीम्‌! 


भंशितो त्ते- 
धुविन्यवानुम्पः--' 
1 


गरि चकाराद्‌ व्यवसित--' 


अन्यनाम. 


उभद्राहरणम्‌ 


कोयुदी 


नेवी | 


प्रदीपः 





कतृनाम. 





वामनः 
मोजः 


भोजः 


ह्रः 
माधवः 
ह्रः 
स्वामी 
सोनागाः 
भोजः 
माधवः 
स्वामी 
दारः 
अमरः 


माषवः 


हरः 
भोजः 





पृष्ठम्‌. ` वाक्यम्‌, 





ग्रन्थनाम; कचतैनाम, ` 





1 निक नयो, नत 


४२ सूत्रवार्सिकभा- 
प्याणि 

१9 ०००१ ५०५ | साधवः 
9१ ४ कौमुदी | | ." 
9$ 4; । भाजः 
४८ कौमुदी (ऋ 
भ , । रामा्याः 
, ' चककामयानः सिद्धो - १ | वामनः 
५६ | र ४ | माधवः 
|| क वृत्तिः = 
ह (वि ` | कोमुदी वि 
१ ५ - । माघवः 
५.७ | भम्लाक्षिपविपरि-ः श । भोजः 
५८ न | ४ | भोजराट 
५ ठीकासरवस्वम्‌ | .. 
५९, | माधवः 
११ | भोजः 
६१ | | दरमाधगे 
१) वृत्तिः | ४ 
६४ | भट्टिः 
99 | भोजः 
„9 ध ' दण्डनाथः 
६६ | ˆ कोमुदी ष 
&७ | ` ` ... „ल `. ( माधव 


| व 99. 


1 1 `) किकी (णोति पिष्दद  विगननिनिषेनिका ॥ । | 1 ~ 1 ॥ | 





रा 





दाक्यम्‌ 
| न्थनाम. | कतेनाम 





८ 
ध्फ्ष्येः प्रसारणं- | माष्यम्‌ | 
| .^५ मावः 


रामहरौ 
भोज $ 


माधवः 





वामनः 


# व्ैमानाचायंः 
भोजदेवः 
मुरारिभवमूष्यादैय 





 शुणविस्तरादय--” 
शाक्नौ वा' 














ण्म. | वाक्यम्‌. प्रन्थनाम, कर्पुनाम. 
९६ | (तृणस्तम्बम्दी- महः 
९८ मोजदेवं 
१०० | 'अहस्निदकुच-- ` त 
१०२ | "कीर्तिङ्प्तयश्चः क 
१०४ ५८३ । ह 
93 माषवः 
१०५ स्वामी 
१०६. ४ वामनः 
। # र दीकासर्वस्वम्‌ ४ 
,०७ | तारा छु नृक्ञियोः श केशवः 
~ "0 वामनः 
ध्‌ ००७ रामः 
99 १ ००५ स्वामीं 
.. 9 ८ मवि; 
१०८ ट ध त 
,› । श्रद्‌ दातो" क भोजदेवः 
१०९ | (अिपर्योष।' ५ त 
११० त 1 % 
9 "" ५ माघवः 
११२ | “कोऽसावनुमानः! ष महामाष्यङृव्‌ 
9१ ५ ५: भोजदेवः 
,) | 'िवुिवोदीषेशः श न 
ष -* हरः | 
५२३ १ माधवः 


१२६ | "समोऽपि बाः कौमुदी 
१२७ | चतय" त १ 


लिमाना 











१२८ 
१२१ 
१६४ 
११८ 


क | भद, | शन | 
¢न्यतीप मभ्युद्ष' 
भात्रपुरुषयोः-- 


"धनुर्युशिपीडं-' } 
हस्तरोधं दषद्‌- | 


0 काके 
का मभि 


तानति 


अन्थनाम. कर्पुनाम. 


कायोककिणोकििोके 


हरः 


मानः 
भोजदेवः 
हरः 
श्यङ्ग]रप्रककीः 
मद्धि 
दहरः 
अनभराषवम्‌ # 
पञ्चिका 2 
हरादयः 
दण्डन; 
ि ि हरदत्तरामे 
मौष्यम्‌ 
कौयुदी 
धातुवृत्तिः | 


दैवम्‌ 
कल्पद्रुमः 











प्रकरियासवेस्वव्याख्यायां स्म्ृतग्रन्थादि । 


गन्यनाम, 





रामसुचचेरपारुव्ध -- 

| मव्यमानी सुभव्योऽपि पुभद्राहरणम्‌ 

मृषसि तं हवियाजी' 

दूनाऽभेष्टोम-  सुभद्राहरणम 

अश्वमेधयाजिनोऽमूवं -- रावणाज्जुनीयम्‌ 
अन्यव्यासक्तधातित्व। दू! । 

(न साधुघाती --' सुमद्राहरणम्‌ 


'मातृषातिनोऽपि चाशुद्धि-- ` रावणायुनीयम्‌ 


ब्रह्मादिष्वेव हन्तेभूते -' | भाष्यम्‌ 
` । शेष्वरम्‌ 


ब्रह्मघ्नं पापसम्मितः' | 








| नरह्मदा भ्रूणहापि वा- सुभद्राहरणम्‌ 


तवां ब्रहमहभुगहनवुपेतो --' [राव गाज्जुनीय + 
अरिहयोगविचक्नणः' 

| त्रिविधश्चात्र नियम - काशिका 
(पापङृत्‌ सुङ्कतां मध्ये-- 


"पुरोहितैमाययेश्व- 


(मन्ति सोमसुतां- सुभद्राहरणम्‌ 
कमेणि कुस्सिते' माप्यम्‌ 
श्ृतविक्रयिणां विपेः- त 


'अन्येभ्येऽपि दश्यन्त इति -- | काशिका 
(विश्वदश्चनयना वम-- ^ 
(स मूते भवति यश्य -‡ [वृत्तिः 
'यथानयोस्तुल्यार्थता--' # 


प्रोपाभ्यां प्रारम्म इत्येव, | काशिकान्याल्या 








| 
| क प नाम 


मिः 
मररचणः; 
भद्धिः 
नयमः 


भध 
मृररियिणः 


उपाध्धायपाद्‌ाः 
भट्टिः 
नारायणः 


भट्ट । 


माययनः 





















| | 

पृष्ठम्‌. वाक्यम्‌ | अन्थनाम. | कलनाम. 
१० / चकाराद्‌ यथापराप्त-) काशिकाकारः 
११ |'रामस्य शयितं मृक्त-- भदः 

» (कथ तहिं कतृत्वं गम्यते-- भाष्यक्रारा 

" (गत्यथाकम॑क- सरस्वतीकण्डाभर- भाजः 

) |'पीतपरतिबद्धबत्सा' [णम्‌ कारिदिसः 
१२ (भवद्‌ न प्रयुञ्जीतः प्रतिः ¢ 

9१ (कृदभिहितो भावो--' | शिक 

„) | जिग्धं बैहितं-- | | कार्दिसः 

, ¦ । काशिकाकारः 

११ | 2 | कैयट ‡ 

१, 'अनुक्तसमुचयार्थश्चकारः' | वृत्तिः | - 
१५ दुतयाधररेखया' | माषः 

, |'पूञो विनाश !ति- | विः 
१७ ।क्षीणक्षीणः प्रविशति' ५ साम्बः 
१८ गुणमात्रे तद्वति च -' कारिका 

) |्रतिर्यायस्तु पीनसः! -- अमरः 

„ ल्फैयङृतस्य गिता- ' | पतज्ञिः 
२० |जम्बूफङानि पक्वानि आमाणकीयाः 

१ [क्षानक्षामकपोरे' । काल्दिप्तः 

१) 4 वृत्तिः क 

, |(ुहारविन्दनयने--' -" 

). | अपपीतक्षोकादम्ब' दण्डा 

,, |"उष्ठाघो निगतो--' | अमरः 





२१ | (उत्फुह्टकमरुकोरक-- नागानन्दम्‌ 
% । ^ माष्यम्‌ 
¢ 


,, !“लोभद्रुमं सानुमतः- | 
| 


। च 
1 


जयाका त्तवनकाकवदव्छ | | 














म. | भवम्‌, | ममम | का वाक्यम्‌. | अन्थनाम. करना. 
२१ व काल्दिसः 
„, ' “बेततप्तु विदितो निष्ठा-' | काशिका न 
,, |“न ध्याते पदमीश्वरस्य ०“. भवहरिः 
२२ | "निष्पन्नस्य शकरस्य -' | उषाध्यमः 
„» | भमित शचकरुखण्डे वाः | ६६ अमरः 
२३ । 'खर्गप्रामरिकाविद्धण्टन -- | महानाटकम्‌ 
99 र बारंकम्‌ 
४ १ 
४ *सोढस्त्वया सुतनु- | | मामाणकाः 
% | *सोा दुस्सहशी तवात्त-- । मरः 
99 नेत्रेयः 
१ | (अहौ मु धावितो- | 
» | (तनिपतिदरिद्राणां- | | 
४9 | श्वक्तितः पतितः- | | 
२५ | “नृत्तं च नर्तनम्‌! ति अमरः 
१ | “इड्‌ वा स्यात्‌! केोथुदी भटटरोजिदीक्षिता 
9 श्वभेदिताः सपुत्रास्ते' | 4 | भद्ध 
$) | पविश्वख्यमवलोक्य-- ५ 

“शक्यो योगविभागः- - 
२६ | "भरानिपातैः सह -- पाणिनिः 
,, | भसाखि आश्वस्ता भवं! 4 
9 | "न विश्वसेवविश्वस्तं ००० 
११ व काञचिका ००० 
% | श्वुष्टे प्रतिग्राहायिता-- | कङिदासः 
२७ | “भथ म्लिष्टमविस्पष्ट अमरः 


अनायासकृतं फाण्ड' 


कि वकम 











। 
ष्ठम्‌. वाक्यम्‌. | म्रन्थनाम. करतुनाम. 
९७ | हरदत्ताचायीः 
1 | माषवाचायै 
५ ५ कैयटः 
२८ | “दृढभक्तिरिति उष । कारिदासः 
» | श्रुः परिवृदढोऽधिपः' ॥ अमरः 
% | हा कष्टे मम वान्धवाः- च 
„| कट विन्दतः करान्‌, ~. मदिः 
४ | महोपारुवचः श्रुत्वा--' | भाष्यम्‌ छ 
२९ | अर्दितं कुवख्यं-- | 1 आभाणकीयाः 
» | (नातिदूरं नसक्ने वा' कोमुदी दीक्षितचरणाः 
व उपकण्ठान्तिका--' ५. अमरः 
|. | - | म 
३० । पदुदौनःषु किमक्षरेः - 
३०, ३७ “शान्तमिदमाश्रमपदं' ४ कारिदाषः 
३० | 'परिताखिरूमनोरथः - 
,; | षविजञप्ता गुरवो-- १ 
२१ | दीक्षितचरणाः 
१ | श्ुषेरिट्प्रतिषेध-- भाष्यम्‌ 6 
,) | (दमितारिः प्र्ान्ताजो ' ^ मिः 
४ | "तेषां निहन्यमानानां ०. | + 
„, | 'लोमकेरकचुकत्यः भाष्यवार्षिकम्‌ 
| “छोमनखं सृष्ट्वा ' र 
१२ | श्रतिषातयोः' भाष्यम्‌ 
, ! "पूजा नमस्या - 8 अमरः 
) , भयसंहृष्टरोमाणः - ' "^. भदः 


३१ '्षुधितस्येव समस्त- नीतिः ०५, 





भ िदोनकवयििाययाया् 


५ 


॥ 






















पष्ठङ. | वाक्यम्‌. | अन्थनाम, ` कसनाम- 
1 1 9 ध 

३३ ,सुचिरयुषितं दीघा-- भावक : 

„, (अञ्चितः पुरवधू- 4४ | 

३४ नेदं नभोमण्डलं- , (्च्टण. 

9१ ध | सीरदेवादयः 

१ । + न परायणिकाः 

ड: $ ००० `" मिव, 

, ।(परिमेकन्‌ प्रस्वेदितो-- रासवणनम्‌ 

३५ “व्यवस्थितविभाषा -- कारिका 

र ~“ हरदत्त$ 

१ ।'जग्धिविधिल्यपि' भाष्यम्‌ 

वः (स्फीतं यो दिष्चु-- ००* 

३६ “ण्यन्तस्य चाण्यन्तस्य च' | कारिका ध 

(6 ्राश्रप्योः श्ुमावः--' + भाष्यम्‌ ह 

५) |“व्यवस्थितविभाषा-- काशिका ४ 

, | ्षीरहविषेरिति--" भाष्यम्‌ 

„ |तं क्षीरं धृतं -' ध 

„ |'आङ्पूवादन्धूषसोः' , शा 
२७ + प्रदीपः केयटः 

, (अनिदितां नलेपि ` ' भाष्यम्‌ ध 

५ |कपिकभ्पितर।खाभ्य,' कालिदासः 
१८ अनुदात्तोपदेशेऽनुनासिक--:| भाष्यम्‌ ००० 

# | 3 सिद्धन्तकोमुदी 

,› ('असिद्धवचनमदिश- माष्यम्‌ 

, ।"एषि चित्रावतार--' श ००. 

„१ ['वदुषि रेवतभूमृति-- नारायणीयम्‌ 


२३९ (जां वेरो भुवनविदिते-› | मेघसन्देशः कालिदासः 

































पृष्ठम्‌. वाक्यम्‌ | अन्नम. करना 
३९ । पद्‌ कारितः' नाह । ४ 
४० [पातुं न प्रथमं- | कारिदाश्नः 
, [भगवता किञ्चिदधीता - ! जगदूगुरूः 
, ['भवेसितमागमन--' मुद्राराक्षसम्‌ > 
, [*अनुभितोऽयमथः-- व चण्डी 
„ (स्थितः खितासुश्चर्तिः--' | रघुवंशम्‌ 
॥ “इ्यतेरित्वं नदे -- च 
, [ष्देवत्रातो गठेग्राह --! ह 
४१ (विदितां प्रियया -' किराताजँनीयम्‌ 
, -भवदातः सितो गौरः" . ~. | अभरः 
1 पि 


“अवदत्तं विदत्तं च-- । त 
८ शरण्ये स्मि ९... 
शर्‌ इुत्वनाम खभद्रहिरणम्‌ ` नारायणः 


, (भ्यज्वा तु बिधिनेष्टवान्‌' -- । जमरः 

४३ |'कानचक््रसोर्वावबनं - -› वार्चैकम्‌ 

१ [छान्दसो कानच्‌--ः माष्यम्‌ ` 

४ नि प्रकिवाकममुदी । 

, {कवयस्तु बहुर-' िद्धान्तकोमुदी | 

); [पपुष आगतं -' भाष्यग्‌ 

४ [बहु जगद पुरस्तात्‌ - '  भधिः 

४४ [भ्चन्द्रोऽयमित्यार्च--' “ | शिनिः 

४५ |दवित्वनिभिरेऽनि --' .... | सिद्धान्तकमैष्ठदी- 
| काराः 

9१ हेरकारः 

र ८ | दीदितिचरषाः 

४६ (सितै धाक्यं साबधा्म' ५ 








| । | 
एषम्‌, । वाक्यम्‌ । अन्थनाम. | करनाम. 
४७ |न दरिद्रायके रेपो- माष्यम्‌ । 
+ | जजागृवांसोऽनुग्मन्‌ न 
१, | अनुनासिकपरश्च -' १; | 
+, | अथवा वकारस्य- न द 
४८ | श्रयामि सर्वाण्य - ' त कालिदासः 
५ ~ भाष्यम्‌ - 
४९ | (उपासदत्‌ पाणिनिम्‌ - ॥ 
» | (तस्य कयुरपरोक्ष- वातिकम्‌ 1 
2) “ते हि जलेगरे--' + भट्टिः 
›) | (तत्तस्य शब्दमत्युश्ं ->' सुभद्राहरणम्‌ त 
५० | नचात्रोपसगस्तन्त्र-- काशिका 1 
,; | `उपयुषः सिद्धिपथ--' वि कार्दिासः 
$ ^. उपेयिवांसि कतीरः - १ ध | माघ 
» | "अनूचानः प्रवचने-- , अमरः 
») | (आहारसमयेऽनाश्चान्‌ -' सुभद्ाहरणम्‌ वि 
| अनु अवोचद्‌-ः 9 मानुजिः 
५१ ४ कारिका र 
» | ¶वसन्‌ ददशोवतरन्त-- ५ 7 
» | क्षये जगञ्जीवपिबं -- आहार्षः 
1 वामनः 
५२ | 'स्पमगरं तत्तकामस्य-- उपाध्यायचरणाः 
» । उदासीनवदासीनो - गीता 
# ¦ श्ान्ये वेयाकरणा -- ` भाष्यकारः 
0 | | “ब्य जीवन्‌ यः परावज्ञा--' | माषः 


५३ . तासेरिदिस्कं मन्तेस्ाशा-' | कारिका 
» , 4इति निबिषमदहाह-- | चिन्रोदयमणिः [खभ्वरिवशाल्लिण 


ग्रै 








८ 





बि "म अगि १ ४) 2५.४8 98 अ+ ६४ ^~ 





पृष्ठम्‌. वाक्यम्‌. अन्थनाम. | कसुनाम- 
र त 4 = 1 
५४ | (सान्दीपनेरधीयन्‌-- ५ 
५५ | यियक्षमाणेनाहूतः - -' माघम्‌ | 
» | सरवै सुन्वन्तः  काश्का 
,, | 'अृतामग्रणीः कृष्णो -- ४ 
५६ | पतुनविधावृचििक्षु- ' । कारिका 
, | (जगसपभोरप्रभविष्णु-' ` ॥ 
,, | पविष्णव प्रभविष्णवे" छ ५ 
,, | अजिष्णुना कृषित-' 0 
। माप्यम्‌ | 
९१६७ | | १) | 
११ 0 | वृत्ति र ५ 
,, | ष्रलाम्गप्याक्षिप- | भोजदेवः 
(शमिनां हि परपसिह- ^ | काङ्िदासः 
, |“कामं क्षाम्यतु यः-- ६ । माघः 
५८ | शसम्पयोकैसः' सरस्वतीकण्डाभरणं भोजराजः 
,, | (समत्यपामि - » | ५ 
,, |ष्वौ विचकःथकल्लन्मु -, | ॥ ति 
,, | “अविवेकि कुबद्वन्दं --' | त आभाणकीया,. 
५९ | 'विकािवकतरान्ज -* | देवीमाहात्म्यम्‌ र 
छ 1 | वृत्तिकारः 
, | "कामकोषो मनुष्याणां--' ` ॥ 

” | ननिन्वहिंसङ्किञ्चखाद्‌ --' | भोजदेवः 
६० , क्षोमणश्चषणीनाम्‌-' । ^ अ 
१ | १, भोजदेवः 
६१ | “उत्पादुकङ्चुतृडातीन्‌--, | सुभद्राटरणम 4 

# , | त्रिमुबनकुटरी-' .. . | शरारिः 


दः १ 


'दष्षपि स्वगुणानुखूप-- 
'जल्पाकीमिः सहासीनः 
“कामुका एनं क्ियो-- 


£ विषयिणां नित्यं -- 


' ,..सीद्श्रद्धाम्य आच्‌ 


(वनेभ्यः सहयाट्म्यः - 


'अनिद्राठरतन्द्राटुः - 
'धार्व॑त्सो मातरम्‌ 
'सदुचित्तास्तमेक्षन्त -- 
“शतरुसक्घातघस्मरः' 
(भक्षको घस्मरो -' 
'चकार्‌ धूसरं न्योम -- 
'मज्ञेः कर्मकर्तरि, 
'कषूकरिष्यन्नतिमार -' 
प्रियतमाय वपुर - 
(धिविभिदिम्यां -' 


| 
११ 


दोषान्धकारभिदुरः' 
ष्टप्तारिवक्षरिषद्रः' 
~: - 


(घलष नखस्यद्चै - 
¶मेस्त ५:॥ 


'जागदूको भवास्माघ -- 
नं. जागरूकः कर्येषु - 
नुन्दुशचुकरिपुं हिंलारिम्‌' 





वृत्तिः 
खभद्राहरणम्‌ ००, 
मोजः 
पभद्राहरणम्‌ 
१9 
कारिका 
उभद्राहुरणम्‌ 
चित्रोदयमणिः (साम्बरिवशाक्ञिणः 
ध ममरः 
ठभद्राहरणम्‌ | 
५ भोजदेवः 
माषः 
मोजः 
हरमाषवो 
उभद्राहरणम्‌ 
9) ००७ 
॥ मोजः 
इभद्राहरणम्‌ 
जयमङ्गख 





१९ 





| = स्य | भनम्‌ | | वाक्यम्‌. अन्थनाम. | कतुनाम. 


1 





६४ |'यजजपिद्षि -- ५ भोजः 
„, 'वावदृकोऽतिवक्तरि क भमरः 


,, (कमिता कामुकोऽनुकः - । 

, (बरहुलधिकारात्‌ कमः- | सरस्वतीकण्डा- 
भरणन्याख्या | दण्डनाथः 
निसगीदाकल्पैः - | स॒भद्राहरणम्‌ 
"अथ रिरियुममुं --) १ माघः 


99 











'आशंघुरारसि्तरि - अमरः 
"नहि भिश्चुकाः सन्तीति - पतम्जङिः 
हदं ठु ते गुह्यतमं -- गीता 


दण्डनाथः 


9१ 

99 अनिच्छवाऽपीश्वर - कल्पनावष्धी 

६६ ('स्वयवरं मीमनरेनद्रजायाः- ॥ि श्रीहर्षः 
१9 स्वप्नक्‌ दाया -- , भमरः 
, ('इन्धोऽभिलषुकः - ४ 
99 तं विन्दुरिति विद्वांसो सै सभद्राहरणम्‌ 

„ (विक्षराहमाष्कृषि - नि वि 

११ भियः ककन ००९ भोजः 

9) 'भीरुकमीरवाणि -- गीतिका 

„ (-भीरुमामोपशल्येषु -' | घुमद्राहरणम्‌ 

६७ ।जङ्गमस्थावरप्राणि - ॥ 

„, |(यायावरानुयातस्य --› रावणाजनीयम्‌ 

६८ ('जबतेदीधश्च --' कारिका 

9१ सन्‌ सुधीः - , शमर 


(भनिकाषमर्णयोरन्तरे -- काशिका 
परतिभूरूततमणी --' दण्डनाथः 





११ 


प््टठम्‌. वाक्यम्‌, मन्थनाम, | करुनाम. 
६९ | श्युकंमकाः -- | ष अमरः 
(1 सम्भुजेनिना -' | ५६ धृत्तिकारः 
॥ (डप्रकरणे मित्र -- , भाष्यम्‌ 
,, | (वषोम्वी कमठी - नि 
99 ५ ` "५ र हरहत्तः 
७० 'भजादित्वात्‌ टाप्‌ -' कारिका 
न 'दश्चेरषित्‌ ` १ मोजः 
०9 | = ५ कारिका 
७१ | 'नीदाप्शघयु--' ध भोजः 
१ | शस्ञेण येन जयिन--' रावणा्ंनीयम्‌ 
)) | अतिख्षूस्‌- ६ मोजः 
, | "पोतः रिशो- मेदिनी +. 
.+ | 'वराहपोत्रतरणिता-- „ युभद्राहरणम्‌ 1 
9 (वभेपावित्रम्‌' | केरर्व्मदेवः 
, ७२ | 'क्ऋषिदेवतयो-- ' काशिका ६ 
9 “ऋषिदेवतयोस्तु- ५५. केयटः 
„+ | “यवोऽसि धान्यराजः- श्राद्धकल्पः 
„» | "बाहुलकं प्रकृतेः--' | माष्यम्‌ 
७३ | संज्ञाघु धातुरूपाणि" न 
9 ६ क्‌] शिका १ 
7 र 0 दीक्षितचरणाः 
७ | 'तीथनि गामिभिः- घुभद्रादरणम्‌ 
७५ . ध काशिका 
७६ |“गायन्तीगमगरोषाय- युमद्राहरणम्‌ ध 
,› | वविश्रमेषु महर्षीणां--, # ध 
1 श्ोष्वत्सु मुनि-- ११ ५५ 





भ न १ क 9 


१९ 


(भविष्यतीति निवृत्त- 


(उपताप इति - 
उपतापो रोगः 


'सारो बरे-- 
धवन्यफादै युवेशखी-' 
'परशदिसमिब्‌- 
"पुिगेकवचनं -- 
'अकरीरि च करिके- 
¶विभलत्थैस्तो भवी 
ुरसफुल- 
'कतिमं करणेन --' ` . 
वेक्षादिषु विभाषा--' 
-निःष्यन्दश्न्दनानां--' 
“यः सनिन्द उपारम्भः - ' 
ड कवाद्यजिनजि--- 
(न्युज्जिताः शेरते--' 
(विरम इति-- 
“अतन्त्रं चोपसर्गः 
निश्रमं रमतां--' 
स्नुः भरस्थः 
निमिषोऽनिमिषः--- 

| 


श वायुवणे-- 
"गोरिवाहृतनीशारः 








| स | अनाम | | कनाम, 
| 





काचिकौकारः 
धौमनमाक्वादय 
काश्चिका ००९ 
कैयटः 
भानुजि 
अभर 
सुभद्राहरणम्‌ ध 
99 च 
काशिका ००० 
22 १००७ 
पदमञ्जरी हरदत्तः 
काशिका । 
हृरद 
काशिका 
जामार्णंकीया 
शमर 
महाभाष्यम्‌ ४ 
काशिकाकार 
वामिनसु्रस्‌ नि 
काङिदास्तः 
अपरः 
मारतम्‌ ध 
९ केटः 
माध्यनार्चिकम्‌ | ` ,, 


११ 





"निप किणि 


एष्‌. | वाक्यम्‌. अन्थनाम. ¦ कनाम. 


म का म 





८४ । 
८५५,९, ० | 'आरकाराव-, 

८५ | "व्यनुपसर्गाद्वा" 

) | धयाबोऽरुक्ते-- 


। । |, (| क ह [। 

ह ॥॥ [| [] ५ ५ 

क ॥ [| [} [ ११ क ॐ 
॥ 


„ | ददावो वना-) अमरः 
,, | व्यनुप्रषु च भुवः! भोजः 
,, | नेये च विनये -- ' इ 

(उदि च नयः भोजः 


८६ | (ुबोऽनुपसगीश-- 





„, | वविक्षेपार्थस्य-- 

,, | (संस्तवः स्यात्‌ -- | अमरः 

“प्रे सोऽन्यत्र भोजः 

,, | पाषाणप्रस्तर-- +" "° अमरः 

८७ | "विस्तारो यशसां-- ४ 

,, | शुणविस्तरादयः" वामनसूत्रम्‌ 

अ | 'मणिर्बम्नोदुमहि- मवमूतिः 

, | (शाराणां परिणायेन-' द्रो पदीच्रितिम्‌ 

„, | च्यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य --' | अनधेराववम्‌ 

८८ | ्बायेण इयोः-ः चन्द्रालोकः 

,, | 'पयौयोऽन्यथा-- । दण्डनाथः 

„ | 'अनुपात्यये--' कोशिका ध 

„ | 'डपशायो-- र अभरः 

,, | संब राजोपशायः-- कारिका १ 
४ (६ भोजः 

# 'अन्वत्रयूय- कुमारसम्भषः 

८९ | निकायनिश्या-- अमरः. 





१४ 














क्‌. | भद्‌ | मव | सृ - वाक्यम्‌ , मन्थनाम. कनाम. 
--1----{---- 
८९, दयकगम-- "` कालिदासः 
९० वक्ष्यमाणं विभाषा- काशिका 
99 "पतनान्ताः समुच्छ्याः' ५ शह 
,) ['वुलासूत्रेऽधादि - १० भमरः 
„9 |करियाम्यावृत्ति- ' ^ भोजराजः 
९१ परिारपदं-- स्वभ्रवास्तबदक्तम्‌ |, ... 
्. अनादरः परिभवः ष अमरः 
9१ 'परिभवोऽरिभवो-- र न, माधः 
५ |्रायानुवुत्ते--' काशिका 
„, ((निजत्रिनेत्रावतरत्व-ः ५ रहः 
९२ 'कल्याणप्रकणा-- फाशिका ,. 
९२ “उन्माद्श्वित्त-) # अमरः 
,) (प्रमदो हषैः-' < न 
„ ।श्रमादोऽनवधागता 7 ॥ 
9१ जप्‌ सिद्ध "५ भ कारिका 
९४.९९. “व्याद्युक्षीममिसरण-- < माषः 
९9 (आहावस्तु निपान- ००० अमरः 
१) [हवे हे सुहवं-- तिः ५ 
९५ (*अङ्गं प्रतीको - । त | अमरः 
,» "पूेषदात्‌ सज्ञाया-- काश्चिका 
९६, स्तम्बक्नस्तु स्तम्बघनः ~ , | भमरः 
„, (कापोः स्वोपवाद-- ^ इरवतालायः 
99 त भावुजिः 
93 “प्रतिषो रुट्‌ | न | हैमः 
„) |(मङ्गलोपत्त-  चित्रोदयमभिः |साम्बरिबशान्ञिण 


„ (-सङ्खेन तापसो--" | एषद्राहरणम्‌ | 
| 








क| म, | भ्न, | स्न, ® 


१५ 






ग्रन्थनाम, > 





९४, | (तत्र. विष्वर्‌- 
९७ (“मविऽकररि- 
,› |'पक्रत्रमर्देवतादीनां-- 
) ((वासखूपविधिश्व-- 


9 ` दः किः 

११ (कर्मन्यतिहारे- | 
९९ |(क्रियान्यदीहरे 
'माव इति वतमने-- 


११ श्रुयजीषिस्तुम्यः- । 


१०१ ("निष्ठावद्‌ भवतीति- 
,, शोकोत्तराभिराप्ः - 

१०२ (सहसा विदधीत -' 
,, (मविग्रहणम्‌- 


,) (“स्थितिक्ञं सवश्ाज्ञाणां-- 


'सनोतेः स्यतेवो--' 
, 'ऊतियूतिजूति- 
, | ्पयते्ेपिः- 
„› 'कीसिं विज्पिमघुरं--ः 
„) ।'ईइज्यापरं कृतपरजञः-- 
(समज्या परिषद्‌ -- 
समस्या तु- 
१०४ ।खछय्या मूमितङं-- 

क 2 रो वाः ` 

















| ध अमरः 
वृत्तिः 
स मव्राहरणम्‌ 
हरदत्तः 
माष्यम्‌ ति 
मोजदेवः 
| भाष्यम्‌ ००५ 
। ~ मोजः 
। कािका 1 
। दण्डनरथः 
| भाष्यवार्तिकम्‌ 
११ 
काशिका 
| उभद्राहरणम्‌ 
| किराताजुंनीयम्‌ 
काशिका 
युभद्राहरणम्‌ 
4 दण्डनाथः 
| भोजः 
र दण्डनाथः 
जूबिङिपशस्ति ॥ 
युभद्राहरणम्‌ 
५ अमरः 
वृत्तिः, | 
मोजः 














१६ 














ष्ठम्‌ . वाक्यम्‌ . अन्थनाम. | कररुनाम. 
|'बाहुरुकाद्‌' । ०५. | तण्डमाथः 
"नयो भृत्या कापि - नीतिः 
(म्यो विदधतं - युभ्रा्णम्‌ 
*** उवाध्णयाः. 
४ दीक्षितचरणाः 
अटाय्याद्‌ वा" -“ | मोजः 
'अनिषो गुरो-- ५ वामनः 
न राध्याज्यापि-- ध । मोजदेवेः 
त ॥ 
। विधातन्बे-- माधव 
"षितोऽङ्‌ ' मोजः 
भिदिष्छिदि- 9 
मूषिभीषि- ॥ 
ष कारिका 
८ पदमज्ञरी 
“्रदन्तरोरुपसर्" काशिका 
"चिन्ताभिः कायंजातानां--' | सुभद्राहरणम्‌ त 
वणौश्रमाश्नया - वा 
४ माष्यम्‌ 
"ुच्पकरणे षटी- भाष्यवार्तिकम्‌ |. 
हवेरनिच्छा्थस्य' र ठ 
"परेवा" | ५ 
५१ (आह्याप्रहणं रोगस्य-- कारिका | *“" " 
+ [कच्चित्‌ प्रजा न-- सुमद्राहरणम्‌ |“ "` , 


का नामासिका-- | भाष्मवार्हिकमू्‌ |` ^ ` 





१७ 
















षर वाक्यम्‌. मन्थनाम. कतुनाम. 
| माष्यवार्चिकम्‌ 
सुभद्राहरणम्‌ 
भोजदेवः 
११ 
११२ [्विजुसिवोदर्धश्च वा" "^^ 
काशिका 2 
११४ /छन्पच्छयवसावा- १ भोजदेवः 
» |'दाणः सम्प्रदाने # 
श्कन्दिपतिश्च्योति -, 9 9) 
5 श कारिका 
११ । बद्विमभृति-' , 9१ 
१ , ५ द । 99 र 
, |'ोचरसश्चर- ॥ि भोजदेवः 
») ्राखाकरचरूत्‌-- सुभद्राहरणम्‌ ् 
# व्रण बहुरुम्‌- ४ ०५, 
॥ भमनरेषन्याय-- 4 अमरः 
११६ नायः पसि-- | ४ 
$ आनायेनं समं-- च रजदेवः 
9, त्रो ष चेति--' ' + 
„ रतां मृत्तिका - पुभव्राहरणम्‌ ध 
,, |'इदरेकेकबकाश्च -- ५५ भोजदेवः 
११७ (करणाभिकरणयोः -' फाशिका ^ 
„ (भावः दारो" इमद्राहरणम्‌ | = ^" 
५१, | दकम्मवस्तुन्यपि--' | नारायणीयम्‌ 


ममेते 








पृष्ठम्‌. | वाक्यम्‌ अन्थनाम. | कवनामः ` ~ 
११७ | “सम्भवव्यमिवाराभ्या---' 1 । 
„ | कर्वकर्मणोः- काशिका ९५ “4 
„ | भभूङ्कर्भ्यां कतैकर्मणोः- ४ मोजदेवः 
११८ | (दंषत्पात्रहैरः- सुमद्राहरणश्‌ 2 

!› | (शासियुधिदशि- भोजदेवः ` 
११९ | वसन्‌ दद््ावतरन्त-- ॥। माघः ` 
१ | ते तमभूुमिष्यन्तो-- सुभद्राहरणम्‌ (७ 

9 | (निर्षारितेऽर्थे रेखेन-- छ माघः ` 
१२० द कारिकां 

१ | (द्विवचनमतन्त्रम्‌! क 

„ |अत्रोपसङ्खथानं- ~ त्तिः ^ 

„, |श्यादाज्ञनिमील्यदेः-- भोजः 

१२९ |शतीत्वा मूतेशमोरि-' ` अनघंराघवम्‌ 

| “अदातरि वृथायानात्‌- र 

१२२ त वार्तिकम्‌ १ 

9 | अत्रात्रेयः किश्चिदाह--- ध माधवः ` 
१२४ | न क्वा सेट्‌- काशिका छ 
१२९५ |*अङ्त्वा परसन्ताप- नीतिः ५ 
१२७ | 'अवेगत्य तत््त-- | ~ 
१ | धविगणय्य नयन्ति- छ मारषिः ` 
११७ | (निप्रीय यस्य क्िति- ध श्रीहर्षः ` 
१२८ | ^ल्यबाद्रो उप्देश-- माष्यम्‌ ८ 
१२९८ | 'अर्पमित्य तपोविचैः- सुभद्रादरणभ्‌ | ` ... 
१२९ |'भत्र कलाणयुरोलौट-' | मोजसूतरतिः ` दष्डनाथः ` 
१३० “ध्याय ध्याय प्र्‌-~-- 1 दीक्षितचरणाः 
99 €स्यवस्थितविभाषा--' कालिका द 




















ङ 

[१ १; 

॥ ५ 

॥ 
1 
क, क [क 
५ 
| 





करौनाम. 


(८, # 0 





1. 89) 











ड १० | “यः सनिन्द उपारम्भः, त अमरः 

9 उपपदसमासः कस्मान्न-- काशिक ध 

१११ (्वोरशन्दषचन-- ¶ण्डनाथः 

१, | "शिवयाक्कुश्यमानोऽपि -- ' पुभद्र।हरण९ | ४८ 

१ | अन्यार्थमेव दरदत्तमिधाः 

9) ०० ४ काशिका + 

११२ (कथङ्कारं जटारण्ये-- सुभद्राहरणम्‌ ; „^ 

| बन्भरम्येऽहं यथाकारं- | ४ 

, | ौतीरिषु निवसन्त्यस्याः-- ह 

१३९ | “वीथवद्यै कृतस्नान , क 

» | ध्यावज्जीवं यजन्ते- 0 

9 धयावद्रेदं ,* ००. ००७ 

११४ | यूनि गाडपरिरग्भिणि-- ह माघः 

१ | ¶निमूकसमूकयोः --' केरदवमैदेवः 

१३५ ध काशिका क 

+ | समूरूकाषं कषतः- सुमद्राहरणम्‌ ५ 

9) !टुष्कपेषं स्म | 9 ॥ 

„ | (समूरूषातमतन्तः-- ति माषः 

१६६ | “कुवेन्नङृतकार- ५ 

,, | 'महेषुघातं हत्वा-- ध ध 

+. पिषगाग- ११ 

१» | हस्तप्राह द्विजान्‌ ~~ . ५१ 

१३७ | 'धललमर्थिनुः पार्थो--' ` ५ 

9१ “गोपोषं गन्यतो-- । 9) ` १०५ 

ॐ "वराह बन्धं बद्ष्वा-- $ : ००५ 

११ ` | श््रेष्यो मूस्वा, . ` ` काशिका 7 

९ १ “जीबनाशमिमा मा-- घमद्राहरणम्‌ | 
204 ^ 











कषः | श वाक्यम्‌ | भरना | ब्न्थनाम | करपुनाम 





१३८ | ऊध्वैश्चोषं नगान्‌- घुभद्राहरणम्‌ 

१३९ |` । कारिका 
,; (ध्यदा स्ववयवक्रियपिक्षया-- | भोजवृतिः | दण्डनीय 
, । तैयिवेष्सितेरत्ेः - सुमद्राहरणम्‌ ॥ि 

१४० |'बाणघात पृथासूतु १) ००७ 
११ काशिका 4; 
% (कष इति शपा- ० ` दण्डनाथः 
„9 |'कपतरिदं महणं --, .| कश्चिद । 
99 न | मद्धि 


“वाहूपपीडमाहलिर्ग्य -- सुभव्राहरणम्‌ 
(स्तनोपपीडं परिरेभिरे - › 


१४१ (शय्योरेथायं निशा - घभद्राहरणस्‌ ि 
„) ध्ुवार्थोऽयमारम्भः, `, ८ कष्डनायः 
„ ['डरोविदारं -- ५५ भाषः 

१४३ |'धुसिन्धुतीथीवस्कन्दं --' | उमद्राहरणम्‌ 
, [सोऽपनित्य सुपृष्योषभ्‌ -- १) 
$ 9 क कारिका 
, (स नामम्राहमाहूय --' सुभव्राहरणं्‌ 
१) शृष्छन्तीन्य ¦ हवं ~~ | 9१ 

१४४ |णयुरुधिकारि -- वृत्तिः | 
99 'सोऽवदन्मदनातां --- इुभद्राहस्णय्‌ 
[| (जिक्षारमतिकरूर पं ११ ४ 

१४५ |'परचितोनुविषानम्‌ कालिका 

१४६ 'मुखतामूय तामेवं - › युभद्रादरभस्‌ ८ 
,, 'अभ्वगावे परिष्वक्ता -' १ # 

99 {हारयष्टिं विनाङृत्य - ' 9 1 

म 





१४६ = क 
“उद्धत रमयामास -' 
(काठः एषति --, 


१ ॥ (लकारेषु ब्र 






(निश्चवरादिमिर्ोशूषं 
99 (भहषयस्तमाभित्य द 
१४८ 'सवातिषीन्‌ - 
# (बमूव द्रविणं 
 ।क्तिमहण --' 


> = द 


आवयोः चेकधककिि = - 





१४५ 


सूत्रम्‌. 


अकरतरि च कारके 
अक्षेषु गरहः 
अगारेकदेशे 

शप्रो चेः 

अच उपसत्‌ 
अश्च; पूजायाम्‌ 
अग्चोऽनपादाने 
अणिनुणः 

अण्‌ कर्मणि 

अत एकहस्मध्ये 
अदो जग्विल्यप्‌ 
= | बन्धः 
अष्यायन्यायोयाव 
अनुदत्तितश्च 

भनुद तोपदेञच 
भनुपक्षगोत्‌ फुष्ठ 
जनौ कर्मणि 
अन्तर्घणो देश 
अन्ययेवेकथमित्थंसु 
भन्येभ्योऽपि इयते 
अन्येष्वपि दश्यते 
जन्वच्यानुरोभ्ये 
अपुरो णमुङि 
भपधनोऽज 
भपनचितश्र 

















१७८ 
१०१ 
॥ १ 
५२ 
८९ 
१० 























एम्‌ सत्‌. 1.1 १ 
११८ | भातो युत हे श १२८ 

२ | भात्ममाने खश्च 9 | २ ८३ 

९ | आदिकर्मणि क्तः % ४ ७१ 
२९१ आदितश्च =. १६ 
५५१ भने सुक्‌ 9१ 99 ८२ 
१२९ | आभीक्ष्ण्ये णञुल्‌ ३ | 9 ९२ 
८४ | इङन्च | 99 | २ २९ 
५४ | इङ्धार्योः रातु ५१ २ | १३० 

२३ | इच एकाचो ६ ६ ६८ 
१०५ | इश्ठा | र % | १०१ 
६३ | इणनशिजिसर्धिभ्यः । . | २ | १६३ 
२२। इण्‌ निष्ठायां | ७ | » ४७ 
५१ | देवाः | + ८३ 
११६ | इषदद्स्छ॒षु २ | ३ | १९६ 
७२ | उणादयो बहरम्‌ | 9१ 99 ९ 
११६ उदङ्कोऽनुदके 99 9) १२२ 
८७ | उदि अहः १) ॥ ३२५५ 
१२३ | उदिति वा ७ र्‌ ५५६ 
९० | उदि श्रयति | ३ डे ४९ 
१२८ | उदीचां माड ,) | ४ १९ 
३४ | उदुपधाद्‌ भावादि १ २ २१ 
२१ | उदोष्ठयपूवेस्य ७ १ | १०२ 
९५५ | उदनोऽत्याधानं ३ २ ८९ 
८६ उन्न्योग्रैः १४ १9 २९ 
९६ | उपन्न जाश्रये | 9 | % ८५ 
१३९. | उपरदशस्तृतीयायाम्‌ | ॐ; १. ४७ 


॥ 


श्य्‌ | च्छ, = | नर | पन 


१३८ 
५७८ 
८ © 

१२८ 


९१ 
८ 
४९ 
४८ 
१०२ 
१२३८ 
९२ 
१०६ 
८२ 
६ 
८२ 


99 


१६ 
११२ 
१३६४ 


७२ 
११७ 


१ १ 1 गीष 
[वाण णि = 3 रीषि 


पत्रम्‌. 





उपमाने कर्मणि 
उपसर्गस्य धनि 
उपसगात्‌ खज्‌ 
उपसर्गांदूभस्व 
उपसर्गे घोः 
उपसर्मे च संज्ञायां 
उपसर्गेऽदः 
उपसर्गे रुवः 
उपेयिवाननाश्चान्‌ 
उरत्‌ 
ऊतियूतिजूतिसाति 
ऊर्ध्वे द्युषि 
क्णमाधमर्ण्ये 
ऋददो ऽङि 
ऋदोरप्‌ 

एकाचो दवे 

एरत् 

ओकं उचः के 
ओदितश्च 
ओतोऽम्शसोः 
करणाधिकरणयोश्च 
करणे यजः 
करणेऽयोविदुषु 
करणे हमः 


कतेरि चर्षिदेवतयोः 


कतृकर्मेणोश्च 








न न यीमयः 


ॐ 
७ ,@ ५७ € € € ५ ० € 2 ^ @ ~ नल ~ & ० @ 


च 
चि 


ॐ +$ ०८ ४ 8) ७ © & 





१८६ 
१२४७ 


१३४ 


कर््रो्जीवपुरुषयोः 
कर्मणि च येन 
कमणि इशिविदोः 
कर्मणि हनः 
कर्मेणीनि विक्रियः 
कमेण्यन्याख्यायां 
कर्मण्यधिकरणे 
कर्मण्याक्रोशे 
कर्मव्यतिहारे णच्‌ 
कषादिषु यथाविधि 


१४६ | कारसमयवेखाधु 


४६ 
२८ 


पियति यानाय 


कुदोश्चुः 
कृच्छगहनयोः 
कृञः श च 
कृन्मेजन्त - 
कृ धान्ये 
क्तवतु निष्ठा 
चतो च 
क्तोऽधिकरणे च 
क्त्वा च 
क्त्वातायुनकसुनः 
क्त्वि स्कन्दिस्यन्दोः 
क्रमश्च क्तव 
कुधमण्डार्थभ्यः 
दिश्य: क्त्वानिष्ठयोः 
क्वणो वीणायां 


[1 





श्‌. = च्‌. = | नन | १० | एष्ठम्‌ . वतर्‌ . 





& =€ «# च 


शि 
शि 


०© => र ० ८५ ~ 9 6 क ९; ०८ + ज & ० = अ 


चि 
#॥ 


१ 


६४ 





# [1 





द्‌.| = दह्‌ = | जर | पर | दू | सुत्रम्‌ | अ० | पा० | सू° 
9द | कदन २ न्‌ १०५७ 
२० | क्षायो मः ८ ह ५३ 
१२७ | क्षियः ६ ¢ ५९ 
१७ क्षियो दीषौत्‌ ८ र्‌ ६ 
२६ | श्षुज्बस्वान्तध्वान्त ७ ॥ १८ 
११६ |खनोषवच | ३ | ३ | १२५ 
९ | गत्यथोकर्मकरशिष | + | ४ | ७२ 
६३ | गत्वरश्च |; ¬ २ १६४ 
१०६ | गुरोश्च हलः ॥ २ | १०३ 
११५ | गोचरसश्चरवह | २ | ११९ 
८३ । महवृहनिश्ि | ध 
५६ ग्याजिस्थश्च ॥ | # | १३९ 
९१ | षनपोश २ | # ३८ 
७९, घञि च भाव ६ | ,, २७ 
२८ ¦ षुषिरविशन्बने ८ | २ २३ 
१३३ | चर्मोदरयोः २ | ४ | ३१ 
५९ | चरन्ब्दार्ात्‌ „ | २ | १४८ 
१०७ | भिन्तिपूनिकयि , | ३ | १०५ 
१ ३४ ने क्रोपे र ¢ ३३ 
८७ छन्दोनान्नि न ३ ३४ 
99 छन्दोनान्नि ८ ॥ ९.9 
११४ | छदर्धऽ्ुन्युपसर्गस्य ६ ् ९६ 
। जनसनखनां ४ | ति ४२ 
६१ | अल्पभिक्षकुड ३.। २ | १५५ 
१२४ | जहातेश्च क्त ७ | ४ 9९ 














१२१ 


च| = दा, | ०० | पर | इ 

१४ | जाग्रोऽविबिण्णद् ७ ६ <५ 
१२४ | आन्तनश्षां विमाषा & छ ३२ 
११६ | जार्मानायः ३ ३ १२४ 
६१ | जिदक्षिविश्रीण्वम २ | १५७ 
४२ | जीरय॑तेतृन्‌ | » | „+ | १०४ 
६० | जुचङ्कम्यदन्द्रम्म १ 9 १५० 
१२३ । नृनदच्योः क्त्व | , ७ | ५५ 
१२६ | ज्यश्च | ६ | १ | ४२ 
१२ | ओतः क्तः २ १८७ 
९७ | ट्वितोऽथुच्‌ ॥ ३ ८९ 
९४ | इवितः क्त्रिः । ८८ 
९८ | णचः ज्िबामज | 4 ॥ १ 
२९ | णेरभ्ययने वृत्त 

१०८ | ण्यासश्नन्भो युच्‌ 

९९ | तद्धितेष्वचामादेः 

५४ | ताच्छीर्यवयोवष्रन 

७२ । ताभ्यामन्यत्रोणादयः 

२१ | तिज 

७० । तितुत्रतथज्निसुसर 

१४४५ | ति्यच्खपवर्गे 

७५ | तुमभौश्च भाव 

७४ | तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां 

१४५ | तुष्णीमि अवः 

१६९ तृतीमाप्रमूतीनि | 

चनैन 





तृन्‌ 
तृषिमृषिह्शेः 


५५३ 
५९५७ 
९.७ 
४१ 

9१ 
६२ 
\9 © 
४९२, 
१९ 
२७ 


५५९, 
४१ 
9 
१७ 
१४१ 
५ 
"नि 
६९. 
११८ 
4. 
११८ 
१२० 
२१ 
११ 
९४ 


भ क षणी 
पि प 1 एक क क "पीर प मी) 


पत्रम्‌ 


तौ सत्‌ 
त्रभिगरधिध्ूषि 
त्रभम्‌ नित्यं 
दधातेर्हिः 

दस्ति 
वाघेट्सिशदसदो 
दाम्नीशसयुयुज 
दाश्वान्‌ साहन्‌ 
दिबोऽबिजिगीषायाम्‌ 
इदः स्थूलबर्योः 
इरेः कनिष्‌ 
देविक्रुशोश्चोप 
दो दवू घोः 
द्तिस्यतिमा 
दरवमूरषिस्पशेयोः 
दवि्ीमायां च 
दविबेचनेऽचि 
द्विषोऽमित्रे 

धः कर्मणि ष्टन्‌ 
धाहुसम्बन्े 
धृषिरासी बेयात्ये 
न क्तिचि दीर्धश्च 
नक्त्वासेट्‌ 

न ध्यारूयाप्‌ 
नपुंसके भावे 
नमिकम्पिस्म्यज स 


७ © र र ॐ 4 > $ © ड ८४ 


© ॐ 


न 
जहि 


कक ‰ = ॐ @ 











१४७ 


१२१ 
१८१ 


४9 
९१२३० 
१२७ 

८० 
१०.१ 

३ 
१४७५ 
१४४ 

९ 

९.२ 
१२९९ 

५५९, 

९2 
१३४ 

८६ 

१९ 

८ 

४ 

९, 

१७ 

२.७ 

२१ 
१२१ 

९२ 


८१ 





न यः 

न यद्यनाकारक्ष 

न ल्यपि 

न घुदुर्म्या 
नदिवृतिवुषि 
नाञ्चेः पूजायां 
नाधार्थप्रत्यये . 
नाम्न्यादिरिभ्रदोः 
निघो निमितम्‌ 
नित्यं पणः परि 
नित्यवीप्सयोः ^ 
निन्दर्हिसङ्धिश्च 
निपानमाहावः 
निमूरुसमूख्योः 
निरभ्योः पृ्छोः 
निवाणोऽवाति 
निवासचितिशरीरो 
निष्ठा 

निष्ठायां सेरि 
निष्ठामामण्यदर्थ 
निष्ठा सीर्सिषिदिमिदि 
युदविदोन्बत्रा 
नोपधात्‌ थफान्तात्‌ 
नो गदनदपट 
नौणच 

नो ब धान्ये 


९ 








4५ „^ ८७४ ०८ «५ .९१ ~< ॐ ष 


० ४ 


य. | ` च्छ्‌ = | न | प | दन ह | सूत्रम्‌ . । ह. 


का मा थ ०111 मि 


(५ 


७६. 
८८ 
१२९ 
१४२ 


पथो वः 
वञ्चम्यामजातो 
पदृरुजविश्च 
परावनुपात्यय 
परावरयोगे 
परि्धिक्यमाने 
परिन्योर्मणो 
परिमाणाख्यायां 
१२ घाङ्कयोः 
परोक्षे ङिट्‌ 

परो षः 

परो भुवोऽवज्ञाने 
परो यज्ञ 
पयीप्तिवचनषु 
पयीयार्हर्णोत्पत्ति प 
पुंसि संज्ञायां घः 
पुवः संज्ञायाम्‌ 
पूढः क्त्वा च 
पूडश्च 

पूङ्यजोः श्चानन 
पूवेपदात्‌ सज्ञायां 
&. |: ; धी 
प्रजने सर्तेः 
प्रजरिनिः 

तेश्च 


प्रत्ययस्थात्‌ कालपू्ेस्य 


चि 
श्वि 


@ ¢ ॐ ६४ 2 ५ ७ @ क 





पा 














= इ 
श्‌ ५५२ 
29 ९८ 
द १६ 
११ २८ 
% २०५ 
ह ५५९५ 
३ २७ 
99 ९० 
र २२ 
, | ११५ 
श ८9 
| ५५ 
४९७ 
¢ 8६ 
२ | १११ 
५ | ११८ 
२ १८५५ 
रः २२ 
११ ५१ 
+ | १२८ 
४ ¦ ३ 
१ | २८ 
: ७१ 
२ | १५६ 
१ २५ 
२ | *४ 














सत्रम्‌. | अण पा० सू 

भरने वावशब्दे ३ २ ३२ 
परमो परिवृषः ७ | २ | २१ 
प्मदसम्मदौ ३ ३ ६८ 
प्रमणि च न 9 ५१ 
भ्रयाजानुयाजो ७ | ३ | दर्‌ 
प्रस्त्योऽन्यतरस्याम्‌ ८ र ५५४ 
प्रे दुस्तुञ्चुवः “ २ ३ २७ 
मरे रपञचुद्ुमथ ५ २ | १४५ 
र रिप्सायं १9 र ६ 
प्रे बणिजाम्‌ „+ | ,+ | ५२ 
र स्त्रोऽयज्ञे # | 0; ॥ 3२ 
जरसनरूणवृतेषु » | २ | ८७ 
मह्लभासमिषो ० # | ,, | १६१ 
भवतेरः ७ ¢ ७२ 
भविष्यति गम्यादयः ३ | ३ <¦ 
भाववचनाश्च 3 ११ 
म वि 9४ 3 १ १ ८ 
भावेऽनुपसर्गस्य ) | + | ७५ 
भाषायां सदवस | २ | १०८ 
भित्तं शकलम्‌ ८ ॥ ५९ 
भियः क्रुक्कनो ३ | + | १७४ 
भीमादयोऽपादाने + 9 
भुजन्युब्जौ पाण्यु ७ | ३ ६१ 
मुवः संज्ञान्तरयोः ३ २ | १७९ 
४ | भूते 1 + 1 * 
७३ | भूतेऽपि श्यन्ते 2 ३ २ 





१२ 


द| दत्‌, जः सूत्रम्‌ , 


६७ 
१२ 
९२ 
१ 
१२८ 
९२ 
१२० 
२४ 
६9 
९.७ 


९९ 
१९२ 
१०५० 

१४ 
१२१ 

९२,७ 

५9 
१०४ 
१११ 

२५ 





भ्राजभासधु्विद्यतो 
मविबुदधिपूजा र 
मदोऽनुपसरगी 

मन 
मयतेरिदन्यतरस्यां 
मूत्त घनः + 
मृडमरदयुदकुष 
मृषस्तितिक्षायाम्‌ 
यजजपदशां 
यजयाषयत 

यज्ञे समि 
यथातथयोः 

यमः समुपनिविषु 
यश्च यहः; 

यस्य विभाषा 
यत्य हरः 
यस्येति च 

मावति विन्दजीवोः 
यीवणेयो्दीषी 
क निष्ठातो 
रलो व्युपात्‌ 

रश्मौ च ४ 
राजनि युधि करजः 
रिङ्‌ शायगलिरमु 
रुदविदमुष 
रुष्यमत्वरसङ्धुषा 


(ज 
जा | 
7ककक कक 1 ी 
[ककण गरि 


कोका कणन 
(नामना 





न्धि 
कनि 


<) ४ ०८ ~ ~< 





१२६ 
१२७ 
१११ 
१५ 
१२१ 
१५ १ 
१३४ 
३ 
७४ 
१७ 
११२ 
१२६ 
२२ 
६२ 
५२ 
६५५ 


११० 


रोगाख्यायां ण्वुल्‌ २ 
रक्षणेत्ो; ) 
खटः शतृशानचा न 
रुषपतपदस्था 

किटि षातोः ९ 
भो विमोहने ७ 
ख्टः सद्‌वा ` ६ 
ठ्ृट्‌ शेषे च . 
स्यपि च र 
ल्यपि व्धुपूरबीत्‌ र 
र्युट, चं रे 
ल्वादिभ्यः ८ 
वश्विठन्च्य॒तश्च १ 
वत्तमाने रट्‌ १ 
बषप्रमाण ऊरेपः ॥ 
वसतिक्षुधोरीर्‌ ७ 
वस्वेकाजादूधसां 

वाक्रोशदेन्श्योः ६ 
वायो २ 
वा स्यपि ६ 
वित्तो भोगप्रत्यययोः ८ 
विदिमिदिच्छिदिः ३ 
निदे; शतुवेुः ७ 
विदरः ९ 
विपरसंभ्यो इवसंज्ञायाम्‌ 
विभाषाख्यानर्परि 6 








११५ 
थ 
२४ 

१२३ 
३२ 


६७ 
६१ 
५१९9 


५५८ 
१६२ 
२६ 
१६९ 
१८० 
११० 


भु 


वि 1 


१४ 





वरत्रम्‌, 





४७ | विभाषा गमहन ` 


१९९ 


विभाषाभप्रथम 


९० | विभाषाहि रष्डवोः 
१३० । विभाषा चिण्णयुरोः 


१२७ 
१२६४ 
२५५ 
१८ 
९४२ 
॥-4 | 
१२३ 
५९८ 
८५ 
९ 
१२६ 
८८ 
१०२ 
१४७ 


विभाषापः 
विभाषा परेः 
विमाषा भावादि 
विभाषाभ्यवपूर्वैस्य 
विशिपतिपदिस्कन्दां 
यूणोतेराच्छादने 
वृतो वा 

वो कषरुसकत्थ 
वो श्रुवः 
म्यधजपोरनुप 
व्यश्च 

व्युपयोः शेतेः 
त्रजयजोभौवे 
दकधृषञ्चर्लाषट 
रमित्यष्टाभ्यो 
शाच्छोरन्यतरस्याम्‌ 
दुष: कः 
शष्कवुर्णरूकषेषु 
श्रतं पाके 
दावन्धोरारः 
इयोऽस्परशे 
श्रिणीभुवोऽनुप 





-@ 


४ 


‡ ^ © 


५४ क @ 
= ५ ० = ^) ~ ०6 < ४ 96 < 


च 
1 


कयि 
श्निः 


९9 = 


रि 
1 # 


श्निः 


^) ~ 5०6 ^ ०८ ^ न्ट 


४ ॐ ४ 2 र ^ @ 


१४३ 


१५ 
६१ 
2. 
२९ 
९.८ 
६५५ 


१४१ 


४१ 
५१ 
२३५ 
२७ 
१७३ 
४५ 
९४ 


१५ 








ि 





सुत्रम्‌ . पाऽ सू 

१२ | अञ्जकः किति ७ | २ | ११ 
२३ | श्वीदीतो निष्ठायां + 7 4 34 
१२५ । षत्वतुकोरसिद्धः ६ १ ८६ 
१०६ | बिद्धिदादिभ्योऽङ ३ २ । १०४ 
११० | संज्ञायाङ्‌ ` 5 ,, | १०९ 
१२७ )9 ॥ 1 ४२ 
१०२ | संज्ञायां समज " + २ ९९, 
१५ | संयोगादेरातो -८ | > | ५३ 
८९ । सङ्के चानौत्तराधये ड २ ४२ 
९६ | सङ्खोद्धो गण ,„ | ८६ 
११८ , सनः क्तिनि रोपः ६ ४ | ४५ 
६४ | सनांसमिक्ष ३ २ | १६८ 
१४० | सप्तम्यां चोपषीड > ४ । ४९ 
८ | सप्तम्यां जनेडः ,„ | २ | ९७ 
१२० | समानकवंकयोः ,) २१ 
१४६ | समानक्तरकेषु क ३ | १५८ 
१४०५ | समासत्तो „» | ४ | ५० 
१२५ | समासेऽनमपूर्व ७ १ | ३७ 
| समि मुष्टौ ९ | ३ | ३६ 
८५ | समि युद्रुदुवः १ | १ | २३ 
९३ | समुदोरजःपश्ुषु र ॥ ६९ 
१२५ | समूराङृतजीवेषु ध ४ | ३६ 
५८ | सम्पुचानुरूषाङ्यमा १ २ | १४९ 
५ सम्बोधने च्‌ १) १9 १२५ 
७ | सहे च 1 9: 1 3 
४०४ | सावधातुके यक्‌ $ | १ | ६७ 























| = क्त = | न | प |च सूत्रम्‌. 9 
६ | सुकर्मपापमन्त्र | < २ ८९, 
५५ । सुज यज्ञसंयोगे | ह ,, | १३२ 
४२ | सुयजोङ्वनिप्‌ र + | १५३ 
६० | सूददीपदीक्षश्च |: + ॥ + 2६8 
६२ | सखषस्यदः क्मरच 6 ,) | १६० 
७६ | ख स्थिरे १७ 
६& | सोमे युजः क म्‌ ९० 
९५ | स्तम्बेक कष २ ८३ 
२० | स्त्यः प्रपूर्वस्य ६ १ २६३ 
१०० | खियां क्तिन्‌ ३ र ९.४ 
१०२ | स्थागापापचो १) १) ९५ 
४३ | स्थानिवददिशो १ | १ | ५६ 
६६ | स्थश्चभासपिस ३ | २ | १७५ 
९२६ | स्नेहने पिषः र 9 ३८ 
६१ | स्पृहिगृहिपतिदयि १ | २ | १५८ 
३५ | स्फायः स्फी निष्ठायाम्‌ ६ १ ब्र 
७८ | स्फुररतिस्फुर्त्योः १) १) ४७ 
५२ | स्यतासी द्रोः । ३ ३३ 
७९, | स्यदो जवे ६ 9 ९८ 
९२ | स्वनदसोवां ३ ३ | ६२ 
६५ | स्वपितुषोरनीजिङ्‌ » | ५ | १७२ 
९७ | स्वपो नन्‌ | ‰ | 2 | ९१ 
१४५ | स्वाङ्गे तसूप्रस्थये ४ | ४ | ९९ 
१४२ | स्वङ्गिऽशरुवे १ | 4५४ 
१३१ | स्वादुमि णमुल ) | $ | २६ 
१३६६ | स्वे पुषः ५) # | ४० 








ऋ । जना । मिध, सला वयक 


गवाय पिपरि मनक कवय 
जम ०१००००००००. 


पृष्ठम्‌ सूत्रम्‌. । भऽ | पा० | ४९ । 
९४ | हनश्च वध ३ | ३ | ७६ 
हलः ६ | ¢ | र 
११४ | हरश्च | 
७० | हरपूकरयोः | ॥ि । ८ 
४६ | हलादिः शेषः ७ | ¢ | ६० 
१४ | इच , ६. 4 
८८ | हस्तादाने चेरस्तेये ३ । ३ | ४० 
१२६ | हस्ते वतिग्रहोः | | ६ । ४ | २९ 
१२३९ | हिंसाथानां च ~ | ४८ 
५५ । हुश्नुवोः सार्वधातुके“ । ९ । , । ८५ 
९१ | हलोमषु । ७ २ ¦ २९ 
३९ | हादो निष्ठायाम्‌ । ६ ¦ १ | ९५ 
९४ | हः समभसारण | ३।३ | ५२ 
॑ | 





नयग भववने 


। 
पि यकयोः 
५ थ भः भभकम 


187 07 8 पषा ?08.10217110प्४ 


708 98148. 


भक्तिमञ्जरी क ( द, 97 प्त. प्र, इग 


स्यानन्दुरपुरबणेनप्रबन्ध 


पप. 


0. 


1१०. 


०. 


१0, 


}\0 


॥\ [१ 


 ‰क्8 ४ 97718 {81818 ]8. 

न्धः 3 क71871तुप्ा्फपाहपक्षणाक्ा&- 
एककावा० (कक) 07 पत. पि. णक 
जिन्‌ दिद्धा0४ १18 119197४) णा 116 
(८णाालाधिए उपातश्चत ग 18] 

(धा णा शणकुपाद्धा,. 


एफरएभराकाप्रा)) 887शरा( 8668, 
1-देवम्‌ भए (१ फ) ए 6४१ कापा 
एप्प 0 9086 पोप्थाापं 
# (०४४ 0 80८८) 
2--अभिनवकोस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ 1911 
1६प्8हदप्रपरफाक्षा818, 7 0891012 
पाप्राऽ क्ष 7 पकीभीद्वइण्प्ापणं 
(०४४ %/ 5८०८८}. 
8-नराभ्युदयः पिश्ाक्षणीकृपतव्पृष (6 3एए९) एष 
छ द्वा191४ 78 2809 (5८८०४व 
९८010). 
4--शिवलीलाणैवः 819811181118.98 (1९ & 75४) 7 
पका 7509 (0 क 5०८६)* 
5--व्यतिविवेकः प्र पधाप४एशर9 (राध) 
एक भ -818 (2 काप ` (णाना 
(०५४ % 5६०८). 
6-दुधेरवृत्तिः 77181181. (ए कथाध)9) 
ए 6वाव्0६व९२४ (०४६ 4 57८), 
71--बरह्मतच्वप्रकारशिका 1811111840861ए801818 
8119 (४ 6१६०४) $ 5६१8.6एलात8ध9- 
8४५ (०५ ० 5४००). 
8--प्रुल्ञाभ्युदयम्‌ ९180 पा ध्णाकृ्त8 १8 
(पिभ) ण एषम एषा एप्त) 
(५५५ % ०४०६). 


8, 48, 2. 


1 0 


0 


1०. 9--विरूपाक्षिपश्चारिका, प्रएप 21088118 
(४6१8०४४) $ ग 94112108 पा) 

116 (गापालाताङ 9 ४14९8. 

षश्च) (0०५६ 0} 5८०८८). 


प्9. 10--भातङ्गदीला. 1021910891118 _ (6०४) 
ण कप 


०. 11-- तपतीखंवरणम्‌ 18702188 सभा 


०५१ ¶/ 54०८८), 


19९ ॥ +$. 8 9 ध) | 


(निद) 0 (चाद्हलाताप्ः३. # धा. सा प्रः: 


{106 (णपा ०६. 59109 
(०४४ %/ &४०८४). 
1०. 1४--परमाथैसारम्‌ 29191108.11108.8818, ( ४९१४) 


। 0 4016698 0 € (गाज 
2९ 109ए 1181169 (01; 01 540८). 

पि० 15-ञ्ुमद्राधक्यष्स्‌ ;  8ष्फानताभ्ो 99०9६ 
९, (1.1.98... - 1111. (8411 
116 (00 ज धारा 108 
(०८.०१ 8४०८८}, 


०. 14--नीतिसारः 1018६78 (11) 9 ६ का 1८४+ 


पाप {16 व्णणणलुपकपे ग कृ 
। (0५7 ‰ 8१०८६). 


7०, 15-्स्वन्रवासनव्रषव्तम्‌ 8१९] .१8.88१ 8.018.648 


। भन 


(पि क) 0 2811889 (४९००0 शक्रो, , 


१0. 1 6--प्रविक्षस्योणन्ध्सयणम्‌ 19611099 ६2114708 
18 218 ( 2०9) 0 21859 


(०५ 4/.51066}. , 


7०. 17-पञ्चखन्म्‌ २089 (क पर्७) 1४ 


21988 (०४ 4 .54०८६), , 


0०. 18-नासयणीयम्‌ '  पिककम्फ ४8... (अप्पा) 
82०४. 23101918 फाप्रा 16 (गपाला(- 


21४ 0 कन > 919४818. 


(8८८०0 ९002). 
1०. 19--मानमेयोदयः 91181006 ०0४१ ६ ()111द्वा0७ब) 


1.2.31 11.1.81.) 


290९४. (०५ म क), 


०. 20-भविमारकम्‌ 4 प्रा १६, (११४४) 1 
81588 {०५८४ 9 8६०८४), 


०. 91- बारूवरेतम्‌ = 8819087108 (शा) ए 


00859 (०1 7 2०८6) 1 


। द 


1 


१0. 


0, 


प9. 
प्पि0. 


79. 


पि. 


प. 





“"शभङ्गानि ` कितो $४०६०-70ण४६ - 
` परपद एप 6४- इका - 

` एि1क्षो8, धात एणप168, (पि दभ) 

" क 0168 - (004 0 5८0). 
2२--.नौनाथीर्णवसक्षेषः  -पि्787ाक्धाद्षप्क्ऽ्ा) - 
.* 88९08 (4058) -ण ' ` ` &6े5वरथडर्काौप्तप 

(291६ 1, 18४ भत्‌ 27ति {2५१९३}. 
(०४ 0} 5०८८) . 


, 24-"जनक्परिणयः तवष क (1९ 8४) 


ए (भता वषा (०४४ ९ 3). 


. 95 --कावीविसिंशान्तचन्दिकी ए धाद्व तकाकाा४६- 


` एधा ० (22.7४) ए 69704419 
"8८1 (०१४ 0} 5476). 


26--भिषेकनाटकम्‌ 20118682 एए 
81889 (०५4६ क 50९४). 

27--कुमारसम्भवः पा1888क्ष00ि18 2 (एर ४) 
ए 8 14858 फा) {16 ० व्ल 

४1168, एध द्र8 ग ^ 7पषद्ाता 78 

804 \19108 नि 2910418 

(४४ 1 18४ 86.20 6३) 

(०५८४ 0 5८0८८). 


, 98--वेखीनिसधमप्रशः `प्र भौोकत४०्ताभात्वर्ठ- 


“878, (1) धाऽ प्त) 0 $ रोघा४०४8 

(०४४ 4 5४०५४). 

% 9-नानाथौर्णवसंक्चेपः पिरिक्षार्छ्ाक्ष8.प्र ४881 ~ 
। ए्छिदः =: ( ६०88) 07 680 र्ञछक्वापताा 

'. (०४# 1], 5 षा ४) (०८४ 0151०५८). 


80--बस्तंविधा पए ९.७८प्प् १४४ ' (11708) (५५1 १ 
5६०८८). 


, 31--नौनथोणवसक्षिपः '.अक्नीधाादाणचिश्र्डा) - 


"" [86108 (14068) 0 &689्इशवाा7ा 

(४ ना, 4, - 5 ४06: 8) 

20४8}. 

82-"कुषार्सम्मवः ्पााक्कऽकाणाक ६.६ 8प 9४) 
कि ६ द पक्डयः फा 116 †५ 0. (छाणत्ला- 

188) श 68 ज 4 पाना 2118 

810 (1 धध08 9 वि 28०४५ 1०५04119 

(४ [1, 0, क) &14 5५) 8 भ्य्४६) 

(०४५४ 4/8 &८८)* 


4 


{8 48, ?» 


1०. 5४--बारर्यचसंप्रहः प्र 1916888.71141128 
(४109) 1111 16 (फाला 
7009008 9 पि काक 9 
(0०५६ 0} 8८0८). 
19. 54--मणिदर्षणः 02101021 808 (कप$द्7४) ण 
सिक च्लीत्द्षाकप्ा0भपा1. 


०. 85-मणिसारः 7186818. (१58४) 95 6णण- 
1021118. 

प०. 56 -कमारसम्भवः ए पा8४8भााणिाक्षप्र (1 द्रर$४) 
एर 2110888 फा प्र€ (क्0 (गादा 

&1168) ४8 9 ^ प ए08द्ा11031119 

8० ४19०908 9 पि द्ादरभ]‰ 2१४१10४ 

(7? [[, 6४0, 7 धा धात्‌ 8४ 8916498). 

7१०. 87--आरौचाष्टकम्‌ 88.08.8८४ (पप) ० 
शापदं क्रापः ल्गपालाकफ. 

0०. 88-नामटिङ्गाचुश्ासनम्‌ पि क्षा18111881प्88.88712, 
(068) क़ ^4108198100109 1/1 {€ (0 

10लाश्फ (निधा ए४8& 0 ४११४४ 

2118 प 8 5४1" 17102 ( 297 1, 18८ 

{81109}. 

९०. $9---चाख्दत्तम्‌ (€ध्ण१९६८८६ (किणः) 0 21858 
(०५८ 07 5०८८). 
7०. 40-अलङ्कारसु्रम्‌ 61818188 18 07 दद्धुक्षा१६४ 
शिपङरष्४ प्र धल 4 दतै क19881 ९888 

ण दप धात्‌ 118 (जाणत 
3थाफप्रता001119 (९८010 ८4019). 


7०. 41--अच्यात्मपटलखम्‌ _ 009 8118}08.0818 ( € - 
0०४४) फ़ 4 [08818708 कापा ए एणाध9 
ण उत उथतभा-00909 ४2808 


| (०४४ 07 ८०८४). 

०. 4४--प्रतिमानारकम्‌ ९8611091121818, 7 2118882 
(०५ 0/ 5०८५८}. 

तण. "~न सनम्‌ 381118116आ1्88881718 


(६08४) ।¶़ -4111914817018 श ६0€ ४.० 
001011161081168, 4 पाश्च 9080008 {808 

द शा४र्का10 80 (1188४ 59858 9 

४ 2009908१ 99९०६०५8 (४४, 

2५ [481४8, 1-6 ९४88). 

7१०, 44~-तन््रधायम्‌ 7४1४8008 0 30४ प्र 


$ 6१०४६००४. (०५५ ‰/ &०८॥). 


19 


९. 


1१0. 


प0. 


पृ0. 


पि 0.. 


प्पि0. 


0. 


0. 
. {9} 


१०, 


7०. 


१ 
` & 


, 


49--ग्रपश्चहदयम्‌ = २६70810911108. 8. 


46--परिभाषाचत्तिः 29110188816॥1 (४ ९३- 
08118) 0 वि 1510४. 


8. 6.8. 


1 0 


0 8 


47--सिद्धान्तसिखाञनम्‌ 9140119118814011811}87198 


(# €, 8) 0 19087418 858198१४ 
(291६ {.) 

48-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्‌ 0, 700. 
(26 1). 
49--गोरदीपिका &01241701& (व०४४) ए 
एशःा068ए918. 


50-रसाणैवसुध्यकरः ९६8) दए४8पतााभारक्षा 
(1 2.) 0 5179 1१019. 


. 51--नामलिङ्गाचुशासनम्‌ पिश्ष8117् ७8४३2 


(०8६) 0 ^108188111108 10 € ४० 
0171171€ा1॥61168, 4 10281080461क्{%णद ण 
9188 एद्ा111) 811 (8898४ 
प्9०तरषभ्प्ी59 6०१19१8 (कता, 

10 {91103, 7-10 $६1098). 


59-नामलिङ्गायुशासनम्‌ प 1.1176911788.88718 
(1५०82) 0 ^ 1श्ाःदा\{08 शा {116 (छा 
लाति [र ्ऽा५४७४६ 9 ४४०१४. 
&21184$2/ भका रद्षाशत६ (9 1४, 5 

192१9). 

58--क्लाब्द्निणेयः 8200841011118.‡ 8 (९ ९087169) 

{196४8 धषधप्0 ताध, 


54--स्फोटसिद्धिन्यायविचारः 870110४8810व4111- 
7 ए ६.990.108, (फ का08). 


1 1४ 


55--म्तविलासप्रहसनम्‌ 08.८18. 9119.881018.118.387128 


(विधः) ए गलता 
र४111971, (०६५ 0 8५०८६) 


56--भनुष्याखयचन्दिकां = 0&1०७ 1४६०४ 
7101188 (8109) (०४; ९ 5८)» 


. 57--रघुवीररितम्‌ एक्ीप्रप्र१&68.1६8 


(६६५४). 


(#४ 6081119) फ़ 99409008 9६१8१४६ 
(एध [1). 


<> 
(9 | 


0 8 


ऋं 
>) 


. 58--खिद्धाम्तसिखाञअनम्‌ 81400 ८९810 वाक्षु ४ 


0 


१0. 


पपि0, 


20. 


१०, 


पि0. 


०. 


28, «8. 
5१-- नागानन्दम्‌ १86841181142 (प (५९) ए 
प €फ४ फ) {16 (नाफलं 
४109 ज विर्वा (040 


" ३06४), ॐ 4 


60--कुस्वृति : [छापर ए {ष्पा 
1 


110 {06 वणाद" ग विद्ा9र9०8. 0 8 


61-सिंदडान्तसिद्धाञ्जनम्‌ 81401181118814011811्षा19, 
( ४ 6081109) 0 (वु 0981त8 ऽ भ४इणधत 
(क 1४). 1 4 
6-"स्वैमतसंप्रहः 991१्11812.88 7948. 
(०४ 0 5४०८}. 0 8 
6 8-+किरसालनीथम्‌ ्ि7डकषधुचाप् 2 (9५) 
एक छदौ एरी € द्गाााला्चाक 88. 


08८ पधवा ४ ग (ाप्णणाक्ाप (1, ४ 
4५ 3 89188). 2 8 


. 64--मेधस॑न्वेदाः ' ह 6६119.88.110688. $ 14114888 


फाधर) ध1€ (जफापालान्फ वरत]0४ ग 
धह धा9. 0 19 


, 65-भयथमतम्‌ ` पध 211868 (51178) ॥$ 119). 


70 पा (0०५४ व 40८6). 5 4 


, 66--महा्थमअरी शकाश] 21 (19689) 


पा 16 (जाला भग1918 9 
` कधदइषवाक्षाध्ाप8. 2 ~ 4 


. 67-तन््रसमुशचयः 11910148 8111प्९८बकु 8 (1 वपा) 


“0 कक 10 {16 वथु 
फोणाक्ञात्‌ ण दिदीकत् (एन 1, 

1-6 .#९‰०१३.8) (०४८ ‰-०४0), 5 4 
68--तैच्वध्कदाः' 88, (62018) 
"डन "शा0ुष्वटण का) 6 (गालः 

1809 कषत इषं प परणहा४. 1 19 


1०. 69 -रईशशनमसिवगुखदे वपश्च तिः . ` ७४७ 281 ४8६१1 


०९१४९१९४. ४.॥1( ०५०) 16912819 
- पचता 29 1 6 क्षक१- 
9). 1 8 


१०. 70 वन्तीशलकस्पः त दधमुचभनभिप्तीय 


""' क्ष ४४.३१). 9 8 


हि, 


0, 


प्र. 


१0. 


प0. 


०, 


४ -्ानशिवयुख्वेवपयति . 


 71-तन्बपुष्षद्म ०,१8.1 8.009 (1 9१9) ` 
| 0, वि ककश्च)9 11 (06, 40णप्तपरक् 


पाप्य ग इत (911, 7--19 
ए१४]88) (०५४ ०, 5८०८), 

ं तेः {88118281 एकरप. , 
१९१०१०९१वा18॥ (प श्र2) ए 1681281 ९४. 
9 प्"प९ष्धा01619 (४४11, ध ्०]०४४). 


. 75--देश्वरप्रतिपत्तिप्रकादाः दश्णत 1911[09८५- 
0181888, ( # 67४४.) 0 01871 पञ्च त्‌्ा9=. - 


82128 एप्रि. 


ध ^ याशवकपसछतिः „१ ०8४१811४ भूः > 


1116 (्छाौपलापशाङ किप५8 9 
४ 16ीषतव 9. (ए [ ~~ 2 (कषा 
६10 ४ १९५11४18 ^ 4117426). 


, 7 5--रिल्परलम्‌ 81108808. . (81178) ए &€णत- 


पाक्ष (एष 1). 
76-आयवैमन्ज्श्रीमूरकद्पैः 41810800] 
# 191708४. (79 1). 
77 -देशानरिवगुरुदेवपद्धतिः 18128 ए४६प्र्- 
१७१९} .00118.01 (य ए 16795 ए४- 
धिप्रपपरवलरवााा6 8 (78 4 


8प्८& 111 € = (्न्णाणलाफ 


8९112 
ण प्रधाव फ, 


~ 


. 79-अथश्ाखम्‌ 101888.5678, 0 [५ प{थ$8 फा 


(८०169 0४ 1011811810[0800 क एष्व 
प. उषफषृष्त इदम (एष्य 1, 1 & 2 
^ १111819102,8). । 

80--अर्थच्ाख्रम्‌ 0. 729. (०५ 7, 5--7 
4411188) , 

81-यान्ञवत्क्यस्मतिः श ०11९१81 ए2शा701 साधा 
प्ल (गफपलयार 2381901१ ० ४16९४. 
"0 080द्राक8 (9 [. एिकक४्6ता- 
8 ए) प 

8 2--अथैश्याङः ` वा785&88 9 0 प 
पाध) (०णाफथाशिनङ्‌ 0४ 019108702110ृ07्- 


07879 1. तभ्य 8कक४णः (अ 111 | 


8--~195 4 0019.819038) 


1, ("१४ , 
1--80 72849128). 


. 78--आश्वङायनगृह्यसुन्रम्‌ क भन , 
4) 


१8. 48. २, 


पि. 


प्रि9. 


0 


५. 


१९, 


१०, 


॥५।१॥ 


११०. 
{+} 


0. 


83--रंशानदहिवगुसवेवपखतिः 18808518 
१९१९79001४६ (9008) $ {88.09 
शण्षट्ुपापत6श्पाह (एषषा 1४, न 
११४ 81-64 98188 2 २ ०९80३48). 


84 -भायेमभ्बभीमूलकल्य ल्पः दए कणक्ा|्रञणाापाह 
ए 1४ (४४ [1). षः 

85--विष्णुसंहिता प्र1प्७&111108 (भप). 

86---भरतचरितम्‌ 8119.119.1808118 (४ ४४) 
|, (3.९)... 


87~-सन्गीतसमयसारः 88161088 809 ६8818 
(षणा) 9 षहा एद 
०६१४. 


. 88- काव्यप्रकाशः धप ए 80181 888 (4191818) 


0 #कणा8{90119 108 कापा {06 पक्र ० द्गप- 
70668, $] 9018861 91 
छण एतद्व्यपापन्या ४0 ऽक्भ- 
पए रतपीतिक्षिपधपठा 9 एिष्न्षणृकषम 
(29 7, 1-5 (18888). 
89--स्फोटसिदिः 910110६४810व01 (एकदश) ) 
एष धाक, 
90-मीमांसाग्छोकवात्तिकम्‌ 110081085281018- 
४६018 फा) 16 णाः फला (थतु 146 
0 प्रदपनाभाी§४ (29 1). 


. 91--होराद्ाखम्‌ ०1888818, 07 ¶ 21811811111118 - 


वरा भा पाल #ार्भ्08 म एवा. 
9४--रसोपनिषत्‌ 8480708.11188॥, 


9३--वेदून्तपरिभाषा १6१४.६90819]&.88 
(४ 6तेक्षा8) ० धाद) 200 प्रपत 
४10 € (पाशा ए 09 46४ 9 


एन्ववद्वाकाछ, 
94--बृहदेशी 11094068 (ऽतौ) 0 


| धौ द्फपाप. . | 
, 9४नरणदीपिका 2890940४ ह (१५०४५४०) ण 


प्राप्न 


98» &3° 


1 


0०. 96-कक्ततंहिता हिका कात ४५ 2188 
ता 9धातढडण्द्ााण 914 {€ (गपफापला्छः 

० एकौ तरका 7१ (8४ 1, ५1९ 

18४ 44119911 ४16 181 4 81१६). 


०. 97- नारदीयमनुसंहिता पि १६व्‌ कक्ष ६1482111116६ 


18. 


1 


(अपप) पापी ५6 शाद 9 ए0वरणरद्ाण. ४ 


०. 98--रिल्परन्ञम्‌ 81098008 (81179) ए ष 
[तपाक्ा४. (एम ) 


१०. 99--मीमांसाग्छोकवासिकम्‌ की170181008281018- 
एका (पपाद ) फाप्र न्ाल (पी 
दण द्द 9 अप्लवो" 


* "(2 {1} 
1२०. 100-काव्यध्रकादाः ध 8 एध] 88) (4 [ध क्रा) 
० भिधाााा११६ णत साधो 6 ॥प्र0 गा0- 
था्ा168 §वाणध्वद्रकशुगधद्क्षण्‌ 0 
ऊत एातरृद्वतधा्यवरथ्यत्ताा भात्‌ इदि 
तुतदा 1); ण" (28५ 


19 (1119588 ) 


कि०, 101-- आर्यभटीयम्‌ कृश्णा (च०४६९) ग 
41008862 सा च6 2089४ म 


तिकर्यप्प्राह्हणा8इपकक्ा (एवा 
0६8 ]082) 
० 102-दचिलम्‌ षध (6816119) ०६ प्न 
11 प्रा, 
प 108--हंससन्देश्ाः 1 81088688110688, (४6४०६४५) 
फाधर (गाालद्छिष, | 
0०, 104-साम्बपच्चारिका 8811108&क्ष16098102 
(अप) पपी (०ण्णापला्षषक, 
०. 105--जिधिप्रवीपः बावापएक्व१ ज अतवता9 
1 ९111011: :1 411४1 


०, 106--प्रक्रियासकस्यम्‌ एधतु इ ०8०788४8 
(भधा) ५ ठत वद्णपा४ 
९109604 कापी ल्गणाधलाक् (एष 1.) 


9 


2 


9 


0 


8. 


0. 


(7 


@ 


१०, 


प्ि0. 


|, {१} 


प्रि, 


0. 


१५, 


भ0, 


०, 


10 


107--काव्यरल्तम्‌ ९१४४8४8 (18१४) 
ण ^+ 1६तत्‌दःच 


108--बारमातौण्डविजयम्‌ 89189170878108- 
पध (कषर) 9 0रर्णद्ुधय, 


109--च्यायसारः विभु ७81६ फा ४6 
(णाल ग ४ &8धात6र६शी।. 


110--आर्यभटीयम्‌ 1,11.111 1 (१०१४३) 


१ 11.11.111 कध ५6 18, 10.41 


० पपाश्पप्रापड०पावडपरमा (एष ~. 
व्रागपत [४ १६) 


111 - हदयप्रियः प्रा 8 ध (र भतटृभय) 
0 एवप९र्ी, 


112-ङकुचेरोपाख्यानम्‌ अजामरिटोपाख्यानं च । 


प्तहनणृश्षदाङ्कक्षा धात भा. 


एभ्पोप् ०४ अ ) भि प्र, प. 


उरौ इन 7 दा2 $ ध्ाणार पणार]. 


118--सङ्गीतरतयः 8क्षपाष्टाप््08 (68०४) 
ग प. प्र. धद इत एह्य ए र09 
10081814. 


114--साहित्यमीमांसा ऽभोााप्रिभाााकष0868 
(41901818) 

115- ऋक्संहिता 2४881001108 (णाः 106 
0028४ ज शणावतडणक्णााा धात्‌ 116 
तणा 9 # कीध०&6109- 


श्म) (शा [आ त ^व0फषफ8 प्रा 
116 {8४ & 9.) 


1 8 0 


1 8 0 


116--बाक्यपदीयम्‌ प 19080199 (४१71६४09) 


प्राधा ५८ तणफा0धप्ध्ष उधर 
एप४862 09 प्रभ इता ण (ध 9. 


(एम 


| 


1 8 0 


ए 


१०. 117- सरस्वतीकण्ठानरणम्‌ 98१811४9 
णाक्का9 (४४0४) ए श गुषएवलप 
पाप € तकपाला 9 इष विद्म 
१४0४ 09948809. (४४ 0 
10. 118--कलरामभमरतम्‌ 8819119 01081818 
(पड9) फ एकवण हशा४ एधत 
21818198. 
०. 119 -विचेकमातोण्डः पए्राप्शभाक्णाभात४ 
(४60६) ग ४1898 .0740७१४ 
0. 120--शौनकीयम्‌ + विदषप्ाभापु8 (900४) 
 प०, 121-वैलानसागमनः एधा 91958दक08 = 
75) ग क्ल 

१०. 192--प्रबोधचन्द्रोदयम्‌ 24000119.089.1410084 8 
(प) पु दिद्पषपाज्णुषप 
फाधर प्€ (णणाप्रलाणाफ दप क्णप्- 
वाध ग हष तत्लंप्तद्रणषि 
एरका 

0०. 128-सङ्गामविजयोदयः 991&194118ए1880- 

08 ए8(१ {0४5४} 
१०. 194--हरमेखङा एभक्ा16ाक् 2 (#१ पणी) 
ण क्षिप्रे द्रा ल्मपक्लयासिु 
(४ ]. नागल ‰, 8 &4) 
१०, 125--कोकसन्देशः 0 0188810688, ([(8 ९११) 
07 #१18 प्क, 


प०, 126--करणपदतिः 888६4408 (4०५५६). 


1०, 127-सरस्वतीकण्डामरणम्‌ 88129१8४ 

न णाक्क्षा8 (एदाए) ए 
00०6४ फा ४०6 त्मा 
र 1 ४०0० 0१९००६६, 

1  ,, 2911), 

240.. 198 शकसनवेशः 01111114989110688. (1429९) 

^, 0 र ङकशतछ्, ` 
०. 199 -- हंससन्देशः 81018898110688 (18९४) 


<> 


ॐत 


9 


> ~ 


प0. 


प0. 


1६0, 


पिठ, 


79, 


प 


पपत), 


पपि९. 


पपृ0. 


किण, 


18 


180 -महानयपकातः लभाशाधकध]ध 98 
(९8) ए ^ एाषदटपच््व्ा ४४, 


131 -वृ्वा्िकीम्‌ प्रदिव 
(गध व98) फ थपणपराणवतः. 


182--तन्त्रोपाख्यानम्‌ {90४0 $ ६ 
(11 क्श 8) 


188--उद्यवर्मचरितम्‌ एवन्पधक्ाा808119. 
184--योगयाक्वल्क्यम्‌ १०६९१ ६118४प्४1 ४४ 


135- सवंदरंनकौमुदी 8४1४2.1818811818 प्रापतं 
४9} तकितापणडभाथञपथप्, 
136 हरमेखला प्राशेत ग पद्मा 


0१0 00010 (291४ [1 
(.119]7(€' 5) 


137. स्कान्दक्षारीरकम्‌ 9५६8 8४111818 
फा (णाह, 


188--आश्वलायतगह्यमन्वन्याख्या &8श्मष्पृक्ा 
६0 1618 08 ० 1 (न 
(18.11111619. 
८ 
189--परक्रियास्वैस्वम्‌ एध 25821४8४, 
(४02) ज ©" ककक्वधोोतप्रु" 
पा 116 एणालं 9 ६, तिक 
61४8 8298117 (101 1}, 


<40}014/ ६०.- 


108 5ऽ0/6/1016/06/7; 


06/67/1607 (/685, 
11/20/4101. 


88. 48, ४, 
0 8 0 


0 


19